ەگىنشىلىك, باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا جاقسى كورسەتكىشتەرگە يە اۋداندا ەلىمىزدەگى جىلىجايلاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 42 پايىزى, ال وبلىستاعى جىلىجايلاردىڭ 63 پايىزى تيەسىلى. اۋماعى 696,8 گەكتارعا جەتكەن جىلىجايلاردان ءبىرىنشى اينالىمدا 64 860 توننا كوكونىس جينالىپ, ساۋداعا شىعارىلدى. دەگەنمەن وڭتۇستىك قاقپا سانالاتىن, شەكارا شەبىندەگى اۋداندا اۋىز سۋ, مەكتەپ, ساپالى ينتەرنەتپەن قامتۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر بارشىلىق.
قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى 14 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارانىڭ 206,7 شاقىرىمى سارىاعاش اۋدانىنىڭ بويىندا. ياعني, سارىاعاش اۋدانى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىبىراي, تاشكەنت, زانگي-اتا, جاڭا جول جانە شىناز سەكىلدى 5 اۋدانىمەن شەكارالاس. شەكارا بويىنداعى اۋماقتا اۋدان حالقىنىڭ 80 پايىزى شوعىرلانعان. كورشىمەن باسەكەنىڭ ناتيجەسىنە توقتالارمىز, الدىمەن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstanda» كوتەرىلگەن ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارايىق.
دە فاكتو – قازاقستاندىق, دە يۋرە – ەشكىم ەمەس…
«شەكارالىق اۋدانداعى باعىس, حيەبان (بۇگىندە كەسكەن), دوستىق ەلدى مەكەندەرىندە ەڭ وزەكتى دە, جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – باعىستاعى جاعداي بۇكىل ەلگە جاقسى ءمالىم. 1285 تۇرعىنى, 210 وتباسى بار باعىس ەلدى مەكەنىندەگى جەر ماسەلەسى 2001 جىلعى 16 قاراشادا جاسالعان قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى شارت كۇشىنە ەنبەۋىنە بايلانىستى شەشىمىن تاپپاي وتىر. سوندىقتان وزبەكستاننان وتكەن جەرلەرگە كاداسترلىق ءنومىر بەرىلمەۋدە. قازاق اۋىلى ءالى كۇنگە قازاقستان كارتاسىنا ەنبەگەن. سالدارىنان شەكارالى اۋماقتاعى تۇرعىن ۇيلەرگە بەرىلگەن مەملەكەتتىك اكتىلەر زاڭسىز دەپ تانىلىپ, جەرگىلىكتى جۇرت الەۋمەتتىك قۇجاتتاردى دا الا الماي قالعان. ەلدى مەكەندەگى 210 ءۇيدىڭ 17-ءسى عانا قازىعۇرت اۋدانىنا تىركەلگەن. وسى سەكىلدى جاعداي قۇركەلەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ حيەبان ەلدى مەكەنىندە دە ورىن الىپ وتىر. ونداعى 18 ءۇيدىڭ 116 تۇرعىنى «اۋادا ءىلىنىپ» تۇر. ياعني قولدارىندا قازاقستاننىڭ جەكە كۋالىگى بار بولعانىمەن, مەكەنجايى جوق. سارىاعاش اۋدانىندا بولعانىمىزدا حيەبانعا بارىپ, وسى ماسەلە بويىنشا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن تىڭدادىق.
«قۇجات, جەڭىلدىكتەر قاجەت بولعاندا «موي ادرەس نە ۋليتسا, نە دوم...» دەگەن ولەڭدى ەسكە الامىز. تۇسىنىستىكپەن قارايتىن اكىمدەردىڭ, اۋىلداستاردىڭ بارىنا شۇكىر», دەيدى تۇرعىندار.
«مەن 1999-2004 جىلدارى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنا مۇشە بولعانمىن. ول كەزدە اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدىم. مىناۋ تۇرعان شەكارا, كوك باعانا ورتادا تۇر, – دەدى بۇگىندە زەينەتكەر يساق وسپانوۆ شەكارالىق بەلدەۋدى نۇسقاپ. – سودان بەرى قاراي 30 مەتر شەكارا قورشالعان. بۇكىل شەكارا بويىنداعى 30 مەتر قاشىقتىققا 2007 جىلى مەملەكەتتىك اكتى بەرىلگەن. شەكارادان بەرى 32 گەكتار سۋارمالى جەر بار. قازاقستان جاعىندا. سول 32 گەكتاردان بەرىرەكتە ۇيىرگەلىك جەرلەرىمەن 18 ءۇي ورنالاسقان. 2008 جىلدان باستاپ مىنا 32 گەكتار جەردىڭ بارلىعىنا ازاماتتارعا مەملەكەتتىك اكتى بەرىلدى. الايدا 18 ءۇي ونى الا المايدى. قازىر قولدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە كۋالىگى بار. باسقا ەشقانداي قۇجاتى جوق. ءتىپتى, مەكەنجاي انىقتاماسىن الا المايدى. ءوزىنىڭ تۇرعان ۇيىنە مەملەكەتتىك اكتى الا الماي وتىر. ەشقانداي جەڭىلدىك جوق. بۇل ماسەلە بارلىق ءتيىستى مەكەمەلەرگە ايتىلعان. ءبارى بىلەدى. شەشۋدىڭ قانداي جولى بار دەيسىز عوي, ايتايىن. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ اكىمدىكپەن بىرلەسە جاساعان 2009 جىلى شىققان قاۋلىسى بار. ول كۇشىن جويعان جوق. سونى وبلىستىق ءماسليحات بەكىتپەي وتىر. وبلىستىق ءماسليحات بەكىتىپ, قاۋلى شىعارىپ بەرسە بولدى, بار ماسەلە شەشىمىن تابادى». باعىس پەن حيەبانداعى جاعداي ۇقساس. ال دوستىق ەلدى مەكەنىندەگى 13 تۇرعىن ءۇي مەن 1 كوممەرتسيالىق نىسان مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋىندە قالىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى №356 قاۋلىسىنا سايكەس مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋى 100 مەتر قاشىقتىق دەپ بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى», دەپ جازىپپىز «وڭتۇستىك قاقپا ەلىمىز تۋرالى وڭ پىكىر قالىپتاستىرا الا ما؟» اتتى ماقالامىزدا («Egemen Qazaqstan» 25 ءساۋىر, 2017 جىل). ءۇش جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, اتالعان ماسەلە شەشىمىن تاپتى ما؟ بۇل سۇراقتى ءبىز اۋدان اكىمدىگىنە جولداعان ەدىك. سارىاعاش اۋدانى جەر قاتىناستارى بولىمىنەن تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتتى بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 2 شىلدەدەگى زاڭىمەن بەكىتىلگەن ەكى ەل اراسىنداعى قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتiك شەكاراسى تۋرالى شارت بويىنشا (سارىاعاش اۋدانىمەن شەكتەسەتىن بولىگىندەگى) وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى بولعان باعىس جانە كەسكەن (بۇرىنعى حيەبان) ەلدى مەكەندەرى تۇرعىندارىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا وتكەن. الايدا مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تولىق اياقتالماۋىنا بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ تۇرىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەرى مەن ۇيىرگەلىك جەر ۋچاسكەلەرىن زاڭداستىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي وتىر.
وسىعان بايلانىستى جوعارىدا كورسەتىلگەن ەلدى مەكەندەردىڭ جەرلەرىن سارىاعاش اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا قوسۋ ماقساتىندا سارىاعاش اۋدانى اكىمدىگى (29.03.2019 جىلعى №131 قاۋلى) مەن سارىاعاش اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ (28.03.2019 جىلعى №36-348-VI شەشىم) بىرلەسكەن شەشىمى قابىلدانىپ, تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن (05.04.2019 جىلعى №1303 حات) تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى مەن تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعان. مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعاننان كەيىن باعىس جانە حيەبان ەلدى مەكەندەرىن سارىاعاش اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. اتالعان ماسەلە وبلىس جانە اۋدان باسشىلىعىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا». ياعني بۇل ماسەلە ءالى تولىق شەشىلمەي وتىر.
600 ورىندى مەكتەپتە 2 مىڭداي وقۋشى ءبىلىم الادى
شيپالى سۋىمەن تانىمال سارىاعاش اۋدانىندا تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس از ەمەس. مىسالى, بيىل 7 ايدا تەگىسشىل جانە مادەنيەت ەلدى مەكەندەرىنە قۇبىرلار جۇرگىزىلىپ, 38 نەمەسە 53,5% ەلدى مەكەن تازا اۋىز سۋمەن قامتىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 3 نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ, تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانىن 41 نەمەسە 57,7%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا 2 ەلدى مەكەندى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى ءبولىنىپ, مەردىگەر انىقتالعان. قۇرىلىس جۇمىستارى تامىزدا باستالدى, نىسان 2021 جىلعا وتپەلى. اۋدان اكىمى مۇحيت وتارشيەۆتىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قۇرىلىم تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزىلگەن. اۋىلدارداعى جول, مەكتەپ, سۋ, مادەنيەت, جارىقتاندىرۋ, گاز, اباتتاندىرۋ سىندى ماسەلەلەردى ەلەكتەن وتكىزىپ, باسىم باعىتتى تاڭداۋ ءۇشىن اۋداننىڭ سيتۋاتسيالىق كارتاسى جاسالعان.
«سول سيتۋاتسيالىق كارتادا اۋداننىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تولىعىمەن كورىنىس تابادى. مىسالى, مەكتەپكە بايلانىستى الساق, ءار اۋىلدىق وكرۋگتە قانشا بالا, وقۋشى بار؟ قانشا مەكتەپ, قانشا بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى؟ كەلەسى جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايتىن بالاقايلاردىڭ سانى قانشا بولادى؟ وسىنىڭ بارىنە جاۋاپ ىزدەيمىز. بيىل پروبلەما جوق بولعانىمەن, كەلەسى جىلى قيىندىق تۋىنداۋى مۇمكىن. ويتكەنى سارىاعاش – دەموگرافيالىق ءوسىمى جوعارى اۋدانداردىڭ ءبىرى. دۇرىس جوبالاماساق, مەكتەپكە وقۋشى سىيدىرا الماي ءۇش اۋىسىمدا وقۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇل ءبىر عانا مىسال. باسقالارىن دا وسىلاي سيتۋاتسيالىق كارتاعا قاراپ, الدا اتقارار جۇمىستى جوسپارلايمىز», دەيدى مۇحيت وتارشيەۆ.
مەكتەپ دەمەكشى, جۋىردا جارتىتوبە اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى دوستىق اۋىلىندا جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اۋدان اكىمى تۇرعىندارعا ەسەپ بەرۋگە كەلگەندە جۇرت جيىلىپ, 21 جىل بۇرىن اسارلاتىپ سالىنعان, قۇلاعالى تۇرعان مەكتەپتىڭ جايىن ايتقان ەدى. مۇحيت بايمۇحانبەت ۇلى قابىرعالارى اعاش تىرەۋلەرمەن سۇيەلگەن ەسكى مەكتەپتى كورىپ, سول جيىندا-اق جاڭاسىن سالۋعا ۋادە بەرگەن-ءدى. ول ورىندالدى, كەلەر جىلى اۋىلدىڭ بالالارى جاڭا مەكتەپتە وقيتىن بولادى. «تالاي جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەمىز ەدى. ويتكەنى وزبەكستانمەن شەكارامىز بەكىتىلگەننەن كەيىن امالداپ, اسارلاتىپ سالىپ العان مەكتەبىمىز اپاتتى جاعدايدا. جانايقايىمىزعا قۇلاق اسقان اۋدان اكىمىنە, ونى قولداپ-قۋاتتاعان وبلىس باسشىلارىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق», دەيدى اۋىل تۇرعىنى باقىت ايتورەەۆ.
ءيا, اۋداندا دەموگرافيالىق ءوسىم جوعارى. وقۋشىلار قاتارى جىل سايىن 4-5 مىڭعا كوبەيەتىندىكتەن دە مەكتەپكە دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسۋدە. مىسالى, اۋدان ورتالىعىنداعى سامال شاعىن اۋدانىنىڭ بالالارى مەكتەپكە سىيمايدى, 600 ورىندى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە 2 مىڭداي وقۋشى وقيدى. كەيبىرى الىس بولسا دا كۇرە جولدىڭ ارعى بەتىندەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە قاتىنايدى. بۇل ورايدا اۋدان اكىمى مۇحيت وتارشيەۆ ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 900 ورىندى جاڭا مەكتەپ سالۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وبلىس باسشىسى ومىرزاق شوكەەۆكە جەتكىزگەن ەكەن. ۇسىنىس قولداۋ تاۋىپ, جاڭا مەكتەپتىڭ قازانشۇڭقىرىن قازۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتىپتى. سونداي-اق قۇرىلىسى بىلتىر باستالعان جىبەك جولى اۋىلدىق وكرۋگىندە مەكتەپتەگى قوسىمشا عيمارات جاقىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. ال جىلعا اۋىلدىق وكرۋگىندەگى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, ينتەرنەتپەن قامتۋ, اسىرەسە ونىڭ ساپاسىنا قاتىستى اۋداندا ماسەلە كوپ. ال 6 ەلدى مەكەندە مۇلدەم ينتەرنەت جوق. بۇل ورايدا اۋدان اكىمدىگى «قازاقتەلەكومنىڭ» ماماندارىمەن بىرلەسە اۋىلدىق جەرلەردەگى ينتەرنەتپەن قامتۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى انىقتاپ, شەشۋگە بەل بۋىپ وتىر. ينۆەستورلار تاۋىپ, اۋىلدارعا ارنايى 4G نۇكتەسىن قويۋ باعىتىندا جۇمىستار باستالعان.
باسەكەگە قابىلەتتىنىڭ ءباسى بيىك
ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, كوكتەم شىعا دالا جۇمىستارىن باستاپ ەرتە وياناتىن اۋدان ديقاندارى كورشى ەلدەگى شارۋالارمەن باسەكەگە تۇسكەن. ياعني كورشى وزبەك اعايىنداردىڭ ءونىمى كەلمەي تۇرىپ كوكونىس, جەمىس-جيدەكپەن وبلىس, اۋداندى قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسۋدا. سونداي-اق ءبىر القاپتان ءۇش ءونىم الۋ جوباسى كەڭىنەن قولعا الىنىپ وتىر. بۇگىندە 404 شارۋا قوجالىعى قولداعان, جالپى ەگىس كولەمى 921 گەكتار بولاتىن يننوۆاتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ناتيجەسىندە 36 704 توننا ءبىرىنشى ءونىم جينالدى. ەكىنشى ءونىمدى جينايتىن كۇن دە جاقىن. جالپى, اۋداندا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 31 844 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن, ونىڭ 11 634 ملن تەڭگەسى مال شارۋاشىلىعىنا, 20 210 ملن تەڭگەسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا بيىلعى 6 ايدا 1,2 ملرد ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىر.
سارىاعاش اۋدانى اۋىل شارۋاشىلىعى عانا ەمەس, شيپالى سۋىمەن دە تانىمال. ارينە, پاندەميا شيپاجايلاردىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. «دەگەنمەن شيپاجايلارعا جەڭىلدىكتەر جاسالىپ, سانيتارلىق شارالاردى كۇشەيتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بىلتىر شيپاجايلارعا 720 مىڭنان اسا ادام كەلگەن. بيىل 140 مىڭداي ازامات دەمالادى دەپ جوسپارلاعانبىز. وكىنىشكە قاراي, پاندەميانىڭ اسەرىنەن ول مەجە ورىندالماي وتىر. بىراق سونىڭ وزىندە بيىل 100 مىڭنان اسا ازامات شيپاجايلارعا كەلىپ دەمالادى دەگەن بولجام بار», دەيدى مۇحيت وتارشيەۆ.
سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ باعىتىندا تابيعي گازبەن قامتۋ ماسەلەسى دە باستى نازارعا الىنعان. بۇل ورايدا اۋداننىڭ 71 ەلدى مەكەنىنىڭ 37-ءسى نەمەسە 52,1%-ى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتىلعان. قامتىلماي تۇرعانى 30 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە شالعايدا ورنالاسقان ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز 4 اۋىل بار.
تۇركىستان وبلىسى
