«ادام مەن عالام – مەنىڭ وي ىزدەنىستەرىمنىڭ الەمى مەن كەڭىستىگى, مۇڭىم مەن ءۇمىتىم. جەر بەتىندەگى باقىت پەن بولاشاققا دەگەن سەنىم رۋحىنا بولەنگەن ويلار كورىنىسى. مەنىڭ كارتينالارىم ادامنىڭ جاراتقان ماقسات-مۇددەسى مەن ونىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ اسەمدىگىنە باعىشتالعان. سۋرەتكەر رەتىندە مەنى ءداۋىر مەن كەزەڭنىڭ ماڭگىلىك اينالىمىنداعى ادام رۋحىنىڭ كۇشى قۋاتتاندىرادى.
«ادام مەن عالام – مەنىڭ وي ىزدەنىستەرىمنىڭ الەمى مەن كەڭىستىگى, مۇڭىم مەن ءۇمىتىم. جەر بەتىندەگى باقىت پەن بولاشاققا دەگەن سەنىم رۋحىنا بولەنگەن ويلار كورىنىسى. مەنىڭ كارتينالارىم ادامنىڭ جاراتقان ماقسات-مۇددەسى مەن ونىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ اسەمدىگىنە باعىشتالعان. سۋرەتكەر رەتىندە مەنى ءداۋىر مەن كەزەڭنىڭ ماڭگىلىك اينالىمىنداعى ادام رۋحىنىڭ كۇشى قۋاتتاندىرادى. وي تۇڭعيىعىندا وتىرىپ مەن ۇزاق ۋاقىت ءزابىر كورگەن, سوندا دا ۇلىلىعىن ۇلىقتاعان ءوز حالقىما دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىمدى بولاشاق ۇرپاققا ءجيى اماناتتايمىن. شىعارمالارىمدا اتى اڭىزعا اينالعان ادامزاتتىڭ وتكەنىنە قۇرمەت پەن جارقىن بولاشاعىنا سەنىمىمدى بىلدىرەتىن ويلارىم ايتىلادى. مەنىڭ جۇرەگىمدە مەيىرىمدىلىكتىڭ وشپەس وتىن جاعىپ, حالقىما دەگەن سۇيىسپەنشىلىك الاۋىن جالىنداتقان اتاما, انام مەن اكەمە العىسىمدى بىلدىرەمىن. كوپ قيىنشىلىقتاردى باسىنان وتكىزگەن ۇلى حالقىم بولاشاق عاسىردا ءوزىنىڭ ورنىن تاپسا ەكەن دەيمىن».
ءوز بويىنداعى جاراتىلىس سىيلاعان تالانتىمەن حالقىنىڭ قاراپايىم ءومىرىن كوركەم بەينەمەن سومداعان, دارىندى تالانت يەسى قانافيا تەلجانوۆ جۇرەك سىرىن وسىلاي اقتارعان ەدى.
بۇگىنگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ 1979 جىلى كوركەمسۋرەت فاكۋلتەتىنىڭ اشىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قايراتكەرى ق.تەلجانوۆتىڭ شەبەرحاناسىنان كوپتەگەن اتاقتى سۋرەتشىلەر تاربيەلەنىپ شىقتى. ول شىعارماشىلىق پەن ۇستازدىقتى ۇشتاستىرىپ, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. كسرو-نىڭ حالىق سۋرەتشىسى, كسرو كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى (اكادەميك), قازاق كسر-نىڭ حالىق سۋرەتشىسى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, پروفەسسور قانافيا تەلجانوۆتىڭ ءومىر جولى سان قيلى.
قانافيا تەرىمبولات ۇلى تەلجانوۆ 1927 جىلدىڭ 1-مامىرىندا ومبىدا كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى تەلجان اۋىلىنىڭ بەدەلدى رۋىنا جاتاتىن وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى تەمىربولات مۇحامەدجان ۇلى بىرنەشە تۇركى تىلدەرىن, سونىمەن قاتار ورىس, نەمىس ءتىلىن مەڭگەرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى ەدى. 30 جىلدارداعى قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت تەمىربولات مۇحامەدجان ۇلىن دا اينالىپ وتپەدى. ول 1937 جىلى الاشوردالىقتارمەن بايلانىسى بار دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, 1938 جىلى لەنينگراد بويىنشا ۋنكۆد-نىڭ جوعارعى ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. 1941 جىلعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قانافيانى اناسى جامال مەن باۋىرى ايشادان اجىراتتى. قانافيا باسقا بالالارمەن بىرگە كيروۆ قالاسىنىڭ كولكوۆو سەلوسىنا ەۆاكۋاتسيالانعاندا, ايشا مولوتوۆ قالاسىنا جونەلتىلەدى. اناسى جامال بلوكودا كەزىندە لەنينگرادتا جاۋ قورشاۋىندا قالىپ قويىپ, اشتىقتان قازا تاپقان. وسىلاي بۇعاناسى ءالى قاتا قويماعان قانافيا تەمىربولات ۇلىن 15 جاسىندا قاتال تاعدىرمەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولدى.
جاستايىنان نەبىر قيىندىقتاردى باسىنان كەشىرگەن قانافيا تەمىربولات ۇلى تاعدىرعا مويىماستان, ونەر, بىلىمگە قۇشتار بولىپ ءوستى. ال, ونىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە قادامى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنەن باستالدى. ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن ول ءبىلىمى مەن شەبەرلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ماسكەۋدەگى ي.ە.رەپين اتىنداعى كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ساۋلەت ونەرى ينستيتۋتىنا تۇسەدى. اتالمىش وقۋ ورنىن 1953 جىلى ويداعىداي تامامداعان قانافيا تەمىربولات ۇلى الماتىعا ورالىپ, كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە شىعارماشىلىق پەن ۇستازدىق ءومىر جولىن باستايدى.
قىلقالام شەبەرىنىڭ العاشقى كەزدەردە جازعان «العاش», «جامال», «ساباقتان سوڭ», «اجەسى مەن نەمەرەسى» جانە ت.ب. شىعارمالارىن كورەرمەن جىلى قابىلداپ, جاقسى باعاسىن بەرەدى. 1967 جىلى مونرەالداعى قازاقستانعا ارنالعان كۇندەردە كورمەنىڭ تورىنەن ورىن العان «جامال» اتتى كارتيناسىن سول جىلى ترەتياكوۆ گالەرەياسى ساتىپ الادى. سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىنان تۋىنداعان شىعارمالارىندا تۋعان جەرگە, قاراپايىم ادام تاعدىرىنا دەگەن تۇسىنىستىك پەن سۇيىسپەنشىلىك ايقىن سەزىلىپ تۇرادى. بالالىق شاعىنان ەمىس-ەمىس ەسىندە قالعان دالا ءشوبىنىڭ جۇپار يسىنە تولى وراسان كەڭىستىك سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى لەيتموتيۆىنە اينالدى. سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا كومپوزيتسيانىڭ نەگىزگى شەشىمى – الەم مەن ادام بىرلەستىگى. شىعارماداعى سۋرەتشىنىڭ جۇمساق جىلى تۇستەر باتىل جاعىستى جازۋ مانەرىمەن كارتيناداعى ءبىرتۇتاستىقتى كۇشەيتىپ, سەنىمدىلىك تۋدىرادى. سۋرەتشىنىڭ باستاپقى كەزدەردەگى جۇمىستارىنداعى ءۇنسىزدىك كورەرمەنمەن ىشتەي ءتىلدەسۋدى سەزدىرسە, كەيىنىرەكتەگى شىعارمالارىندا بىرتىندەپ تىكەلەي الاڭعا انىق ايقىندالادى.
كەسكىندەمەشىنىڭ «1918 جىلعى قازاقستان» اتتى تاريحي تاقىرىپتا جازىلعان شىعارماسىنان ەسكى مەن جاڭا زاماننىڭ قاقتىعىسىن ايقىن كورە الامىز. كومپوزيتسيادا ەكى زاماننىڭ كورىنىسى بەينەلەنگەن. وڭ جاعىندا توپ بوپ ورنالاسقان قازاق اۋىلىنىڭ اقساقالدارى مەن جاستارى, اۋىل مولداسى. ارعى جاقتان شاڭداتىپ اۋىلعا بەت بۇرعان قىزىل اسكەر اتتى جاساعىنا بىرەۋلەرى تاڭعالىپ قاراپ تۇرسا, ال ەندى بىرەۋلەرى تەرىس بۇرىلىپ ءوزىنىڭ جاڭا وكىمەتتى ىشتەي قابىلدامايتىنىن سەزدىرەدى. كومپوزيتسيا تەلجانوۆتىق ۇزىنشا گوريزونتالدى ورنالاستىرىلىپ, كەڭىستىككە كوپ ورىن قالدىرعان.
سۋرەتشىنىڭ شىعارمالارىندا بىرتىندەپ بوياۋ تۇستەرى قويۋلانىپ, كەرەعارلىق كۇشەيىپ, شيەلەنىسكەن درامالى كارتينالار تۋىنداي باستايدى. تەلجانوۆتىڭ 1960 جىلعى جازىلعان «كوكپار» اتتى كارتيناسىن سۋرەتشىنىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇندا تاقىرىپتىڭ, يدەيالىق استارلى ويى سۋرەتشى شەبەرلىگىمەن شىڭدالىپ, ديناميكالى تاماشا كورىنىس تاپقان.
1958 جىلى جازىلعان «اتامەكەن» – قازاق بەينەلەۋ ونەرىن قۇندى كارتيناسىمەن تولىقتىرعان كەسەك تۋىندى. ق.تەلجانوۆ وسى جىلدارى جازىلعان «قارلىعاش», «كەش», «دومبىرا ءۇنى» اتتى ليريكالىق شىعارمالارىندا كەسكىندەمەنىڭ پلاستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانا ءبىلدى. ال 60-70 جىلدارى جازىلعان كارتينالارىندا ادامداردىڭ بەينەسى بىرتىندەپ العا قاراي جىلجي باستايدى. سۋرەتشىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جازۋ مانەرى بىرتىندەپ جالپىلىققا اۋىسقان كەز ەدى بۇل. ەندى شىعارمالارىندا قازاق كوركەم قابىلداۋىنا ءتان ساندىلىك, ورنەككە ۇقساستىق كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. سولاردىڭ قاتارىندا 1964 جىلى جازىلعان «بۇركىت سالۋ» كارتيناسىن دا اتاۋعا بولادى. بۇل كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىندا ريتمدى ديناميكالى شەشىمىن تاپقان تۋىندى. 1967 جىلدارى جازىلعان «شاباندوزدار» اتتى كارتينادا فيگۋرالار تىم كىشىرەيىپ, تابيعات سالتانات قۇرعان.
كەسكىندەمەشىنىڭ «توي» (1991 ج.), «اق جول» (1966 ج.) اتتى كارتينالارى نەعۇرلىم تۇستىك كومپوزيتسياعا باعىنىشتى. بۇل ەڭبەكتەردەن سۋرەتشىنىڭ كوركەم قيالى رەاليزمنەن بوسانىپ, ەركىن سامعاي تۇسكەنىن اڭعارامىز.
ونەرتانۋشى ە. كون-ۆينەر ونەردىڭ دامۋىن ءۇش كەزەڭمەن قاراستىرادى: كونسترۋكتيۆتى, ءساندى, ورنەكتى. وسى ءۇش ساتىلى ونەردىڭ دامۋى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرگە تۋرا كەلەتىن بولسا, سۋرەتشىلەردىڭ شىعارماشىلىق دامۋ جولى دا وسى كەزەڭدەردەن وتەتىنىن بايقايمىز. قانافيا تەمىربولات ۇلى تەلجانوۆ شىعارماشىلىعىنا 50-60 جىلدارى كونسترۋكتيۆتىلىك, 60-70 جىلدارى ساندىلىك, سوندىقتان دا وسى كەزەڭدەردەگى شىعارمالارىندا ريتمدىلىك باسىم, ال ودان كەيىنگى جىلدارداعى شىعارماشىلىق كەزەڭىنە نەعۇرلىم ورنەكتىلىك باعىت ءتان.
ارينە, قانافيا تەمىربولات ۇلى تەلجانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىارماشىلىق جولىن ءبىر ماقالا كولەمىندە جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, سۋرەتشى قازاق ۇلتتىق ونەرىن دامىتۋدىڭ تورىندە تۇرعان ناعىز كاسىبي سۋرەتشى جانە رەاليستىك مەكتەپتى قۇرعانداردىڭ ءبىرى. ءبۇگىندە قانافيا تەمىربولات ۇلى تەلجانوۆتىڭ شەبەرحاناسىنان ءتاربيەلەنىپ شىققان ت.تلەۋجانوۆ, س.بايزاكوۆ, م.دۇيسەنباەۆ, ءا.بەيبىت, ا.ابجانوۆا سىندى تانىمال سۋرەتشىلەر مەن ۇستازدار از ەمەس. دەمەك, قانافيا تەمىربولات ۇلى تەلجانوۆ – ارتىنا وشپەس تۋىندىلار مەن تالانتتى شاكىرتتەر قالدىرعان اسا كورنەكتى قازاق سۋرەتشىسى جانە اياۋلى ۇستاز.
ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى.
الماتى.
