«قوعامدىق پىكىر ساۋالدامالارى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كەلۋىنە قاتىستى سۇرانىستىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ماڭىزدى قادامدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرعان ءجون. مۇنداي جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ناقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. الايدا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. كەلەسى جىلى بىرقاتار اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ سايلانبالى بولۋىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى ءبولۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءىسىن ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
نەگىزى ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تاجىريبەسى بۇرىننان بار. ەلدى مەكەندەردەگى مۇنداي ساياسي دودا 2013 جىلى باستالعان-دى. ءتورت جىلدان كەيىن, 2017 جىلى 24 تامىزدا 14 وبلىستاعى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارى, اۋىلدىق وكرۋگتەرى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەرى مەن اۋىلدارىنىڭ اكىمدەرى سايلاندى. اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس سول كەزدەگى سايلاۋ ناۋقانىندا اۋىل اكىمىنە 4059 كانديدات ۇسىنىلىپ, ولاردىڭ 3951-ءى تىركەۋدەن ءوتىپ, 1416 اۋىل اكىمى سايلاندى.
«بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەمەكشى, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جاڭا باستاماسىنىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار. بۇعان دەيىن اۋىل اكىمدەرى جاناما داۋىس بەرۋ ارقىلى, ياعني جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتتارىنىڭ شەشىمى ارقىلى سايلانىپ كەلگەن. ەندى ەلدى مەكەننىڭ باسشىسىن تۇرعىندار تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى انىقتا-
ماق.
جالپى, دامىعان ەلدەردە مۇنداي ءتاسىل بۇرىننان بار. ماسەلەن, اقش-تا گۋبەرناتورلار, قالا مەرلەرىنەن بولەك, ەلدى مەكەندەردىڭ باسشىلارىن داۋىس بەرۋ ارقىلى انىقتايدى. ءتىپتى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە جەرگىلىكتى ءۇندىس تايپالارىنىڭ كوسەمدەرى سايلاۋ ارقىلى انىقتالادى. جاڭا زەلانديادا دا ايماقتىق, اۋىلدىق اكىمدەردى تۇرعىندار سايلايدى. ەندەشە, مەملەكەت باسشىسى ايتقان باستامانى شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك مول.
وسى ورايدا, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ بارىسىندا قانداي تۇيتكىلدەر تاپ كەلۋى مۇمكىن؟ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسىن قابىلداعاندا نەلەردى ەسكەرۋ كەرەك؟
بەلگىلى زاڭگەر, ادۆوكات ابزال قۇسپان اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ باستاماسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. بۇل – بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. ايتسە دە, وسىعان قاتىستى زاڭدى قابىلداعاندا ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ كەرەك.
«اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ زاڭىنا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ زاڭىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىسى, ياعني اۋىل اكىمى مىندەتتى تۇردە قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋى كەرەك. ەگەر مۇنداي تالاپ قويماساق, سولتۇستىك وڭىرلەردە كوپتەگەن قيىندىق تۋىنداۋى مۇمكىن. مىسالى, قازىرگى تاڭدا وڭتۇستىك تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرىپ جاتىرمىز, شەتەلدەردەن قانداستارىمىز ورالىپ جاتىر. ولار قازاق ءتىلىن عانا مەڭگەرگەن. ياعني اكىم مەن تۇرعىندار اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك
تۋىنداماۋى ءتيىس», دەيدى ا.قۇسپان.
زاڭگەردىڭ پايىمداۋىنشا, اۋىل اكىمىن تاعايىنداۋ دەموكراتيالىق وزگەرىسكە جول اشادى. سونداي-اق حالىق ءوزى جاقسى تانيتىن, ەتەنە ارالاساتىن ادامدى سايلايدى. ياعني كەرەك ساتىندە قولداپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ارىز شاعىمىن ايتا الادى.
مۇنداي پىكىردى «جاس زاڭگەرلەر پالاتاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, تاجىريبەلى زاڭگەر ساعيدوللا بايمۇرات تا قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمىنە سول ايماقتان شىققان نەمەسە سول وڭىرگە قاتىسى بار ادام سايلانۋعا ءتيىس. ياعني ەلدى مەكەننىڭ ەرەكشەلىگى مەن احۋالىنان حاباردار ۇمىتكەر عانا اۋىلدى دامىتۋعا مول ۇلەس قوسا الادى.
پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, كەلەر جىلى بىرنەشە اۋىل اكىمىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. جوعارىدا 2017 جىلى 1416 اۋىلدىڭ اكىمى جاناما داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانعانىن ايتتىق. دەمەك, كەلەر جىلى وسىنشا ەلدى مەكەندە ساياسي دودا وتكىزۋگە تۋرا كەلمەك.
س.بايمۇراتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىل اكىمدەرىن سايلاماس بۇرىن تىڭعىلىقتى دايىندىق قاجەت. ويتكەنى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدەن بولەك ەسكەرەتىن ماسەلەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, اۋىلدارداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ كوميسسيالارى قالاي انىقتالماق؟ قازىرگى تاڭدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, تۇرعىندار سانى ەكى مىڭعا دەيىنگى اۋىلداردا سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامى 5 نە 7 ادام بولۋى ءتيىس.
«ەلىمىزدە شامامەن ەكى مىڭنان استام اۋىل بار دەپ ەسەپتەسەك, وسى ەلدى مەكەننىڭ بارىندە سايلاۋ ءبىر مەزگىلدە وتە مە, الدە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇيىمداستىرىلا ما؟ ونىڭ ءبارىن قامتۋعا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇمكىندىگى جەتە مە؟ بۇل دا ەسكەرەتىن ماسەلە. مەنىڭشە, ەڭ سانالى شەشىم – سايلاۋدى ءار ايماقتا بولەك ۋاقىتتا وتكىزۋ قاجەت. ماسەلەن, ءبىرىنشى ۇلكەن مەگاپوليستەردىڭ اينالاسىنداعى, ەكونوميكالىق بەلسەندى اۋىلداردى قامتىعان ءجون. سودان كەيىن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەيدى س.بايمۇرات.
وسى ورايدا ەسكەرە كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 2253 اۋىلدىق وكرۋگ بار. سولاردىڭ 549-ى عانا ءبىر اۋىلدان قۇرالعان. ەندەشە, ناقتى اۋىلدار سانى ودان دا كوپ (6789 اۋىل). ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى اۋىلداردىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ عانا دامۋعا الەۋەتى بار. مۇنداي جاعدايدا سولاردىڭ بارىندە سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت پە, جوق پا؟ ونىڭ ءبارىن قامتۋعا قىرۋار قاراجات كەتەتىنى تۇسىنىكتى.
«ەلىمىزدە ناقتى قانشا ەلدى مەكەن بار؟ قانشا اۋىل دامىپ كەلەدى, نەشەۋى توزعان؟ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكiمشiلiك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا ساي, «اۋىل – حالقىنىڭ سانى كەمىندە 50 ادام بولاتىن, ولاردىڭ كەمىندە جارتىسىن اۋىل, ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعىمەن, بال ارا شارۋاشىلىعىمەن, بالىق اۋلاۋ مەن بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەر, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە سپورت ماماندارى قۇرايتىن ەلدى مەكەن». ەلىمىزدە بۇعان قانشا ەلدى مەكەن ساي كەلەدى؟ مۇنى دا انىقتاۋ كەرەك. ەگەر ءدال قازىرگى اۋىلداردىڭ كونتينگەنتىن ەسەپكە الساق, اۋىل اكىمىنە كىم سايلانۋى ءتيىس دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندەشە, «اكiمشiلiك-اۋماقتىق قۇرىلىس تۋرالى» زاڭنان بولەك, «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا دا كۇردەلى وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلەدى», دەيدى س.بايمۇرات.
بەلگىلى زاڭگەر, ادۆوكات ابزال قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمىنە ۇمىتكەرگە قويىلاتىن تالاپتى جەڭىلدەتۋ كەرەك. ماسەلەن, مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالۋعا قاجەتتى جوعارى ءبىلىمدى بولۋ مىندەتىن وزگەرتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
«اۋىل اكىمىنە ۇمىتكەردەن جوعارى ءبىلىم تالاپ ەتۋ قاجەتسىز دەپ ويلايمىن. ونىڭ ورنىنا ورتا جانە ارناۋلى ءبىلىم جەتكىلىكتى. ويتكەنى اۋىلعا ساياساتكەر ەمەس, شىن مانىندە ىسكەر, تىرلىكتىڭ كوزىن تابا بىلەتىن, سول اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جەتىك بىلەتىن اكىم كەرەك. ەگەر قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەپ, بىلىمگە قويىلاتىن تالاپتى جەڭىلدەتسەك, وڭىرلەردەگى بەدەلدى جانە بەلسەندى ازاماتتاردىڭ اۋىل تىزگىنىن ۇستاپ, دامىتۋىنا زور مۇمكىندىك بەرەر ەدى», دەيدى ا.قۇسپان.
سونداي-اق ا.قۇسپاننىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىر ادامنىڭ بىرنەشە رەت اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا سايلانۋىن شەكتەۋ دۇرىس ەمەس. ونىڭ ورنىنا, بەلگىلى مەرزىمنەن كەيىن ونىڭ وكىلەتتىلىگى اياقتالىپ, جاڭادان سايلاۋ وتكىزىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل قادام تۇرعىنداردىڭ اۋىل اكىمى جۇمىسىن باعالاپ, داۋىس بەرۋ كەزىندە ەسكەرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك. دەگەنمەن «جاس زاڭگەرلەر پالاتاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ساعيدوللا بايمۇرات بۇل پىكىرمەن مۇلدەم كەلىسپەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ءتۇرلى شەكتەۋلەر ەنگىزۋ قاجەت.
قازىرگى تاڭدا اۋىل اكىمدەرى ءوزى جاۋاپتى ءوڭىردى دامىتىپ, كەم-كەتىگىن جوندەۋدىڭ ورنىنا, اۋدان مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى بايلانىسشى عانا ىسپەتتى. ادۆوكات ا.قۇسپاننىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇدان شىعاتىن ءبىر جول بار.
«اۋىل اكىمى جانىنان قوعامدىق كەڭەس قۇرىلۋى قاجەت. ياعني اۋىل تۇرعىندارى ىشىنەن كوميسسيا جاساقتالۋى ءتيىس. بۇل مەكەمە اۋىلداعى وزەكتى ماسەلەلەردى اقىلداسىپ شەشىپ وتىرعانى ءجون. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىندارىنان تۇسەتىن ارىزداردىڭ باسىم بولىگى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە قاتىستى. قازىر ونى اۋدان شەشەتىندىكتەن, كىم قۇجاتقا پىسىق, سول جاردەماقى الىپ وتىر. ال شىن مۇقتاجدار كولەڭكەدە قالىپ كەتەدى. اكىم سايلاۋدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وزىنە جۇكتەدىك پە, ەندەشە, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى تاعايىنداۋ دا اكىم جانىنان قۇرىلاتىن كەڭەسكە جۇكتەلۋى قاجەت», دەيدى ا.قۇسپان.
ءتۇرلى ماسەلەلەرگە قاراماستان, ەكى زاڭگەر دە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى باستاماسى وتە دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيدى. بۇل قادام تۇرعىنداردىڭ ەلىمىزدەگى ساياسي احۋالعا بەلسەنە ارالاسىپ, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ۇلكەن وزگەرىستىڭ ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. باستىسى, سەڭ قوزعالدى. ەندىگى ماسەلە – قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, الداعى قابىلداناتىن زاڭ جوباسىن تىڭعىلىقتى ازىرلەۋ. بۇل – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا.
