پايدالانىلماعان جەر كەرى قايتارىلادى
سەنات دەپۋتاتتارى ءبىرىنشى وقىلىمدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشىلىق جاساعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.
سەنات توراعاسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كورسەتىلگەن باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدا اۋقىمدى جۇمىستار تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ پرەزيدەنتتىڭ وسى باعىتتا ناقتى قانداي زاڭدار قابىلداۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ بەرگەنىنە دە نازار اۋداردى. سوعان سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. جىل سوڭىنا دەيىن «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» زاڭ ازىرلەنىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بارلىق ساتىپ الۋ جۇمىستارىن رەتتەيتىن ءبىرتۇتاس زاڭ قابىلدانادى.
سەنات توراعاسى جولداۋدا سالىق كودەكسىن جەتىلدىرۋگە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ودان بولەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ باعىتتارىندا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعانىنا نازار اۋداردى.
«الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىستار تۇر. سونىڭ ءبارىن دەر كەزىندە جانە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەيىك. ءاربىر زاڭ جوباسىن ۇلتتىق مۇددە, وڭىرلەردى دامىتۋ تۇرعىسىنان قاراپ, تالقىلايىق. بۇل – سەناتورلاردىڭ مىندەتى. زاڭ جوبالارىن قاراعان كەزدە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, ماماندارمەن قويان-قولتىق, تىعىز جۇمىس ىستەۋ قاجەت. قوعامنىڭ سۇرانىستارىن ەسكەرىپ, وزەكتى پروبلەمالاردى تالقىلاپ, ولاردىڭ شەشىلۋىنە ۇلەسىمىزدى قوسۋ – نەگىزگى باسىمدىقتارىمىزدىڭ ءبىرى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى وتىرىس بارىسىندا قارالعان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا قاتىستى زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.
«بۇگىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالعان زاڭ جوباسى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ارنالعان. بۇل وزگەرىستەر – زامان تالابىنا ساي. سەبەبى سوڭعى ايلاردا ەل اراسىندا قورشاعان ورتانى, جان-جانۋارلاردى قورعاۋعا قاتىستى ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلانعانى بەلگىلى. دەپۋتاتتار وسى زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن قولداپ وتىر. ەندى باس كوميتەت جاۋاپتى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ, جۇمىس بارىسىندا تۋىنداعان ماسەلەلەردى ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن جان-جاقتى تالقىلايدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
زاڭ «كوكجايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن سالۋ ءۇشىن ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاردىڭ قۇرامىنان شىعارىلعان قورىق جەرلەرىن جانە «بۋراباي» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى تۋريستىك كەشەنى ءۇشىن بەرىلگەن جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردى قايتارۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر ماقساتتارعا بولىنگەن تابيعي قورىقتار مەن كۋرورتتىق ايماقتاردىڭ ۋچاسكەلەرى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. پارلامەنت دەپۋتاتتارى بۇل اۋماقتاردى ۇلتتىق پاركتەر مەن بىرەگەي تابيعي كەشەندەردىڭ قۇرامىنا, مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىنا قايتارۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.
زاڭ جوباسىنا سايكەس, جەر كودەكسىنە جانە «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. دەپۋتاتتار عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرمەن ەمەس, ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بەيىندى ۆەدومستۆومەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسە وتىرىپ, قورىق جەرلەرىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىنا قايتارۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋدى ۇسىنادى. زاڭ جوباسىندا ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاردىڭ قۇرامىنا جىل بويى ماقساتقا ساي يگەرىلمەگەن بوس جەرلەر قايتارىلۋعا جاتاتىنى ايتىلعان.
«زاڭنىڭ ءمانى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاردان وزگە ماقساتتا پايدالانۋعا بەرىلگەن جەرلەر جانە نىسانالى ماقساتى, ءتۋريزمدى نەمەسە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ بويىنشا پايدالانىلماعان جەرلەر قايتارىلۋعا جاتادى. ءبىر جىلدان كەيىن ەگەر بەرىلگەن جەر اۋىستىرىلماسا جانە ءوزىنىڭ نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماسا, ۇكىمەتتىڭ شەشىمى بويىنشا جانە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ كەلىسىمى بويىنشا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرلەرىنە قايتارىلادى. مىسالى, اەا ءۇشىن «بۋراباي» كۋرورتتىق ايماعىنان 360 گا بولىنگەن, ونىڭ 110 گەكتارى پايدالانىلماعان. مىنە, وسىلار قايتارۋعا جاتادى. سونداي-اق 1002 گەكتار پايدالانىلماعان «كوكجايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى كەرى قايتارىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى سەنات دەپۋتاتى نۇرلان قىلىشباەۆ.
وسى زاڭ جوباسىنا بايلانىستى بايانداما جاساعان ءابدالى نۇراليەۆ زاڭ جوباسى ەرەكشە ەكولوگيالىق, عىلىمي, تاريحي-مادەني جانە رەكرەاتسيالىق قۇندىلىعى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرىن كۇزەتۋگە جانە قورعاۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنىڭ ءوسۋى جانە تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدى كۇشەيتۋ جاعدايىندا بيولوگيالىق ارتۇرلىلىك ەلەمەنتى رەتىندە بىرەگەي تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۋريزم وبەكتىلەرىن جانە ەرەكشە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇرىلىستاردى سالۋ جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بۇرىن شىعارىلعان جانە ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان جەرلەردى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرامىنا قايتارۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ. ءىس جۇزىندە مۇنداي جاعدايلار «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جانە ىلە الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جەرلەرىندە ورىن الىپ, ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان بوسالقى جەرلەردى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەرلەرى قۇرامىنا قايتا اۋىستىرۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر», دەدى سەناتور.
مەديتسينا سالاسىندا كەمشىلىك كوپ
سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا ساۋالدار جولدادى. دەپۋتات مۇرات باقتيار ۇلى مەديتسينا سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. سەناتور وڭىرلەرگە ساپارى كەزىندە جەرگىلىكتى جەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا شەشىمىن تاپپاي جاتقان بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق وتاندىق مەديتسينا نارىعى اۋىر سىناققا توتەپ بەرە الماعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
دەپۋتاتتىق ساۋال بارىسىندا پاندەميا كەزەڭىندە ورىن العان جاعدايدان قورىتىندى شىعارىپ, سالا ماماندارىنىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرۋ كەرەك ەكەنى دە ايتىلدى. مۇرات باقتيار ۇلى وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردىڭ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى شەڭبەرىندە جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى ۇلەسى بار-جوعى 26 پايىزدى قۇرايتىنىن, قالعان 74 پايىز شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسىندە ەكەنىنە باسا ءمان بەردى. سونىمەن قاتار مەديتسينا سالاسىنداعى مامان تاپشىلىعى دا نازاردان تىس قالمادى.
«قازىر ەمدەۋ ورىندارىندا 4 مىڭ دارىگەر جەتىسپەيدى. اسىرەسە رەانيماتولوگ, رەنتگەنولوگ, پۋلمونولوگ, تاعى باسقا دا وسى سياقتى سالالىق مامانداردىڭ تاپشىلىعى قاتتى بىلىنەدى. ءتىپتى كوروناۆيرۋستىڭ قاۋپى سەيىلمەي تۇرعان ءىرى ورتالىقتار مەن وڭىرلەردەگى اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردا 800-دەن استام ينفەكتسيونيستىڭ ورنى بوس تۇر», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا دارىگەر كادرلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ قالالىق جەردە – 56,8 پايىز بولسا, اۋىلدا بۇل كورسەتكىش 16,1 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستاندا مەديتسينا ماماندارىن دايارلايتىن التى جوعارى وقۋ ورنى بار. ونداعى سالالىق ماماندار دايارلايتىن مەديتسينالىق-پروفيلاكتيكالىق فاكۋلتەتتەر جابىلىپ قالعان. بىراق سول مامانداردىڭ قاجەتتىگىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سەناتور «دارىگەرلەر مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋدى ۇسىندى.
سەناتور ءالي بەكتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «اۋىل» پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن ەرىكتىلەرى 200-گە جۋىق ەلدى مەكەندى ارالاپ, جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىسقان. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىلدىق اۋرۋحانالارداعى جاعداي كۇردەلى ەكەنى انىقتالعان. دەپۋتات اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇرعىنداردى ەمدەۋگە بەيىمدەلگەن ستاتسيونارلاردىڭ تاپشىلىعىن ءسوز ەتتى.
«قازاقستان بويىنشا 1999 جىلدارى اۋىل حالقىنا قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان 144 اۋىلدىق اۋرۋحانانىڭ سانى ون جىلدا 2,5 ەسەگە قىسقارىپ, قازىرگى تاڭدا 60-ى عانا قالعان. اقمولا, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇركىستان وبلىستارىندا اۋىلدىق اۋرۋحانالار مۇلدەم قىسقارىپ كەتكەن», دەدى ءالي بەكتاەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتور اۋىلدىق جەرلەردەگى قىزمەت ەتىپ تۇرعان دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ ناشارلىعىنا توقتالدى. اۋىلداردا ءدارىحانالاردىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. دەپۋتات اۋىل تۇرعىندارى تابىسىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى جەردە جەكەمەنشىك ءدارىحانالاردىڭ جوقتىعىن جانە مەديتسينا مەكەمەلەرىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنىن جەتكىزدى. اۋىلدىقتاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ كۇردەلى پروبلەماعا اينالعانىن اشىق ايتتى.
سەناتور اۋىلداعى امبۋلاتوريالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك بەكەتتەردە قىزمەت ىستەيتىن دارىگەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەنىن, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى حالىق سانى 3000-نان اساتىن ءاربىر ەلدى مەكەندە ءوزىنىڭ ءدارىحاناسى, جەدەل جاردەمى مەن پەرزەنتحاناسى بار اۋىلدىق اۋرۋحانالاردى قالپىنا كەلتىرۋدى تەز ارادا قولعا العان ءجون دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قايرات قوجامجاروۆ ۇلتتىق ۇلاننىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنا نازار اۋدارىپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
ق.قوجامجاروۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ۇلاننىڭ قىزمەتى جىل سايىن از قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي ماسەلە اسكەري دايارلىق پەن اسكەري قابىلەتتىلىككە كەرى اسەرىن تيگىزبەك. سونداي-اق جىلدان جىلعا بۇل سالادا كولىك پاركىن جاڭارتۋ, بولىمشەلەردى زاماناۋي قارۋ-جاراق, بايلانىس, ارنايى جانە جەكە قورعانىس قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قولدانىستاعى تەحنيكانىڭ, ونىڭ ىشىندە بروندالعان اۆتوموبيل تەحنيكالارىنىڭ 50 پايىزدان استامى ەسكىرگەن جانە ولاردى ەسەپتەن شىعاراتىن ۋاقىت جەتكەن. ارنايى قۇرالدىڭ 60 پايىزىنىڭ ساقتاۋ مەرزىمى اياقتالعان. جەكە بروندى قورعاۋ جانە بەلسەندى قورعانىس قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋدىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 88 پايىز بولعانىمەن, اسكەري بروندى كەۋدەشەنىڭ ۇلەسى – 3,6 پايىز, وق وتپەيتىن دۋلىعا سياقتى زاتتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 22,8 پايىزدى قۇراپ وتىر.
سونىمەن قاتار دەپۋتات ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ جانە جالپى اسكەري تاماقتاندىرۋ قۇنىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە دە توقتالىپ, ايتىلعان تۇيتكىلدەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
«تۋىنداپ وتىرعان قاتەرلەرگە جەدەل دەن قويۋ جانە قولدا بار رەسۋرستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولدارىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس قولباسشىسى لاۋازىمىن ىشكى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرىنىڭ لاۋازىمىمەن بىرىكتىرۋ. مۇنداي تاجىريبە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا جاقسى ناتيجە بەردى. سونداي-اق جوعارىدا ايتىلعان ولقىلىقتاردى ەسكەرىپ, الداعى ءۇش جىلدىق كەزەڭگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانىنىڭ قىزمەتىن تەڭگەرىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى, كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ ۇيلەستىرىلۋىن كۇشەيتۋگە قاتىستى قوسىمشا شارالار قابىلداۋدى ۇسىنامىز», دەدى قايرات قوجامجاروۆ.
سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى اقىلبەك كۇرىشباەۆ يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر ماسەلەسىنە قاتىستى پرەمەر-مينيسترگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
«اۋىلدىق جەرلەردى وركەندەتۋدىڭ نەگىزى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ ناقتى مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ. ول ءۇشىن عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرى نەگىزىندە, يگەرىلمەي نەمەسە ءتيىمسىز پايدالانىلىپ جاتقان جەرلەردى قايتىپ الۋ جونىندەگى جۇمىستاردى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك. سونداي-اق ولاردى ەڭ الدىمەن جەكە شارۋا قوجالىقتاردىڭ جەر ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت», دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
سەناتور اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ۇسىنىپ, اكىمشىلىك جانە ايماقتىق الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى ارقىلى بيۋدجەتتىك جانە نەسيەلىك قارجى ەسەبىنەن قاجەتتى وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمداردى سالىپ, ولاردى كووپەراتيۆتەرگە ليزينگكە بەرۋ نەمەسە ءبولىپ تولەۋ ارقىلى ساتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل جۇمىسقا سەرىكتەس رەتىندە شارۋاشىلىقتاردى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىلىگىن دە اتاپ ءوتتى.
