قوعام • 11 قىركۇيەك، 2020

ادام كاپيتالىنان اقشا اياۋعا بولمايدى

43 رەت كورسەتىلدى

ەڭ العاش وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە امەريكالىق ەكونوميستەر «ادام كاپيتالى» دەگەن ۇعىمعا تەوريالىق تۇرعىدان انىقتاما بەرىپ، ءمان-ماڭىزىن، دامىتۋدىڭ جولدارىن كورسەتكەن ەكەن. سودان بەرگى ارالىقتا ادام كاپيتالى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ، ەكونوميكانىڭ نەگىزگى مىزعىماس تۇعىرى ەكەنى دالەلدەندى.

جالپاق تىلمەن ايتار بولساق، ادام كاپي­تالىنىڭ ولشەمدەرى – ادامنىڭ جيعان ءىلىم-ءبىلىمى، ۇيرەنگەن ماشىعى، دەنساۋلىعى. وسى ولشەمدەرگە قاراپ قانداي دا ءبىر ادامنىڭ ەلگە، ءوزى ءومىر سۇرەتىن ورتاعا قانشالىقتى پايدا اكەلەرىن بىلۋگە بولادى. 

قاراپ وتىرساق، قازاقتىڭ عۇلامالارى ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ جولدارىن نۇسقاپ كورسەتىپ قانا قويماي، سول باعىتتا تالاي ۇلى ىستەر تىندىرعانىن بايقاۋعا بولاتىنداي. ايتالىق، دانىشپان اباي:

«دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى،

عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز»، دەيدى.

«ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن،

بالانى وقىتۋدى جەك كورمەدىم.

بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم،

قىزمەت قىلسىن، شەن السىن دەپ بەرمەدىم»، دەگەن حاكىم ءوز ۇرپاعىنىڭ مۇسىلمانعا دا، ورىسشا دا ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋعىزدى.

«جاقسى اتانىڭ بالالارى دا كوپ وقىعان جوق، قايتا كەدەيدىڭ بالالارىن ورىسقا قورلاپ بەردى. ولار وسىدان ارتىق قايدا بارسىن؟» دەپ، زامانداستارىن سىنايتىنى دا بار. ءوز زامانىندا اباي توڭىرەگىنە ءبىلىمدى، زيالى، ونەرلى جاستاردى جيىپ، سولاردىڭ ونەرىن ۇشتاۋىنا مۇرىندىق بولعانى ءمالىم.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا «قازاق» گازەتىندە: ء«بىز كەيىن قالعان حالىق، العا بارىپ، جۇرت قاتارىنا كىرۋ كەرەك. باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىلىمدى، باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك»، دەپ جازدى. الاش ارداقتىسىنىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتا اتقارعانى ۇشان-تەڭىز. ال اعارتۋشىلىقتى ساپالى ادام كاپيتالىنا قوسىلعان ۇلەس دەپ تۇسىنگەن ابزال.

كەيىنگى جىلدارى ادام كاپتيالىن دامىتۋ دەگەن تىركەس بيىك مىنبەرلەردەن ءجيى ايتىلادى. «كرەمني اڭعارىنىڭ قازاقستان­دىق بالاماسىن جاسايمىز!» دەگەن اسقاق ۇران دا قايتا-قايتا ايتىلىپ، اقىر سوڭىندا ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەتىن بولدى. نەگە؟ سەبەبى قازاقستاندا عىلىم مەن بىلىمگە بولىنەتىن قارجى كولەمى باسقا سالالاردان الدەنەشە از. قۇرعاق ۇرانمەن «كرەمني اڭعارى» قايدان قۇرىلسىن؟!  بەرتىنگە دەيىن عىلىمعا ءىجو-ءنىڭ 0،5 پايىزىنا دا جەتپەيتىن قاراجات جۇمسالىپ كەلدى. ال ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنان از قارجى ءبولۋ عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدا قاۋىپتى سانالادى. 

سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق. اقش سىندى الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسى سانالاتىن ەلدە 1997 جىلى عىلىمعا جۇمسالاتىن قارجى ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا جەتتى. سودان بەرگى ارالىقتا كورسەتكىشتى ۇلعايتا كەلىپ، قازىر جىلىنا 511،1 ملرد دوللار، ياعني ءىجو-ءنىڭ 2،74 پايىزىن بەرەدى. Apple، Microsoft سىندى الپاۋىتتار بولەتىن قارجى ءوز الدىنا ءبىر بولەك.

 قىتاي، جاپونيا، گەرمانيا، وڭتۇستىك كورەيا، فرانتسيا سىندى ەلدەر دە عىلىمدى قارجىلاي قولداۋ بويىنشا الدىڭعى وندىققا كىرەدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ەكونوميكاسى دامىعان، الەۋمەتتىك جاعدايى وزىق ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

وكىنىشكە قاراي، 2015-2018 جىلدار ارا­لىعىندا قازاقستاننىڭ عىلىم سالاسىن دامىتۋعا بولىنگەن قارجىنىڭ جالپى كولە­مى دە، عىلىمي جۇمىستاردىڭ سانى دا ازاي­دى. 2015 جىلى 2155 جوباعا 16،7 ملرد تەڭگە بولىنسە، 2018 جىلى 1096 جۇمىسقا 9،5 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. سونىڭ سالدارىنان جاس­تاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋعا دا قۇلقى تومەندەپ كەتتى. 2014 جىلعى ەسەپ بويىنشا عىلىمنان نان ىزدەگەندەردىڭ جالپى سانى 26 مىڭ ادام بولسا، 2018 جىلى 20 مىڭعا دەيىن قۇلدىراعان. ونىڭ ۇستىنە عالىمداردىڭ ورتاشا جاسى دا وسكەنى بەلگىلى بولدى.

دەگەنمەن، اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. كەيىنگى بىرەر جىلدىڭ كولەمىندە ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان كوبىرەك كوڭىل بولىنە باستاعانداي. بىلتىر ول 45 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 2025 جىلعا قاراي 431 ملرد تەڭگەگە جەتەدى دەگەن جوسپار بار. وسى بەس جىلدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 11،5 ترلن تەڭگە جۇمسالماق.

ء«بىلىم مەن عىلىمعا بولگەن قارجى – بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيا» دەگەن قاناتتى ءسوز دە ەلدىڭ اۋزىندا ءجۇر. ءبىلىمدى جاستارى، عالىمى كوپ، ساپالى كاپيتال قالىپتاستىرعان ەلدەردىڭ تاسى ورگە دومالايتىنىن ۋاقىت كورسەتتى. ولاي بولسا، ودان قاراجات اياۋعا دا بولمايدى. 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:40

ء"تىل قورعاندارى" توبى قۇرىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جۇرت جارمەڭكەنى كۇتۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 08:26

قىستان قىسىلماۋ ءۇشىن

قوعام • بۇگىن، 08:25

«بەتپەردەلى» پەندەلەر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

شىنىقتىرۋدىڭ شەبەرى

قوعام • بۇگىن، 08:03

قازاقتىڭ پەيىلىنە قايران قالام!..

رۋحانيات • بۇگىن، 07:37

COVID-19: قاي ەلدەردە ساقتاندىرۋ بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:31

مۇراعاتتار مۇڭ شاعادى

قوعام • بۇگىن، 07:30

ساحنانىڭ ءسانى كىردى

ونەر • بۇگىن، 07:26

دياس جارىستان شىعىپ قالدى

تەننيس • بۇگىن، 07:22

يتالياعا بەت الدى

سپورت • بۇگىن، 07:21

ەستافەتا باعىتى جاريالاندى

سپورت • بۇگىن، 07:19

اۋىلدا پالما اعاشى وسەدى

وقيعا • بۇگىن، 07:14

قارامەڭدىدەگى قارتتار ورتالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 07:13

العاشقى دەبات ءوتتى

الەم • بۇگىن، 07:12

«اقىلدى» ايماقتار

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:04

ۇقساس جاڭالىقتار