قوعام • 09 قىركۇيەك، 2020

شەكارا شەبىندەگى اۋدان (التى ەلدى مەكەندە ينتەرنەت جوق، اۋىز سۋ دا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى)

102 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە سارىاعاش اۋدانى تۇرعىن­دارىنىڭ اراسىندا «كورشىڭ ەرتە تۇرسا، ودان دا ەرتە ويان» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. اسىرەسە، كورشى وزبەك ەلىنىڭ ديقاندارىمەن اراداعى شىنايى باسەكە ەرتە وياتاتىنى انىق.

ەگىنشىلىك، باۋ-باقشا شارۋا­شى­لىعى سالاسى بويىنشا جاقسى كور­سەتكىشتەرگە يە اۋداندا ەلىمىز­دە­گى جى­لى­جايلاردىڭ جالپى كولەمى­نىڭ 42 پايىزى، ال وبلىستاعى جىلى­جاي­لار­دىڭ 63 پايىزى تيەسىلى. اۋماعى 696،8 گەكتارعا جەتكەن جىلىجايلار­دان ءبىرىنشى اينالىمدا 64 860 توننا كوكونىس جينالىپ، ساۋداعا شىعارىلدى. دەگەنمەن وڭتۇستىك قاقپا سانالاتىن، شەكارا شەبىندەگى اۋداندا اۋىز سۋ، مەكتەپ، ساپالى ينتەرنەتپەن قامتۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر بارشىلىق.

قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىن­داعى 14 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارانىڭ 206،7 شاقىرىمى سارىاعاش اۋدانى­نىڭ بويىندا. ياعني، سارىاعاش اۋدانى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قى­بىراي، تاشكەنت، زانگي-اتا، جاڭا جول جانە شىناز سەكىلدى 5 اۋدانىمەن شە­كارالاس. شەكارا بويىنداعى اۋماق­تا اۋدان حالقىنىڭ 80 پايىزى شو­عىر­لانعان. كورشىمەن باسەكەنىڭ ناتي­جەسىنە توقتالارمىز، الدىمەن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan­da» كوتەرىلگەن ءبىر ماسەلەگە نازار اۋ­دا­رايىق.

 

دە فاكتو – قازاقستاندىق، دە يۋرە – ەشكىم ەمەس…

«شەكارالىق اۋدانداعى باعىس، حيەبان (بۇگىندە كەسكەن)، دوستىق ەلدى مەكەندەرىندە ەڭ وزەكتى دە، جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – باعىستاعى جاعداي بۇكىل ەلگە جاقسى ءمالىم. 1285 تۇرعىنى، 210 وتباسى بار باعىس ەلدى مەكەنىندەگى جەر ماسەلەسى 2001 جىلعى 16 قاراشادا جاسالعان قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى شارت كۇشىنە ەنبەۋىنە بايلانىستى شەشىمىن تاپپاي وتىر. سوندىقتان وزبەكستاننان وتكەن جەرلەرگە كاداسترلىق ءنومىر بەرىلمەۋدە. قازاق اۋىلى ءالى كۇنگە قازاقستان كارتاسىنا ەنبەگەن. سالدارىنان شەكارالى اۋماقتاعى تۇرعىن ۇيلەرگە بەرىلگەن مەملەكەتتىك اكتىلەر زاڭسىز دەپ تانىلىپ، جەرگىلىكتى جۇرت الەۋمەتتىك قۇجاتتاردى دا الا الماي قالعان. ەلدى مەكەندەگى 210 ءۇيدىڭ 17-ءسى عانا قازىعۇرت اۋدانىنا تىركەلگەن. وسى سەكىلدى جاعداي قۇركەلەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ حيەبان ەلدى مەكەنىندە دە ورىن الىپ وتىر. ونداعى 18 ءۇيدىڭ 116 تۇرعىنى «اۋادا ءىلىنىپ» تۇر. ياعني قولدارىندا قازاقستاننىڭ جەكە كۋالىگى بار بولعانىمەن، مەكەنجايى جوق. سارىاعاش اۋدانىندا بولعانىمىزدا حيەبانعا بارىپ، وسى ماسەلە بويىنشا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن تىڭدادىق.

«قۇجات، جەڭىلدىكتەر قاجەت بولعان­دا «موي ادرەس نە ۋليتسا، نە دوم...» دەگەن ولەڭدى ەسكە الامىز. تۇسىنىستىكپەن قارايتىن اكىمدەردىڭ، اۋىلداستاردىڭ بارىنا شۇكىر»، دەيدى تۇرعىندار.

«مەن 1999-2004 جىلدارى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ جۇ­­مىس توبىنا مۇشە بولعانمىن. ول كەزدە اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدىم. مىناۋ تۇرعان شەكارا، كوك باعانا ورتادا تۇر، – دەدى بۇگىندە زەينەتكەر يساق وسپانوۆ شەكارالىق بەلدەۋدى نۇسقاپ. – سودان بەرى قاراي 30 مەتر شەكارا قورشالعان. بۇكىل شەكارا بويىنداعى 30 مەتر قاشىقتىققا 2007 جىلى مەملەكەتتىك اكتى بەرىلگەن. شەكارادان بەرى 32 گەكتار سۋارمالى جەر بار. قازاقستان جاعىندا. سول 32 گەكتاردان بەرىرەكتە ۇيىرگەلىك جەر­لەرىمەن 18 ءۇي ورنالاسقان. 2008 جىلدان باستاپ مىنا 32 گەكتار جەردىڭ بارلىعىنا ازاماتتارعا مەملەكەتتىك اكتى بەرىلدى. الايدا 18 ءۇي ونى الا المايدى. قازىر قولدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە كۋالىگى بار. باسقا ەشقانداي قۇجاتى جوق. ءتىپتى، مەكەنجاي انىقتاماسىن الا المايدى. ءوزىنىڭ تۇرعان ۇيىنە مەملەكەتتىك اكتى الا الماي وتىر. ەشقانداي جەڭىلدىك جوق. بۇل ماسەلە بارلىق ءتيىستى مەكەمەلەرگە ايتىلعان. ءبارى بىلەدى. شە­شۋدىڭ قانداي جولى بار دەيسىز عوي، ايتايىن. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ اكىم­­دىكپەن بىرلەسە جاساعان 2009 جى­لى شىققان قاۋلىسى بار. ول كۇ­شىن جويعان جوق. سونى وبلىستىق ءماس­ليحات بەكىتپەي وتىر. وبلىستىق ءماس­لي­حات بەكىتىپ، قاۋلى شىعارىپ بەرسە بولدى، بار ماسەلە شەشىمىن تابادى». باعىس پەن حيەبانداعى جاعداي ۇق­ساس. ال دوستىق ەلدى مەكەنىندەگى 13 تۇرعىن ءۇي مەن 1 كوممەرتسيالىق نىسان مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋىندە قالىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى №356 قاۋلىسىنا سايكەس مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋى 100 مەتر قاشىقتىق دەپ بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى»، دەپ جازىپپىز «وڭتۇستىك قاقپا ەلىمىز تۋرالى وڭ پىكىر قالىپتاستىرا الا ما؟» اتتى ماقالامىزدا («Egemen Qazaqstan» 25 ءساۋىر، 2017 جىل). ءۇش جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى، اتالعان ماسەلە شەشىمىن تاپتى ما؟ بۇل سۇراقتى ءبىز اۋدان اكىم­دىگىنە جولداعان ەدىك. سارىاعاش اۋدانى جەر قاتىناستارى بولىمىنەن تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق:

«قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ارا­سىن­داعى قازاقستان-وزبەكستان مەملە­كەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتتى بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 2 شىلدە­دەگى زاڭىمەن بەكىتىلگەن ەكى ەل ارا­سىنداعى قازاقستان-وزبەكستان مەم­لەكەتتiك شەكاراسى تۋرالى شارت بو­يىنشا (سارىاعاش اۋدانىمەن شەك­تەسەتىن بولىگىندەگى) وزبەكستان رەس­پۋبليكاسىنا قاراستى بولعان باعىس جانە كەسكەن (بۇرىنعى حيەبان) ەلدى مەكەندەرى تۇرعىندارىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا وتكەن. الايدا مەم­لەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تو­لىق اياقتالماۋىنا بايلانىستى تۇر­عىن­داردىڭ تۇرىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەرى مەن ۇيىرگەلىك جەر ۋچاسكەلەرىن زاڭ­داس­تىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي وتىر.

وسىعان بايلانىستى جوعارىدا كورسەتىلگەن ەلدى مەكەندەردىڭ جەر­لەرىن سارىاعاش اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا قوسۋ ماقساتىندا سارىاعاش اۋدانى اكىمدىگى (29.03.2019 جىلعى №131 قاۋلى) مەن سارىاعاش اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ (28.03.2019 جىلعى №36-348-VI شەشىم) بىرلەسكەن شەشىمى قابىلدانىپ، تۇپكىلىكتى شەشىم قا­بىل­داۋ ءۇشىن (05.04.2019 جىلعى №1303 حات) تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى مەن تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ قا­راۋىنا ۇسىنىلعان. مەملەكەتتىك شە­كارانى دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعاننان كەيىن باعىس جا­نە حيەبان ەلدى مەكەندەرىن سارى­اعاش اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا ەنگى­زۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. اتال­عان ماسەلە وبلىس جانە اۋدان باسشىلىعىنىڭ تىكەلەي باقى­لا­ۋىن­دا». ياعني بۇل ماسەلە ءالى تولىق شە­شىلمەي وتىر.

1

 

600 ورىندى مەكتەپتە 2 مىڭداي وقۋشى ءبىلىم الادى

شيپالى سۋىمەن تانىمال سارى­اعاش اۋدانىندا تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل با­عىت­تا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس از ەمەس. مىسالى، بيىل 7 ايدا تەگىسشىل جانە مادەنيەت ەلدى مەكەندەرىنە قۇ­بىرلار جۇرگىزىلىپ، 38 نەمەسە 53،5% ەلدى مە­كەن تازا اۋىز سۋمەن قامتىلدى. جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 3 نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ، تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانىن 41 نەمەسە 57،7%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا 2 ەلدى مەكەندى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى ءبولىنىپ، مەردىگەر انىقتالعان. قۇرىلىس جۇمىستارى تامىزدا باستالدى، نىسان 2021 جىل­عا وتپەلى. اۋدان اكىمى مۇحيت وتار­شيەۆتىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قۇرىلىم تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزىلگەن. اۋىلدارداعى جول، مەكتەپ، سۋ، مادەنيەت، جارىقتاندىرۋ، گاز، اباتتاندىرۋ سىندى ماسەلەلەردى ەلەكتەن وتكىزىپ، باسىم باعىتتى تاڭداۋ ءۇشىن اۋداننىڭ سيتۋاتسيالىق كارتاسى جاسالعان.

«سول سيتۋاتسيالىق كارتادا اۋدان­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تولىعىمەن كو­­رىنىس تابادى. مىسالى، مەكتەپكە باي­لانىستى الساق، ءار اۋىلدىق وكرۋگتە قانشا بالا، وقۋشى بار؟ قان­شا مەكتەپ، قانشا بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى؟ كەلەسى جىلى مەك­تەپ تا­بال­دىرىعىن اتتايتىن بالاقاي­لار­دىڭ سانى قانشا بولادى؟ وسىنىڭ بارىنە جاۋاپ ىزدەيمىز. بيىل پروبلەما جوق بولعانىمەن، كەلەسى جىلى قيىن­دىق تۋىنداۋى مۇمكىن. ويتكەنى سارى­اعاش – دەموگرافيالىق ءوسىمى جو­عارى اۋدانداردىڭ ءبىرى. دۇرىس جوبا­لا­ماساق، مەكتەپكە وقۋشى سىيدىرا الماي ءۇش اۋىسىمدا وقۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇل ءبىر عانا مىسال. باسقالارىن دا وسىلاي سيتۋاتسيالىق كارتاعا قاراپ، الدا اتقارار جۇمىستى جوسپارلايمىز»، دەيدى مۇحيت وتارشيەۆ.

مەكتەپ دەمەكشى، جۋىردا جارتى­توبە اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى دوس­تىق اۋىلىندا جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرى­لىسى باستالدى. اۋدان اكىمى تۇر­عىندارعا ەسەپ بەرۋگە كەلگەندە جۇرت جيىلىپ، 21 جىل بۇرىن اسارلاتىپ سالىنعان، قۇلاعالى تۇرعان مەكتەپتىڭ جايىن ايتقان ەدى. مۇحيت بايمۇحانبەت ۇلى قابىرعالارى اعاش تىرەۋلەرمەن سۇيەلگەن ەسكى مەكتەپتى كورىپ، سول جيىندا-اق جاڭاسىن سالۋعا ۋادە بەرگەن-ءدى. ول ورىندالدى، كەلەر جىلى اۋىلدىڭ بالالارى جاڭا مەكتەپتە وقيتىن بولادى. «تالاي جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەمىز ەدى. ويتكەنى وزبەكستانمەن شەكارامىز بەكىتىلگەننەن كەيىن امالداپ، اسارلاتىپ سالىپ العان مەكتەبىمىز اپات­تى جاعدايدا. جانايقايىمىزعا قۇلاق اسقان اۋدان اكىمىنە، ونى قول­داپ-قۋاتتاعان وبلىس باسشىلارىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق»، دەيدى اۋىل تۇرعىنى باقىت ايتورەەۆ.

ءيا، اۋداندا دەموگرافيالىق ءوسىم جوعارى. وقۋشىلار قاتارى جىل سا­يىن 4-5 مىڭعا كوبەيەتىندىكتەن دە مەكتەپكە دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسۋدە. مى­سالى، اۋدان ورتالىعىنداعى سا­مال شا­عىن اۋدانىنىڭ بالالارى مەك­تەپ­كە سىيمايدى، 600 ورىندى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە 2 مىڭداي وقۋشى وقيدى. كەيبىرى الىس بولسا دا كۇرە جولدىڭ ارعى بەتىندەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە قاتىنايدى. بۇل ورايدا اۋدان اكىمى مۇحيت وتارشيەۆ ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا 900 ورىندى جاڭا مەك­تەپ سالۋ تۋرالى ۇسىنىسىن وبلىس باس­شىسى ومىرزاق شوكەەۆكە جەت­كىز­گەن ەكەن. ۇسىنىس قولداۋ تاۋىپ، جاڭا مەك­تەپتىڭ قازانشۇڭقىرىن قازۋ جۇ­مىس­تارى باستالىپ كەتىپتى. سونداي-اق قۇرىلىسى بىلتىر باستالعان جى­بەك جولى اۋىلدىق وكرۋگىندە مەك­تەپ­تەگى قوسىمشا عيمارات جاقىندا پاي­­دالانۋعا بەرىلمەك. ال جىلعا اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى مەكتەپتىڭ قۇ­رى­لىسىن كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سانىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان. وسى ارادا ايتا كەتەلىك، ينتەرنەتپەن قامتۋ، اسىرەسە ونىڭ ساپاسىنا قاتىستى اۋداندا ماسەلە كوپ. ال 6 ەلدى مەكەندە مۇلدەم ينتەرنەت جوق. بۇل ورايدا اۋدان اكىمدىگى «قازاقتەلەكومنىڭ» ماماندارىمەن بىرلەسە اۋىلدىق جەر­لەردەگى ينتەرنەتپەن قامتۋعا قا­تىستى ماسەلەلەردى انىقتاپ، شەشۋگە بەل بۋىپ وتىر. ينۆەستورلار تاۋىپ، اۋىلدارعا ارنايى 4G نۇكتەسىن قويۋ باعىتىندا جۇمىستار باستالعان.

 

باسەكەگە قابىلەتتىنىڭ ءباسى بيىك

ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي، كوك­تەم شىعا دالا جۇمىستارىن باستاپ ەرتە وياناتىن اۋدان ديقاندارى كورشى ەلدەگى شارۋالارمەن باسەكەگە تۇسكەن. ياعني كورشى وزبەك اعايىنداردىڭ ءونى­­مى كەلمەي تۇرىپ كوكونىس، جەمىس-جيدەكپەن وبلىس، اۋداندى قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسۋدا. سونداي-اق ءبىر القاپ­تان ءۇش ءونىم الۋ جوباسى كەڭىنەن قول­عا الىنىپ وتىر. بۇگىندە 404 شارۋا قوجالىعى قولداعان، جالپى ەگىس كولەمى 921 گەكتار بولاتىن يننوۆاتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ناتيجەسىندە 36 704 توننا ءبىرىنشى ءونىم جينالدى. ەكىنشى ءونىمدى جينايتىن كۇن دە جاقىن. جالپى، اۋداندا ءبىرىنشى جار­تىجىلدىقتا 31 844 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن، ونىڭ 11 634 ملن تەڭگەسى مال شارۋاشىلىعىنا، 20 210 ملن تەڭگەسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نە­گىزگى كاپيتالىنا بيىلعى 6 ايدا 1،2 ملرد ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىر.

سارىاعاش اۋدانى اۋىل شارۋاشى­لىعى عانا ەمەس، شيپالى سۋى­مەن دە تانىمال. ارينە، پاندەميا شيپا­جاي­لاردىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. «دەگەنمەن شيپاجايلارعا جەڭىلدىكتەر جاسالىپ، سانيتارلىق شا­رالاردى كۇشەيتۋ جۇمىستارىن جال­عاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بىلتىر شيپاجايلارعا 720 مىڭنان اسا ادام كەلگەن. بيىل 140 مىڭداي ازامات دەمالادى دەپ جوسپارلاعانبىز. وكىنىشكە قاراي، پاندەميانىڭ اسەرىنەن ول مەجە ورىندالماي وتىر. بىراق سونىڭ وزىندە بيىل 100 مىڭنان اسا ازامات شيپاجايلارعا كەلىپ دەمالادى دەگەن بولجام بار»، دەيدى مۇحيت وتارشيەۆ.

سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ تۇرمى­سىن جاقسارتۋ باعىتىندا تابيعي گازبەن قامتۋ ماسەلەسى دە باستى نازارعا الىنعان. بۇل ورايدا اۋداننىڭ 71 ەلدى مەكەنىنىڭ 37-ءسى نەمەسە 52،1%-ى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتىلعان. قام­تىلماي تۇرعانى 30 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە شالعايدا ورنالاسقان ەكونو­ميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز 4 اۋىل بار.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قوستانايعا العاشقى قار ءتۇستى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

سالىمشىلارعا 887 پاتەر

ايماقتار • بۇگىن، 09:10

قىسقا دايىندىق تولىق اياقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:46

قاجەتتى وتىننىڭ 70%-ى جەتكىزىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

قارسىلاسى اۋىرىپ قالىپتى

سپورت • بۇگىن، 07:38

چەمپيوندار ليگاسى باستالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:36

فرانتسياعا جول ءتۇسىپ تۇر

وقيعا • بۇگىن، 07:33

بوتەنگە سالەم

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

قوس ىشەكتى قوڭىرىم

رۋحانيات • بۇگىن، 07:14

وڭتايلى ينتەگراتسيالانعان جۇيە

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:13

ۇقساس جاڭالىقتار