تانىم • 08 قىركۇيەك، 2020

ماڭگىلىكتىڭ سىر شەرتەر مۇناراسى

128 رەت كورسەتىلدى

بۇل مۇزارت شىڭداردى شىعىس شايىرى فيردوۋسي ءوزىنىڭ «شاحناما» پوەما-ەپوسىنا وزەك ەتكەن. ونى ايتامىز-اۋ، XI عاسىردا اتاقتى اراب ساياحاتشىسى ءال-يدريسي قات-قات قولجازبالارىنا بەينەلەپ، تاڭعالا تولعانادى. ول از دەسەڭىز، الەكساندر ماكەدونسكي مەن يۋلي تسەزار دا وسى تاۋعا قۇمارتقان. سول اسقاق قۇمارلىقتىڭ الىپ-ۇشپا سەزىمى اتقا مىنگىزگەنىمەن، سىر بويىندا ەكەۋىنە دە جەڭىلىس ءدامىن تاتقىزىپتى. ال گەرودوت اقساقال التىن، مىس، كۇمىس سىندى باعالى مەتالدار وڭدەلىپ، ونىمدەرى ازيا مەن ەۋروپانى شارلاعانىن دايەكتەيدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، EQ

ءبىز الىستان وراعىتىپ وتىرعان قاي جەر دەيسىز عوي، ول – قاسيەتتى ۇلىتاۋ. ءوزى­­مىزدىڭ ۇلىتاۋ. ۇلى تاۋ بولعاندا دا ەجەلگى بادىزدىك پەن بۇگىنگى ءھام ەرتەڭ­گى تا­ريحتىڭ ماڭگىلىككە سىر شەرتەر مۇ­ن­ارا­سى، قازاق حالقىنىڭ قۇنداعىندا قۇن­­دىلىعى تىنىمسىز تىپىرلاپ، ءسابي راۋىش­تەگى رۋحيزاتى بۇلقىنعان بەسىگى، «كوش­پەلى حالىق مادەنيەتىنىڭ، دالا وركە­نيەتىنىڭ التىن كىندىگى». ءبىر-اق اۋىز سوز­بەن ايتقاندا، جەر مەن كوكتىڭ اراسىندا تاريحى قوبىراپ، قوپسىپ، بۇرقىراپ جاتقان اشىق مۇراجايى ىسپەتتى.

اڭىزعا سۇيەنسەك، شىڭعىس حان زامانىندا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ توبە ءبيى توبەي ۇلى مايقىنىڭ الاش بالاسىنىڭ ەنشى­سىن وسى جەردە ءبولىپ بەرگەنى ايتىلا­دى. وسىندايدا مۇنداي اڭىزعا بەرگىسىز دەرەكتى اقيقاتتان دەگىڭىز-اق كەلەدى. نەگە ويتپەسسىز: ءدال وسىدان شامامەن بەس-التى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيى – تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەردىڭ بابا بيىگىنە باس يگەندەي، سول بيىكتەن بەرەكە تىلەگەندەي بو­لىپ باس قوسىپ، جوڭعارعا قارسى سوعىس ۇيىم­داستىرۋدى ويلاسقانى استە تەگىن­نەن بولماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە وسى سوعىس قازاقتىڭ ەل بولىپ قالۋى مەن قال­ماۋى­نىڭ تاريحي شەشىمى سياقتى ەدى. ناتي­جەسىندە بۇلانتى-بىلەۋتى وزەندەرى ارا­لى­عىندا بولعان ۇرىستا قازاقتار باسىم ءتۇسىپ، بۇل شايقاس تاريحتا «قالماق قىرىل­عان» نەمەسە «بۇلانتى شايقاسى» دەگەن اتپەن قالعان بولاتىن.

شىڭعىس حان دەمەكشى، وسى ۇلىتاۋدىڭ بويىندا سول شىڭعىستىڭ ەرجۇرەك، ابادان ۇلى جوشى ءوز ۇلىسىن ورنىقتىردى. التىن وردانىڭ كەرەگەسىن كەردى. تاريحتان ءادىل، تاريحتان تۋراشىل شەجىرەشى بولسا قانە. سول تاريح بۇگىن جوشىنىڭ كۇمبەزى بولىپ كۇمبىرلەپ: «اياعىڭنىڭ استىندا جوشى ۇلىسى جاتىر»، – دەپ تۇر.

ءسىرا، مۇندايدا ايىزىڭ قانا ايتساڭ الا تاڭعا تاۋسىلمايتىن ۇلىتاۋدا ءىزى قال­عان الىپ تۇلعالار تاريحىنىڭ الا­قان­داي بەتكە سىيماسى دا – ەكىباستان. سونى ەسكەرىپ، الدىڭعى ۇلى پەرزەنتتەر سەكىل­دى وسى تاۋعا تاعدىرى ىستىق ءباھادۇر بابا­لار ەسىمىن قىسقاشا اتاپ وتكەندى ءجون كوردىك. جوشى حاننىڭ ۇلى باتۋدىڭ، اق وردا بيلەۋشىسى ورىس حاننىڭ، التىن وردا بيلەۋشىلەرى ەدىگە مەن توقتا­مىس­تىڭ، ءامىر تەمىردىڭ، كەرەي مەن جانى­بەك، قاسىم مەن ابىلاي حانداردىڭ، نۇرالى حاننىڭ، كەتبۇعا، باراق، كوشىم، ابىل­قايىر، اقجول، بوگەنباي، قابانباي، شاق­شاق جانىبەك، كەنەسارى حاننىڭ، تاعى باسقا ۇلى بابالارىمىزدىڭ ۇلىتاۋدا بولعاندىعى تاريحي وقيعا دەۋگە بولادى.

ال جيىرما جەتى مەم­لە­كەتتى جاۋلاپ الىپ، «ازيانىڭ ارىس­تانى» اتانعان ءامىر تەمىر دە وسى وڭىرگە ارنايى ات شالدىرىپتى. بۇل تۋرالى ۇلى قولباسشىنىڭ تاريحشىسى شارا­فا­دين ءالي يەزدي ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە: «تەمىر ۇلىتاۋعا كەلگەندە الدىمەن سول تاۋ­­دىڭ باسىنا شىعىپ، توڭىرەگىندەگى كوك جاسىل دالا مەن كوكسەڭگىر تاۋلارعا ۇزاق­­تى كۇنگە تەلمىرە قاراۋمەن بولدى. سو­دان سوڭ اسكەرىن جيناپ، سول جەردەن ۇل­كەن قۇل­پىتاس ورناتۋعا بۇيرىق بەردى. بار­ماعى مايىسقان شەبەرلەر وسىناۋ ءساتتى وقي­عانىڭ بولعان كۇنىن تاسقا قاشاپ جازىپ، ۇزاق جىلدارعا جەتەتىن ماڭگىلىك ەسكەرتكىش قالدىردى»، دەپ جازادى. تاريحي جازبادا مەڭزەلگەن بۇل ۇلكەن تاستى كەڭەس زامانىندا ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى قانىش ساتباەۆ تاپقان بولاتىن. مۇنان سوڭ مۇنداي قۇندى جادىگەردى سويلەتكەندەردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ اتاقتى تاريحشىسى الكەي مارعۇلان بولىپتى. سول تاستاعى جازۋ عالىمدار زەردەسىمەن «تاريحتىڭ جەتى ءجۇز توقسان ەكىنشى قوي جىلى. جازدىڭ ارا ايى. تۇراننىڭ سۇلتانى تەمىر بەك ءجۇز مىڭ اسكەرىمەن توقتامىس حانعا سوعىسپاققا جۇرەدى. بۇل جەردەن ءوتىپ بارا جاتىپ، بەلگى بولسىن دەپ وسى جازۋدى قالدىردى. ءتاڭىرى ءناسىپ بەرسىن. ينشاللا، ءتاڭىرى بۇل كىسىگە راقىم قىلىپ، بارشا ادام ەسىنە الىپ ءجۇرسىن»، دەپ وقىلىپتى. مىنە، بۇل جەر ۇلىتاۋدىڭ تاس ۇيىلگەن اتاقتى التىنشوقىسى ەدى.

وسىدان سوڭ بۇل تاۋدىڭ قازاق كوكىرەگى­نەن العان ورنىنىڭ قانشالىق بيىك ەكەنى جايلى ءسوز ايتۋدىڭ ءوزى تىم ارتىق. ەگەر دە ءبىر جەردىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى سول جەر اتاۋىنا بايلانىستى ءتۇرلى اڭىز دەرەكتەرمەن قوسا تاريحي ءتول مۇرالارىنىڭ بايلىعىنا دا تىكە تاۋەلدى دەسەك، وندا دا ۇلىتاۋدىڭ شىن مانىندەگى ۇلى تاۋ ەكەنى اقيقات. ويتكەنى بۇل وڭىردە قازىردىڭ وزىندە 800-گە تارتا تاريحي مۇرا بار ەكەنى انىقتالعان. ال اتاقتى عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋلەرىندە (سول تۇستا) ۇلىتاۋ وڭىرىندە 2000-نان اسا بالبال تاس بار دەلىنسە، قازىر سودان قالعانى وتىز-قىرىق شاقتى كورىنەدى. قانشاما جوعالتۋ دەسەڭىزشى؟! مۇنان سوڭ قازىردىڭ وزىندە 800-گە تارتا تاريحي مۇرا بولعان جەردىڭ اۋەلگى قويناۋى قالاي سىڭسىپ تۇرعانىن ويلاي بەرىڭىز...

مۇنىڭ ءبارى قويناۋىنان مەندەلەەۆ كەستەسى ەلەمەنتتەرىنىڭ كوبى تابىلعان، «كەڭ قۇشاعىنا ەۋروپانىڭ شۆەيتساريا، گوللانديا، دانيا ءتارىزدى ەلدەرىن سىيدىرا الاتىن»، توسىنەن عارىشقا كەمە زاۋ­لاعان وسى ءبىر دالانىڭ ارۋاقىتتا دا ۇل­تى­مىز ءۇشىن قاسيەتتى مەكەن ەكەنىن اڭعارتا­تىنداي. ەندەشە، قازاقتىڭ ۇلى عالىمى قانىش ساتباەۆ: «ورىستارعا كرەمل قانداي قادىرمەندى بولسا، مەنىڭشە، قازاق ەلى ءۇشىن ۇلىتاۋ دا سونشالىقتى قاستەرلى»، دەپ بەكەر ايتپاعان.

سول سەبەپتى دە، ۇلىتاۋ ۇلتىمىز ءۇشىن قاشاندا كيەلى جەردەن سانالدى. تىپتەن ونىڭ ايقىن دالەلى – وسى جەردە باع­زىدان «حان ورداسى» اتانعان تاري­حي ورىن ساقتالىپ كەلدى. سول ارقى­لى ەرتەدەن قازاقتىڭ حاندارىنا وسى جەردە قۇرمەت كورسەتىلدى. ءارى قالىڭ قاۋىم تەك سوندا عانا بولاشاق ەل باسقارۋ­شىنى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان تاعىنا وتىر­عى­زىپتى. ەستەرىڭىزدە بولسا، بۇل ءداس­تۇر 1993 جىلى قايتا جاڭعىرعان بولا­تىن. ەلباسى ارنايى ۇلىتاۋعا بارىپ، «حان ورداسىنا» سوققاندا بابالار ءداست­ۇرى ىرىم ەتىلدى. ءارى وسى جىلى بۇل جەردى قازاق­ستان حالقىنىڭ بىرلىگى مونۋ­مەن­تىن ورناتاتىن جەر رەتىندە تاڭداپ العان بولاتىن. بۇدان بولەك، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2014 جىلى ۇلىتاۋدىڭ تورىندە ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جايلى وي-تولعامىن جاريا ەتتى. ءارى وسى سۇحباتىندا: «قازاقتىڭ ەن دالاسىنىڭ قاي شەتىنە بارساڭ دا وسىنداي قاسيەتتى جەرلەر تابىلادى. شىعىسقا بارساڭ – بەرەل قورعانى بار، ورتالىققا كەلسەڭ – قالماقتارمەن سوعىسقان اڭىراقاي شايقاسى وتكەن جەر بار. باتىسقا بارساڭ – التىن وردانىڭ حاندارى تۇرعان سارايشىق سياقتى قاسيەتتى مەكەن بار، وڭتۇستىككە بارساڭ – تۇركىستان تۇر. قازاقستاندا وسىن­داي قاسيەتتى جەرلەر كوپ. دەگەن­مەن، ۇلىتاۋدىڭ ورنى ءبىر باسقا. ءبىزدىڭ جاستارىمىز ونى بىلە بەر­مەيدى»، – دەۋىنىڭ ءوزى پرەزي­دەنت­­تىڭ ۇلىتاۋ جەرىنىڭ كيەلىلى­گىنە شەكسىز، ءشۇباسىز سەنەتىنىنەن ەدى.

ەگەر ءسىز كلاسسيك جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «التىن وردا» تريلوگيا­سىن وقىعان بولساڭىز، سوندا ەدىگەنىڭ سوڭعى شايقاستا وتىز جەرىنەن جارالانىپ، اتىنىڭ جالىن قۇشىپ تۇرىپ، قاسىنداعى جالعىز نەمەرەسى وقاسقا: «جاقسى يت ولىمتىگىن كورسەتپەي ءولۋشى ەدى، ەڭ بول­ماسا ولىمتىگىمدى كورسەتپەي ولە­يىن، ءبىر-ەكى جىگىت تاۋىپ الىپ، مەنى ۇلىتاۋدىڭ باسىنا اپارىپ تاس­تاڭدار. ەڭ بولماسا التىن وردا­نىڭ اسقار تاۋىنىڭ باسىندا جان بەرەيىن...»، – دەيتىنى بار ەمەس پە؟

ايتىڭىزشى، ەندىگى ۇرپاق بۇل تاۋدى ەدىگەدەي سۇيە الا ما؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قوستانايعا العاشقى قار ءتۇستى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

سالىمشىلارعا 887 پاتەر

ايماقتار • بۇگىن، 09:10

قىسقا دايىندىق تولىق اياقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:46

قاجەتتى وتىننىڭ 70%-ى جەتكىزىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

قارسىلاسى اۋىرىپ قالىپتى

سپورت • بۇگىن، 07:38

چەمپيوندار ليگاسى باستالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:36

فرانتسياعا جول ءتۇسىپ تۇر

وقيعا • بۇگىن، 07:33

بوتەنگە سالەم

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

قوس ىشەكتى قوڭىرىم

رۋحانيات • بۇگىن، 07:14

وڭتايلى ينتەگراتسيالانعان جۇيە

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:13

نە وقىپ ءجۇرسىز؟

تانىم • بۇگىن، 07:00

بەيساۋات جۇرىسكە شەكتەۋ قويىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 06:49

قاۋىپتى ىندەت قايتا كوبەيدى

ايماقتار • بۇگىن، 06:45

جاڭا اۋرۋحانا مەن جاڭا كولىكتەر

ايماقتار • بۇگىن، 06:39

ۇقساس جاڭالىقتار