تۇركىستاندا جازىلعان «قيسسا-داستان شىڭعىس حان»

2013 جىلدىن باسىندا وسى جولداردىڭ قوس اۆتورى جانە قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا ع.د. دوساي كەنجەتاي ۇشەۋىمىز ورداباسى اۋدانى, تورەارىق ەلدى مەكەنىنە ساپار شەگىپ الىاقبار ۇرپاعى – ج.ورازحان ۇلى قولىندا ساقتاۋلى تۇرعان 76 بەتتىك قول­جازبامەن تانىسىپ, ونى فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. بۇل قولجازبانى توعاي حان­نىڭ ءىنىسى – سۇلتان الىاقبار (الي اكبار) تۇركىستان قالاسىندا مۇسىلمانشا 1228 ج.ء/بىزدىڭ قازىرگى ساناۋىمىزشا شامامەن 1813 جىلى جازدىرعان ەكەن. ول جونىندە قولجازبانىڭ اياعىندا مىناداي حابار بار: «تاممات ار-ريسالاتۋ چينگيز حان في تاريح 1228. بۋد كي ‘الا ياد ‘ابدين ال-زا‘يف فاقير ال-حاقير اقاللۋ مينال قيتمير (‘ابدۋ راحمان ... ۋزكاندي ۋا ھۋا... ‘اب­دا­ھۋ مازكۋر...) في بالداتي تۋركيستان. حۋ­ميات ‘انيل افات ۋا ان-نۋقسان بيامري ‘الي اكبار سۋلتان زافار نيشان يبن قاراباش مۇحامماد سۋلتان. عافاراللاھۋ تا‘الا زۋنۋباھۋم ۋا ساتارا ‘ۋيۋباھۋم. ۋا اللاھۋ ا‘لام 1228 سانا» – «وسىمەن شىڭ­عىسحاننىڭ ريسالاسى تاريحتىڭ 1228 جىلىندا اياقتالدى. تۇركىستان شاھارىندا قارا­پايىم, كىشىپەيىل, پاقىر قۇلدىڭ قولى­مەن جازىلدى. (‘ابدۋ راحمان ... ۋزكاندي ۋا ھۋا ... ‘ابداھۋ مازكۋر...). وپات پەن نۇقساننان الي اكبار سۇلتان زافار نيشان يبن قاراباش مۇحامماد سۇلتاننىڭ امىرىمەن قورعالدى. اللا تاعالا ولاردىڭ بارشاسىنىڭ كۇنالارىن كەشىرىپ, قاتەلەرىن جاسىرسىن. دۇرىسىن اللا بىلەدى. 1228 جىل» (قولجازبا فاك­سيميلەسى, 38 ب-بەتى).

«قيسسا-داستان شىڭعىس حان» قولجاز­باسى ءماتىن ىشىندە بىردە ريسالا, داپتەر, ءماتىن باسىندا قيسسا-داستان دەپ اتالادى.

قولجازبانى جازعان ادام بۇل جەردە شىعىستىق تارتىپپەن سىپايىلىق تانىتىپ – «قاراپايىم, كىشىپەيىل, پاقىر قۇلدىڭ قولىمەن جازىلدى» دەپ كورسەتەدى. سول جەرگە ەسكەرتۋ بەلگىسى قويىلىپ ەسىمى رامكا سىرتىنا جازىلعان. اۆتور ەسىمى – ءابدراحمان وزكەندي. ونىڭ ەسىمى «‘ابدۋ راحمان ... ۋزكاندي» سوڭعى پاراقتىڭ سول جاعىنداعى جيەكتە جازۋلى تۇر. اۆ­تور تۋرالى ونىڭ ەسىمىنەن باسقا ەش اقپا­رىمىز جوق. ءابدراحمان وزكەندي نىس­پىسىنا قاراعاندا ونىڭ تۋعان جەرى سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنداعى وزگەنت قالاسى. ول جەردە وزگەنت اتتى ەكى تاريحي ورىن بار. ءبىرىنشىسى قىر وزگەنت, ەكىنشىسى سىر وزگەنت. ارحەولوگتاردىڭ بارلاۋ جۇمىستارىنا قاراعاندا ورتاعاسىر دەرەكتەرىندە اتالاتىن وزگەنت قالاسى قىر وزگەنت قالاجۇرتىنا سايكەس كەلەدى.

«قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اتتى قول­جازبانى جازۋدى تاپسىرعان قاراباس مۇحاممەت سۇلتاننىڭ ۇلى الىاقبار (الي اكبار) ورىس دەرەكتەرىندە الي-اكبەر, اليكەن, دجاكەلەن دەپ كورسەتىلگەن. الىاق­باردىڭ اكەسى حVIII عاسىردىڭ سوڭعى شي­رەگىندە ءبىر توپ قازاق تايپالا­رىن باس­قارعان قاراباس مۇحاممەت سۇلتان. قاراباس مۇحاممەت سۇلتاننىڭ ۇلكەن ۇلى, الىاقباردىڭ اعاسى توعاي حان 1807-1816 جىلدار ارالىعىندا تۇركىستان شا­ھارىندا بيلىك قۇردى. جوعارىدا كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا اعاسى تۇركىستان قالاسىندا حان بولىپ تۇرعان كەزدە, دالىرەك ايتساق, 1813 جىلى سۇلتان الىاقباردىڭ (الي اكبار) تاپسىرىسىمەن «قيسسا-داس­تان شىڭعىس حان» اتتى قولجازبا جازىلعان.

1816 جىلى قوقاندىقتار تۇركىستان قالاسىن جاۋلاپ الدى. تۇركىستان قالاسى­نىڭ بي­لەۋشىسى قارسىلىق ۇيىمداستىرۋعا ارەكەت ەتكەنىمەن كۇشىنىڭ ازدىعىنان قا­لانى تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. تو­عاي شامامەن 1820 جىلعا دەيىن قازاق­تاردىڭ ءبىر توبىنىڭ حانى بولىپ قالا بەرگەن سياقتى. ول 1826 جىلى بۇحارا قالاسىندا بول­عان قاقتىعىس كەزىندە دۇنيە سالدى.

ء حىح عاسىردىڭ ورتاسىندا مىرزاحمەت دەگەن اكىم باسقارعان قوقاندىقتار جەر­گىلىكتى حالىقتى اياۋسىز قانادى. زەكەت تولەي الماعان قازاقتاردىڭ بالالارىن تارتىپ الىپ قۇلدىققا ساتتى. مۇسىلماندىققا جات وسىنداي ەزگىگە شىداي الماعان حالىق كوتەرىلىسكە شىقتى. جەرگىلىكتى حالىق, دالىرەك ايتساق, قوڭىراتتار, قىپشاقتار مەن ءۇيسىننىڭ كەيبىر توپتارى 1858 جىلى مامىر ايىندا توعاي حاننىڭ تۋعان ءىنىسىن – الىاقبار سۇلتاندى حان ەتىپ كوتەرەدى.

الىاقبار حان باسقارعان قازاقتار قوقان اسكەرلەرىمەن بىرنەشە مارتە سوعىسىپ 1858 جىلى تۇركىستان قالاسىن ازات ەتۋگە ارە­كەت جاسايدى. قوقاندىقتار قوجا احمەت ياساۋي باسىنا زيارات جاساۋعا كەل­­گەن قوڭىراتتىڭ بيلەرى قونىس داتقا مەن اقساق داتقانى, ۇلى جۇزدەن كەلگەن قارا­قۇل داتقانى, قىپشاقتىڭ تۋباقابىل اتتى باسشىسىن امانات رەتىندە ۇستاپ وتىردى. ورىس دەرەكتەرىندە جازىلعانداي جاڭا سايلانعان حان ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى توعايدىڭ تۇركىستاندا 35 جىل بۇرىن حان بولعانىن, قالانى قوقاندىقتار باسىپ الىپ اعاسىنان تارتىپ العانىن العا تارتىپ ونى قازاقتارعا قايتارۋدى تالاپ ەتەدى .

 الىاقبار حان باسقارعان كوتەرىلىسشىلەر 1858 جىلدىق 15 مامىرىندا قالا بەكى­نىس­تەرىنە شابۋىل جاسادى. الايدا قو­قان­دىقتار اسكەري تۇرعىدان باسىم بولدى. زەڭ­بىرەكتەردەن وت شاشىپ كوتە­رىلىسشىلەردى اتقىلاپ وتىردى. قازاق اسكەرى ءبىر ايداي تۇر­­كىستاندى قورشاپ تۇرىپ باسىپ الا المادى.

 3 ماۋسىم كۇنى مىرزا نياز باسقارعان تۇركىستانداعى قوقان اسكەرى قازاقتاردى جارىپ وتۋگە ارەكەت جاسايدى. الايدا قو­قاندىقتار ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرايدى. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا قوقاندىق­تار جاعىنان 500-800 دەيىن ادام شىعىن بولعان. 1858 جىلى 20 ماۋسىمداعى ورىس حابارلاماسىندا «تۇركىستان قورعانى ىرگەسىندە اسكەرىمەن قوڭىرات حانى ءالى تۇر» – «حان كونگرادسكي س سۆويم وپولچەنيەم ي ستويت ەششە پود ستەنامي تۋركەستانا» دەپ جازىلعان. تاياۋ ارادا قوقاندىقتاردى جەڭىپ, ولاردىڭ قامالدارىن باسىپ الۋعا مۇمكىنشىلىگى جوق ەكەنىن تۇسىنگەن الىاقبار حان وزىنە قاراستى حالىقپەن سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنا كوشىپ بارىپ وداقتاستار ىزدەيدى. الىاقبار حان ورىستىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى م.ا.كاتەنينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. ال 1858 جىلى تامىز ايىندا بۇحارا ءامىرى ناسرۋللامەن كەزدەسىپ قو­قاندىقتارعا قارسى بىرگە سوعىسۋعا دايىن­دالىپ جاتقانى تۋرالى اقپار بار. وكىنىشكە قاراي, الىاقبار حاننىڭ كەيىنگى جاعدايى, ءومىرى تاريحشىلارعا بەيمالىم بولىپ وتىر. كەيبىر تاريحشىلار ول ءبىر-ەكى جىلدا دۇنيە سالدى دەپ سانايدى. قالاي دەگەندە ونىڭ ەسىمى 1859 جىلدان كەيىنگى ورىس قۇجات­تارىندا كەزدەسپەيدى.

الىاقبار سۇلتاننىڭ تاپسىرىسىمەن جازىلعان تۇركىستان قالاسىندا 1228/1813 ج. «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اتتى قول­جازبا شىڭعىس حاننىڭ ورتاعاسىر داۋى­رىندە تاراعان اڭىزدىق شەجىرەدەن باستالادى: «بۇل شىڭعىس حاننىڭ نەگىزى حازىرەت نۇح پايعامبارʻالەيھيس سالامنىڭ ۇلى يافيستەن تارايتىندىعى تۋرالى ءبىرىنشى داپتەردە باياندالعان بولاتىن. ال­دىمەن ۋىز حان (وعىز حان). بۇل شىڭعىس حاننىڭ باباسى. وعىز حاننىڭ ۇلى قارا حان, ونىڭ ۇلى كونەمەرگەن. ونىڭ ۇلى قايشى مەرگەن. ونىڭ ۇلى قارا داۋمال. ونىڭ ۇلى تۇرىمتاي شەشەن. ونىڭ ۇلى تاماۋىل مەرگەن. ونىڭ ۇلى دۋيۋن بايان. ونىڭ ۇلى شىڭعىس حان. ونىڭ ۇلى جوشى حان. ونىڭ ۇلى سايىن حان. ونىڭ ۇلى سارتاق حان. ونىڭ ۇلى بورتەك حان. ونىڭ ۇلى توعالى حان. ونىڭ ۇلى توقتاباي حان. ونىڭ ۇلى وزبەك حان. ونىڭ ۇلى جانىبەك حان. ونىڭ ۇلى بەردىبەك حان. ونىڭ ۇلى شايباق حان. ونىڭ ۇلى مۇرتازا حان. ونىڭ ۇلى كوشىم حان. ونىڭ ۇلى الي حان. ونىڭ ۇلى ارىسلان سۇلتان. ونىڭ ۇلى ساييد بۇرحان سۇلتان. بىراق ساييد بۇرحان سۇلتاننىڭ تۇ­را­تىن جەرى ماسكەۋدە ەدى. ورىس كاپىر قو­لىندا مۋرتاد بولدى» (قولجازبانىڭ 1-ب).

«قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اتتى قول­جازبانىڭ 18-ا بەتىندە شىڭعىس حان ءومىرى تۋرالى مىناداي قىزىق اقپار كەز­دەسەدى: «شىڭعىس حان پايعامبار مۇحا­مەد مۇستافا ساللاللاھۋ ʻالايھي ۋا ساللامنىڭ تاريحىنان سوڭ بەرىدە باستالادى. بەس ءجۇز ەلۋ ەكىنشى جىلى انادان تۋىل­دى. التى ءجۇز جيىرما تورتتە دۇنيەدەن وزدى. دوڭىز جىلىندا زۇلقادا ايىندا شىڭعىس حان انادان تۋىلدى. جەتپىس ەكى جىل ءومىر ءسۇردى. ون ءۇش جاسىندا حاندىققا وتىردى. ەلۋ توعىز جىل حان بولدى. جۇر­تىنىڭ اتى قىتاي ەدى. مۇباراك رامازان ايىنىڭ ون تورتىندە دۇنيەدەن وزدى». زەرتتەۋشىلەر تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ شىڭعىس حاننىڭ راسىندا دا 72-73 جاساعانىن, بىراق 13 جاسىندا ەمەس 25 جاسىندا حان بولىپ ساي­لانعانىن كورسەتەدى.

ءدال وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» قولجازباسىنان كەلتىرىلگەن ۇزىندىلەر حVII عاسىردىڭ ايا­عىندا جازىلعان اۆتورى بەلگىسىز «داف­تار-ي چينگيز-نامە» اتتى تاريحي شىعارمادا كەزدەسەتىنىنە نازار اۋدارماقپىز. «داف­تار-ي چينگيز-نامە» شىعارماسىن جان جاقتى زەرتتەگەن تاتار عالىمى م.ا.ۋس­مانوۆ وسى شىعارمادا عانا شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جانە دۇنيەدەن وتكەن كۇنى كورسەتىلگەنىن, مۇن­داي اقپار ءتىپتى راشيد اد-دين مەن موڭعول جىلنامالارىندا جوق ەكەنىنە نازار سالادى.

«قيسسا-داستان شىڭعىس حان» مەن «داف­­تار-ي چينگيز-نامە» اتتى تاريحي شى­­عار­­مالاردىڭ ماتىندەرىن سالىستىرۋ ولار­دىڭ ءبىر بولىگى وتە جاقىن ەكەنىن كور­­سەتتى. ناقتىراق ايتساق, الىاقبار سۇل­تان­­نىڭ تاپسىرىسىمەن تۇركىستاندا جا­زىل­عان قولجازبانىڭ ءۇش تاراۋى «دافتار-ي چين­گيز-نامە» اتتى تاريحي شىعارماعا وتە جاقىن.

حVII عاسىردىڭ اياعىندا جازىلعان «دافتار-ي چينگيز-نامە» قولجازبالارى تۋىس­قان تۇركى تىلدەس تاتار, باشقۇرت جانە قازاق حالىقتارىنىڭ اراسىندا تارا­­عانىن زەرتتەۋشىلەر ايتادى. شىڭ­عىس حان­نىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى ءماتىن قازاق جەرىندە دە تاراعانىنا نازار اۋدارماقپىز. مىسال رەتىندە بەلگىلى ورىس زەرتتەۋشىسى گ.پوتانين جازىپ العان قازاق فولكلور ۇلگىسىن ايتۋعا بولادى. ش.قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ ەسكى سوزىنشە» دەپ شىڭعىستى بيلەردىڭ حان سايلاعانىن, ولارعا شىڭعىس حان ۇران, قۇس, اعاش, تاڭبا بەرگەنىن بايانداۋى, ونىڭ مازمۇنى «قيسسا-داستان شىڭ­­عىس حان», «دافتار-ي چينگيز-نامە» قول­جاز­بالارىنداعى ماتىندەرگە جاقىن. «عىلىم ورداسى» رمك عىلىمي كىتاپحانا­سىنىڭ كىتاپ قورىندا «دافتار-ي چينگيز-نامە» ماتىنىنە جاقىن قولجازبا ساقتاۋلى.

1957 جىلى باسىلعان «قازاق كسسر تاريحى» اتتى ەڭبەكتىڭ «قازاق حالقىنىڭ XV-XVII عاسىرلارداعى مادەنيەتى» ات­تى تاراۋدىڭ م.اۋەزوۆ جازعان 5 بو­لىگىندە «دافتار-ي چينگيز-نامە» تۋرا­لى مىناداي اقپار بار: «اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد تاۋىپ جانە سونىڭ ءوزى ع.بالعىمباەۆتىڭ اۋدا­رۋىن­دا باستىرىپ شىعارعان «شىڭعىس-ناما» دەيتىن تاريحي وچەرك تە وسى «تۇرىكشە» جازىلعان». ياعني قازاق دالاسىندا دا شىڭ­عىس حاننىڭ شىعۋ تەگى, ونى بيلەردىڭ ساي­لاۋى تۋرالى ەسكى اڭىز-اڭگىمەلەر جانە ولارعا مازمۇنى جاعىنان جاقىن «داف­تار-ي چينگيز-نامە», «شىڭعىس-نا­مە» ىسپەتتى قولجازبالار تاراعان. بۇلار التىن وردانىڭ مۇراگەرلەرى بولىپ تابىلاتىن تاتار, باشقۇرت حالىقتارىمەن قاتار قازاقتارعا دا ورتاق مۇرا.

تۇركىستاندا 1228/1813 جىلى جازىل­عان «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اتتى قولجازبانىڭ اۆتورى حVII عاسىردىڭ اياعىندا جازىلعان «دافتار-ي چينگيزنامە» قولجازباسىنان اڭىزدىق, فولكلورلىق سيپاتتاعى شىڭعىسحان تۋرالى تاراۋىن جانە «حازرەت ءامىر تەمىردىڭ داستانىنىڭ بايانى» جانە «جانىبەك حان مەن امات» دەگەن بولىمدەردى الىپ پايدالانعان دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. «جانىبەك حان مەن امات» تۋرالى بولىمدە جانىبەك حان, ونىڭ ۇلى بەردىبەك, ايسا ۇلى امات اتالادى. بۇل اڭىزدىڭ قازاق حانى جانىبەككە قاتىسى جوق. مۇندا التىن وردا تاعىن 1342-1357 جىلدارى يەلەنگەن جانىبەك. ونىڭ بەر­دىبەك ەسىمدى ۇلى بولعان. ال قازاق حانى جا­نىبەكتىڭ پەرزەنتتەرى ىشىندە بەردىبەك اتتى پەرزەنتى بولماعان.

ابىلعازىنىڭ تۇرىك شەجىرەسىندەگى مى­نا جولدار «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» قولجازباسىنداعى ماتىنگە جاقىن: «حيجرانىڭ التى ءجۇز ون بەسىنشى جىلى شىڭعىس حان سانسىز كوپ اسكەرىمەن وتىرار ۇستىنە كەلدى. ...جوشى حاندى حوج­نۇت باعىتىنا جىبەردى. ... قالعان اسكەردى الىپ, بۇحاراعا اتتاندى. موڭعول تىلىندە «بۇحارا» دەگەن ءسوز – عىلىمنىڭ جينالعان جەرى دەگەن ءسوز. التى ءجۇز ون التىنشى جىلان جىلىندا ... بۇحاراعا كەلىپ قامادى. شىڭعىس حان اتقا ءمىنىپ, قالاعا كىردى. قالانى ارالاپ, مەشىتتەردىڭ شوعىرلانعان جەرىنە كەلىپ ... اتتان ءتۇسىپ, اتىن ۇلەمدەرگە ۇستاتىپ قويىپ, ءوزى مىنبەرگە شىعىپ, كەسەمەن قىمىز الدىرتىپ ءىشتى. ... شىڭعىس حان موڭعولدارعا قا­لاعا ءورت قويۋدى بۇيىردى, ورتتەن تەك تاس ۇي­لەر عانا جانباي قالدى. ... قالانى ويرانداپ. جەرمەن جەكسەن ەتتى. ءسويتىپ بۇحارا قاڭىراپ بوس قالدى...». وسى ۇقساستىقتارعا قاراپ «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اتتى شى­عارمانىڭ اۆتورى ابىلعازىنىڭ «تۇركى شەجىرەسىن» پايدالانعانىن نەمەسە ەكى شىعارما جازباگەرلەرى ورتاق ءبىر قول­جازبانى پايدالانعان دەگەن بولجام ايتۋعا نەگىز بار.

ياسى-تۇركىستان قالاسى ءحىى عاسىردان باس­تاپ رۋحاني ورتالىققا اينالىپ وندا ءتۇر­­لى قولجازبالار, شەجىرەلەر, تاريحي قۇ­­جات­تار, ءدىني, عىلىمي كىتاپتار جي­نال­عان دەۋگە نەگىز بار. تومەندە وسى پىكىر­­دى قوش­تايتىن مالىمەتتەرگە نازار اۋدار­ماقپىز.

«1866 جىلى ساياحاتشى پ.ي.پاشينو تۇركىستان قالاسىندا ءبىر ءدىن يەسىنىڭ ۇيىن­دە بولىپ «ونىڭ كىتاپحاناسىندا پارسى تىلىندەگى اريستۋ مەن افلاتۋن (اريس­توتەل مەن پلاتون) كىتاپتارى بارىن» اتاپ وتەدى.

شىعىستانۋشى پ.لەرحتىڭ 1867 جىلى تۇركىستان قالاسىنا كەلگەندە ناسرۋل­لا ەسىمدى ادامنان قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نەسىنە بايلانىستى 15 جارلىق كور­گەنىن, ولاردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ حانى تۇر­سىننىڭ 1035 جىلعى جارلىعى بارىن حابارلايدى.

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن 1884 جى­لى ينجەنەر ا.ۆ.پەچەنكين جاسا­عان سىزباسىندا عيماراتتىڭ ءبىر بولمەسى «كىتاپحانا» دەپ بەلگىلەنگەن. ا.ي.دوبرو­سمىس­لوۆ 1912 جىلعى ەڭبەگىندە جازادى: «ۆ مەچەتي [ماۆزولەە] سوحرانيايۋتسيا ... چەتىرە ستاريننىح رۋكوپيسنىح كورانا».

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن 1928 جى­لى زەرتتەگەن م.ە.ماسسوننىڭ جازۋىنشا, قابىرحانا بولمەسىندە ارنايى اعاشتان جاسالعان قوبديشالار تۇرعان جانە ولاردىڭ ىشىندە ورتاعاسىرلىق كالليگرافيا ونەرىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرىنە جاتاتىن قولجازبالار ساقتالعان.

1929 جىلى تۇركىستان قالاسىندا بول­عان اكادەميك ۆ.ا.گوردلەۆسكيگە جەر­گى­لىكتى ءبىر قاريا قاراقۇيرىق تەرىسىنەن جا­سالعان قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ (ۇزىن­دىعى مەتر جانە قالىڭدىعى مەتر شاما­سىنداي) ۇلكەن قولجازباسى بولعانىن ايتادى.

بۇعان قوسا تۇركىستاندا كونە كىتاپتار قورىن حح عاسىردىڭ ورتاسىندا كورگەندەر تۋرالى اقپارلار بار. اتاقتى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ ستۋدەنت كەزىندە لەنين­­گراد­تىق عالىم ا.ن.بەرنشتام ەكسپە­ديتسيا­سى قۇرامىندا جۇمىس جاساپ جۇر­گەنىندە 1949 جىلى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بول­­عاندا ەكىنشى قاباتتاعى ءبىر بولمە كونە كىتاپ­تارعا تولا ەكەنىن كوزىمەن كورگەنىن ايتادى.

قازىر كەسەنەدە ساقتالىپ كەلگەن كونە كىتاپتاردىڭ ءبىر بولىگى الماتىداعى ۇلت­­­تىق كىتاپتاحانادا ساقتاۋلى تۇر. ءا.ءمۇ­مينوۆ­تىڭ انىقتاۋىنشا, 1936 جىلى قازاق­­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپ­­حاناسىنا تۇركىستاننان قۇراننىڭ ءۇش قولجازباسى تۇسكەن. ەڭ كونەسى ءحىى ع. تۇر­­كىس­تان قالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن شىعىستانۋشىلار قوجا اۋلەتىنە جاتاتىن كوپتەگەن ۇيلەردە «ناسابناما» اتتى شە­جىرە قولجازبالار ساقتاۋلى تۇرعانىن جازادى.

وكىنىشكە قاراي, تۇركىستان قالاسىندا عاسىرلار بويى جينالعان قولجازبالار حح عاسىردىڭ باسىندا تالان-تاراجعا ءتۇستى, قولدى بولدى. ءدىني ورىندار, مۇسىلمانشا ساۋاتتى حالىق وكىلدەرى قۋعىنعا ۇشىرادى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بىردە-ءبىر ەسكى كىتاپ قالماعان.

قورىتا ايتقاندا, «قيسسا-داستان شىڭ­عىس حان» جازىلعان كەزدە تۇركىستان ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اۋماعىندا مۇسىل­ماندىق ءىلىم-ءبىلىمنىڭ ورتالىعى بولعانى, وندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جانە جەكە تۇرعىندارى قولىندا كىتاپحانالار بولعانى كۇمان تۋعىزبايدى.

بۇل قولجازبادا عالىمدار نازار اۋدا­رۋعا ءتيىس ءبىراز دەرەكتەر بار. سولار­دىڭ كەيبىرىن كەلتىرە كەتەيىك.

سوڭعى كەزگە دەيىن ەسىم حان تۇركىستاندا جەرلەنگەن دەپ كەلدىك. «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» بويىنشا «ەسىم حان شايح ات-تاحۋر بابادا جاتىر» (قولجازبا, 35-ا), ياعني ەسىم حان قابىرى تاشكەنتتەگى اتاق­تى شايحانتاۋىردا جاتقان بولىپ وتىر. تاشكەنتتىڭ ءبىر كەزدەرى قازاق حان­دىرىنىڭ ورداسى, استاناسى بولعانى تاريحي شىندىق. وندا ءبىرتوپ قازاق دالاسىنىڭ تاريحي تۇلعالارى جەرلەنگەن. ن.ۆ.كيۋنەر اۋدارعان قىتايدىڭ ءبىر دەرەگىندە مىناداي حابار: «...كازاحسكي ايماق سچيتاەت ستوليتسەي تاشيگان (تاشكەنت), ودناكو ەگو كنيازيا ي حانى زيموي لەتوم يمەيۋت سۆوە مەستو كوچەۆيا. كوگدا ۋميرايۋت, تو يح (پراح) ۆوزۆراششاەتسيا دليا پوگرەبەنيا ۆ تاشيگان». بۇل اقپار باسقا دا دەرەكتەرمەن قوشتالادى. تاشكەنتتىك شاي­حانتاۋىردا 1712 جىلى دۇنيە سالعان ۇلى ءجۇزدىڭ حانى رۇستەمنىڭ قۇلپىتاسى دا بار. شايحانتاۋىردا اتاقتى تولە بي جەرلەنگەن. ەسىم حان تۇركىستاندا جەرلەندى دەپ ساناۋعا حح عاسىر باسىندا باسپا بەتىندە جاريالانعان حابار نەگىز بولعان ەدى. بىراق بۇل جەردە قاي ەسىم جاتقانى ناق تەكسەرىلمەگەن. ەسىم اتتى قازاقتا بىرنەشە حان بولعانى انىق.

شەجىرەدەگى «جاحانگير حانىمىز» دەپ اتاقتى جاڭگىر حان (1652 جىلى قايتىس بولعان) اتاعان. «تاۋەكەل مۇحاممەت ءباھا­دۇر حان» دەپ اتاقتى تاۋكە (1715 جىلى قاي­تىس بولعان) حاندى اتاعان (قولجازبا, 35-ا).

الەكەڭ حان ۇرپاقتارى قولىنداعى «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» بويىنشا «جاحانگير حان, تاۋاككال مۇحامماد با­حادۋر حان, شاح مۇحامماد باھادۋر حان تۇر­­كىستاندا ياتقان», ياعني «جاھانگير حان, تاۋەكەل مۇحاممەد ءباھادۇر حان, شاح­مۇحاممەد ءباحادۇر حان تۇركىستاندا جاتىر» (قولجازبا, 35-ا). اتالعان حانداردىڭ تۇركىستان قالاسىندا جەرلەنگەن دەپ كورسەتكەن باسقا جازبا دەرەك كازىرشە جوق. ياعني اتالعان دەرەك بويىنشا تۇركىستاندا جانگىر حان, تاۋكە حان, سامەكە حان جەرلەنگەن.

«شەجىرەدەن تاريح مىڭ ءجۇز ەلۋ بەستە شاح ساييد مۇحاممەد ءباھادۇر حان حاتقا كوتەرىپ الدى. قاراباس مۇحاممەد ءباھادۇر سۇلتان 1204 جىلى ونى حاتقا جازدىردى» (قولجازبا, 35-ا) دەگەن جولدارعا قاراعاندا «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اۆتورى حاندار جازدىرعان شەجىرەنى پايدالانعان سياقتى. وسى جولدار قازاق حاندارىنىڭ, سۇلتاندارىنىڭ ءبىر بولىگى ارنايى شەجىرە جازدىرعانىن كورسەتەدى.

الەكەڭ حان ۇرپاقتارى قولىنداعى قولجازبادا كەزدەسەتىن تاعى ءبىر اسا ما­ڭىزدى تاريحي مالىمەت – تاۋكە حانعا يسفاحان پاتشاسىنىڭ مىلتىق جىبەرگەنى جونىندەگى حابار: «يسفاحان پادشاھى شا سۋلايمان تاۋاككۋل مۇحامماد باحادير حانعا تۋحفا ۋچون ساكسان مىلتىق, ساكسان قىلىچ, يەكى تۋقۋز ارعىماق كيلگان. تامامى يكار/يەگار, يۋكانى التوندين» – «يسفاھان پاتشاسى شا سۇلەيمەن تاۋەك­كەل مۇحامممەد حانعا سىيلىق رەتىن­دە سەكسەن مىلتىق, سەكسەن قىلىش, ەكى توعىز ارعىماق جىبەردى. بارلىعىنىڭ ەگەرى, جۇگەنى التىندانعان» (قولجازبا, 39-ا). زەڭبىرەك-مىلتىقپەن قارۋلانعان قالماق­­تارمەن سوعىسىپ جاتقان قازاق حانىنا وسىنداي از دا بولسا قارۋ جىبەرۋ ۇلكەن كومەك ەدى.

الەكەن سۇلتان تاپسىرىسىمەن جازىل­عان «قيسسا-داستان شىڭعىس حان» اسا قۇندى تاريحي شىعارما. وسى ۋاقىتقا دەيىن مىنا تاريحي قولجازبانى قازاق حانى نە سۇلتانى ءوز تاپسىرىسىمەن جازدىرىپتى دەگەندى كەزدەستىرگەن ەمەس ەدىك. قازاق حاندارىنىڭ استاناسى تۇركىستان قالاسىندا جازىلىپ ءبىزدىڭ قولىمىزعا امان جەتكەن بىردەن ءبىر تاريحي شىعارما.

ەكىنشىدەن, باسقا دەرەكتەردە كەزدەس­پەيتىن قازاق بيلەۋشىلەرى, ولاردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى, تاۋكە حاننىڭ يسفاحانمەن بايلانىسى تۋرالى مالىمەتتەرى تىڭ بولىپ تابىلادى. قورىتا ايتقاندا, تۋ باسى مەن شەجىرە-قولجازبا قازاق تاريحى ءۇشىن قۇندى دۇنيەلەر توبىنا جاتادى.

مۇحتار قوجا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

زىكىريا جانداربەك,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى