الەم • 11 قىركۇيەك، 2020

جاھان كۇرت جىلىنىپ بارادى

28 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا بۇۇ زەرتەۋشىلەرى الەمدەگى اۋا تەمپەراتۋراسى كۇرت ىسىپ، جوسپارلانعان مەجەگە جاقىنداپ قالعانىن ايتىپ دابىل قاقتى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، ال­داعى ونجىلدىقتا جەر-جاھان­نىڭ جىلىنۋى بەلگىلەنگەن مولشەردەن اسۋى ابدەن مۇمكىن.

بۇۇ الەمدىك مەتەورولوگيا ۇيى­مىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، جىلىنۋ وسى قالپىندا ساقتالا بەرسە، الداعى بەس جىلدا دۇنيە ءجۇزى تەمپەراتۋراسى 1،5 گرادۋسقا كوتەرىلۋى ىقتيمال. بۇل – 2015 جىلى پاريج كەلىسىمىندە اي­تىلعان شەكتەۋدەن الدەقايدا كوپ. زەرتتەۋشىلەر مۇنداي ءۇردىستىڭ سالدارى قيىنعا سوعاتىنىن ايتىپ وتىر.

عالىمداردىڭ بۇلايشا دابىل قاعۋى بەكەر ەمەس. قازىردىڭ وزىندە جا­ھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىن كورىپ كەلەمىز. ماسەلەن، الەمنىڭ كوپ بولىگىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ىستىق اۋا رايى تىركەلىپ وتىر. وعان قوسا، ەكۆاتورلىق ايماقتاردا قار جاۋىپ، ماڭگىلىك مۇزداردىڭ ءمۇجىلىپ بارا جاتقانى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى جازىلادى.

قازىرگى تاڭدا جەر تەمپەراتۋراسى وتكەن عاسىرعا قاراعاندا 1 گرادۋسقا جىلىعان. وعان قوسا، ءار بەس جىل سايىن اۋا رايىنىڭ ىسىنۋى ەسەلەنىپ وتىر­عانى تاعى بار. عالىمداردىڭ جاڭا ەسەبىنە ساي، الەمدىك تەمپەراتۋرا 2050 جىلعا دەيىن 1،5 گرادۋسقا ىسىپ كەتۋى ىقتيمال.

اۋا رايىنىڭ بۇلاي قۇبىلۋىنا ادامزاتتىڭ تيگىزىپ وتىرعان زيانى وراسان. زاۋىت، فابريكالار، كولىكتەردەن شىققان كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا كوپتەپ تارالۋى مۇحيت سۋىنا اسەر ەتىپ، مۇزدىقتار ەرىپ، تەڭىز مارجاندارى ازايىپ، وندا مەكەندەيتىن جاندىكتەر جويىلۋ ۇستىندە.

بۇل از بولعانداي، انتاركتيدادا مۇزدىقتار كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگىلىك مۇزدار ۇگىتىلىپ، ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيىلىپ، تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ كە­لەدى. اق قۇرلىقتا جۇر­گىزگەن زەرتتەۋدە ماڭ­گىلىك مۇز­داردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭگىپ جاتقانى انىقتالدى. ال 1980 جىل­دان بەرى اركتيكادا 2،5 ملن شار­شى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاقستاننىڭ اۋماعىنا تەڭ.

تەڭىزدىڭ كوتەرىلۋى تىكەلەي اسەر ەتپەسە دە قازاقستان جاھاندىق جىلىنۋدان از زارداپ شەكپەيدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندە ءسوز بولا قالعاندا ەسكە اۋەلى ارال تەڭىزى تۇسەدى. ءبىر كەزدەرى تولقىنى شالقىپ، ايدىنىندا اققۋ-قازى قالقىعان ەركە ارال بۇگىندە بۇكىل سۇلۋلىعىنان ايىرىلىپ، بىرنەشە ەسە تارتىلىپ كەتتى. راس، كەيىنگى ۋاقىتتا تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جەمىستى جۇزەگە اسا باستادى. الايدا ارالدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى دەڭگەيىنە قايتا جەتۋى نەعايبىل.

ەركە ارالدىڭ تاعدىرى قارت كاسپيدىڭ باسىنا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. Geophysical Research Letters جۋرنالىنا جاريالانعان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك، كەيىنگى 20 جىلدا تەڭىز بۋلانا باستاعان. ماسەلەن، سۋ دەڭگەيى 1996 جىلدان باستاپ جىلىنا 7 سانتيمەترگە ازايىپ، 1،5 مەترگە تومەن تۇسكەن.

زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ سەبەبىن كاس­پيدىڭ بەتكى اۋا تەمپەراتۋراسىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ياعني، اۋا رايى 1995 جىلعا قاراعاندا 1 گرادۋسقا جىلىنعان. الداعى ۋاقىتتا جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەگەن سايىن قارت تەڭىزدىڭ دەڭگەيى دە تۇسە بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • بۇگىن، 19:57

ۇقساس جاڭالىقتار