«ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» – رەاليزم شىڭى

كەدەيلەنگەن دۆوريان وتباسىنان شىققان جازۋشىنىڭ شىعار­ماشىلىعى وتە باي. كەيىپكەرلەر گالەرەياسىنداعى ءتۇرلى بەينەدەن كوزىڭ تۇنعانداي. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بەينەسى وقيعا بارىسىندا اشىلادى. ءولىم كۇتىپ جۇرگەن كارىلەرمەن بىرگە جانىڭ كۇيزەلىپ, كەۋدەسى ءتۇرلى-ءتۇرلى ەس­تەلىكتىڭ ورداسىنا اينالعان ورتا جاستاعىلارمەن مۇڭعا باتىپ, ەرتەڭگى كۇنىنەن الدەبىر جاقسى جاڭالىق كۇتەتىن جاستارمەن بىرگە ومىرگە قۇلشىناسىڭ. ونىڭ قارا سوزدەرى ىرعاقتى, بويا­ۋى قالىڭ, تىلسىمدىق قۋا­تى جو­عارى. ءبىز مۇنى ءبۋ­نين­نىڭ اقىن­دىق تابيعاتىمەن بايلانىستىرامىز. ول جىگىتتىك شاعىندا جيناق شىعارعان, ولەڭ­گە ءۇمىتتى كوپ اقىنداردىڭ ءبىرى ەدى. بىراق زامانداس سىنشىلار ونىڭ تابيعاتتى سۋرەتتەي بە­رەتىنىنەن «جالىعىپ», فەت­تىڭ كوشىرمەسى سياقتى قا­بىل­دايدى. ونىڭ پروزاداعى تىر­ناقالدى ءتاۋىر اڭگىمەلەرى وتىز جاستىڭ ماڭايىندا جارىق كو­رەدى. سودان باستاپ ولە-ول­گەنشە كاسىبي پروزامەن, اۋدار­مامەن شۇعىلدانعان جازۋ­شى ءاربىر سوزگە شۇقشيىپ قا­رايتىن كىرپياز, تەك تالاسسىز مىق­تى­لاردى عانا مويىندايتىن تال­عامپاز, ونەردە دە, ومىردە دە ەستەت, قۋ دۇنيەگە كۇ­لىپ قاراعان پاڭ بولعانىن زەر­تتەۋشىلەر راستايدى. ەلۋ ءۇش جاسىندا اقشاسى وزىنەن كەيىنگى ءۇرىم-بۇتاعىنا دا جەتەتىن اتاقتى سىيلىقتى العانىمەن, ونى وڭدى-سولدى قايىرىمدىلىقتاردىڭ سەبە­بىمەن تەز تاۋىسىپ, ء«ومىر ءسۇرۋ ءۇشىن» قايتادان جۇمىس ىستە­گەنىنە زامانداستارى كۋا. مى­نە, سول ءبۋنيننىڭ ءبىز ەكى-ءۇش قاي­تارا وقىعان ءبىر رومانى بار. «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» دەپ اتالادى. بۇل جولى تۇپنۇسقادا ەمەس, جازۋشى ق.ىسقاقتىڭ اۋدار­ماسى ارقىلى وقىدىق. اۋدار­مانىڭ ساتتىلىگى ءوز الدىنا, تۋرا ءبۋنيننىڭ ءوز سوزدەرى سىقىلدى توگىلىپ تۇراتىنىنا ريزا بولدىق.

ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى «رومان ءبۋنيننىڭ ءوز ءومىرى تۋرالى» دەيدى. ونداعى كەيىپكەرلەر دە جازۋشىنىڭ جاقىن ادامدارى ەكەندىگىندە تالاس جوق دەگەن پىكىردە. سايكەسسىزدىك ۋاقىت جاعىنان عانا بولۋى مۇمكىن. العاشقى رەۆوليۋتسيالىق وي-پىكىرلەردىڭ ءار جەردەن باس كو­تەرىپ, ءتۇرلى ارەكەتتەر جاسالىپ جاتقان تۇستا بۋنين وتىز جاستان ەركىن اسقان ەدى. ال شىعارماداعى ارسەنەۆ بالاڭ جىگىت. كەڭەس وكىمەتىنە تۇبەگەيلى قارسى بولعان ءبۋنيننىڭ 1920 جىلى ەلدەن كەتكەنىن, بۇل شىعارمانىڭ ەل­دەن جىراقتا – فرانتسيادا جازىل­عانىن, تۋعان جەرگە, وتكەن كۇندەرگە دەگەن ساعىنىشتىڭ لەبى ەسىپ تۇرعانىن, ءارى ءبىرىنشى جاق­تا جازىلعانىن قاپەرگە الساق, «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» ءبۋنيننىڭ ءومىرى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولاتىنداي.

بالاڭ جىگىت ارسەنەۆ رەۆو­ليۋ­تسيالىق كوزقاراستاردى ۇنات­پايدى. «مەن وسىلارعا قارا­عاندا كەرتارتپا دا ەمەسپىن. الگى جەڭىلتەك رەۆوليۋتسياشىلدىقتى ايتام دا, مەن دە جاناشىرلىق پەن ادامگەرشىلىكتى, ادىلەتتى اڭسايمىن. بىراق مۇجىق پەن جۇمىسشى ءۇشىن جانىڭدى سال دەيتىن جالعان ءپالساپالارىنا جىنىم كەلەدى. ...ءار ءۇيدىڭ قا­بىرعاسىن بوساتپايتىن چەرنى­شەۆسكيدىڭ پورترەتى مەن تابىتتان تۇرىپ كەلە جاتقان ولىك­تەي قۇپ-قۋ, ەسىكتەن ەندى كىر­گەن جاندارمعا باقىرايىپ قاراي­تىن بەلينسكيدىڭ ۇرەيلى كوزىن كورگەندە ءتىسىم شىقىرلاپ كەتەدى». بۇل بالاڭ جىگىتتىڭ ويى. گيمنازيانىڭ ءتورت كلاسىن عانا بىتىرگەن ارسەنەۆ وزگەرىسكە, توڭكەرىسكە جان-تانىمەن قارسى. ول كۇنى ءسونىپ بارا جاتقان پاتشالىق رەسەيدىڭ, ءوز تانىمىنداعى ورىس ادامىنىڭ ەندىگى تىرشىلىگىنە الاڭداۋلى. كەڭەس ۇكىمەتىمەن بىرگە جاڭا ءومىر باستالاتىنىن, ول ورىس ادامىنىڭ بولمىسىن وزگەرتەتىنىن سەزەدى. سول ءۇشىن دە «سوتسياليست» دەگەن سوزدەن شوشيدى. «سوتسياليست» دەگەن ءسوزدىڭ ميستيكالىق ۇعىمعا اينالىپ, نەشە ءتۇرلى ز ۇلىمدىقتى بويىنا جيعان ماسقارا ۇعىمعا اينالعانىن تاپتىشتەيدى. «اعايىن­دى روگاچەۆتەر مەن اپا­لى-ءسىڭلىلى سۋببوتينالار سەكىلدى «سوتسياليستەر» وسى وڭىردە دە پايدا بولىپتى دەگەن لاقاپتى ەستىگەندە ۋەزگە تىرىسقاق پەن بيبليالىق الاپەس كەلىپ قال­عانداي ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ زارەسى كەتتى», دەيدى. سويتە تۇرا, ءبىر «سوتسياليست» بۇلاردىڭ اراسىندا دا پايدا بولادى. ول تۋعان اعاسى – گەورگي. ارسەنەۆتىڭ ويىنشا, گەورگي ءوز-ءوزىن الداپ ءجۇر. جو­مارت, قايىرىمدى, جانى تازا جاس جىگىتتىڭ مىڭداعان زامانداس­تارى سەكىلدى ويدان شىعارىلعان جالعان يدەيامەن ءومىر ءسۇرىپ جۇر­گەنىنە ناليدى. «دۆوريان ۇر­پاق­تارىنىڭ «ەل ىشىنە» بارۋى, ءوز-وزىمەن كۇرەسىپ ارپالىسۋى, جاسىرىن جيىن, تالاس-تارتىس, جالىندى ءسوز, جالعان ارەكەت نەدەن تۋعان؟ ءتۇبىن قۋساق دۆوريان تۇقىمدارى قان-جىنىمەن دە, وزەك-وتىمەن دە ءوز ءومىرىن بوسقا قۇرباندىققا شالعان اكەلەرىنەن اۋمايدى. مەيلى, يدەيا ىزدەسىن, بىراق بەلسەندى ارەكەت دەيتىن سىل­تاۋدىڭ ادىبىندە الگى بوزوكپە رە­ۆوليۋتسيونەرلەردىڭ ماقساتسىز دۋمانعا دەگەن قۇمارلىعى جاتقان جوق پا؟ جيىن-تالاسقا ماس بولىپ, ايقاي-سۇرەن, ولەڭدەتىپ ءجۇرىپ قاۋىپ-قاتەرلى جاسىرىن ىسكە بويۇسىنۋ, سۋببوتينالار سەكىلدى سۇيكىمدى بيكەشتەرمەن «قول ۇستاسىپ», ءتىنتۋ مەن تۇرمەنى, داقپىرتتى سوت پروتسەسىن كوكسەۋ, اقىرى دوس-جارانمەن سىبىردە, تەرىستىك شەڭبەرىندە قاڭعىرۋ – وسىنىڭ ءبارى قىسىر قيال سەكىلدى-اۋ», دەپ وي تولعايدى.

ارسەنەۆ تۋمىسىنان وقىپ تۋعان زەرەك, كوزىمەن ەمەس «جۇ­رەگىمەن كورەتىن» سۇڭعىلا, ەش­­­قان­داي نوقتاعا كونبەيتىن بۇلا كەيىپكەر. سويتە تۇرا, كۇي­رە­ۋىك­تىگى, مازاسىز جانىنىڭ مۇڭ­عا بەيىمدىگى, جوقتى اڭسايتىن قيا­لي­لىعى تاعدىرىنا ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتەدى. ول جاستىق شا­عىندا جەلكەنىنەن ايرىلعان قايىق سياق­تى نەمەسە باعىت-باعدارى بەلگىسىز ءبىر جولاۋشى سياق­تى كۇي كەشەدى. مۇڭعا باتقان جانىن ءالسىز ءبىر ءۇمىتتىڭ ساۋلەسىنە جىلىتىپ, تىرلىك كەشە بەرۋدى عانا ويلايدى. ول ەشتەڭەمەن, ەشكىممەن كۇرەسپەيدى. ەشتەڭەنى دالەلدەمەيدى. ناقتى ءبىر ماقسات-مۇرات, يدەيا ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ وعان جات سياقتى. سول ءۇشىن جوعا­رى­دا ايتقانىمىزداي, ء«سوتسيا­ليزمدى», «رەۆوليۋتسيانى» جاراتپايدى. ونىڭ ساناسىنداعى, تانىمىنداعى ورىس ادامىنىڭ وزگەرىپ, ورىس تىرشىلىگى بارلىق بويا­ۋىنان ايرىلىپ بارا جات­قانىن كورۋ – قاسىرەت.

«ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» ارقىلى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ سوڭى مەن جيىرماسىنشى عاسىر­دىڭ باسىنداعى رەسەي ۋسادبا­لا­رىن­داعى ءومىر تولىق كوز الدىڭا كەلەدى. پاتشالىق رەسەيدەگى باي-شونجارلاردىڭ كەتەۋى كەتە باستاعان تىرشىلىگى, ادامداردىڭ الاڭداۋلى كوڭىل كۇيلەرى, بەلگىسىز بولاشاققا دەگەن قورقىنىش, ت.ب. سونىڭ ءبارى رەاليستىكپەن سۋرەت­تەلەدى. جالپى, ورىس ادەبيە­تى­نىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – رەا­ليزم­دى تۋ كوتەرۋىندە شىعار دەپ ويلايمىز ءوز باسىمىز. وسى ار­قىلى ادام جانىنىڭ جىقپىل-جىقپىلىن ءسۇزىپ, ەڭ ءبىر قاراڭعى قالتارىستاردان دا ىزدەگەنىڭدى تابۋعا بولاتىن سياقتى. جازۋشى ارسەنەۆ تانىعان, تانۋعا ۇم­تىلعان تىرشىلىك, تابيعات, ادام قۇ­پيالارىن رەاليزمنىڭ كو­مە­گىمەن شەبەر سۋرەتتەگەن. سۋ­رەت­تەپ قانا قويماي, ادام جانى, رۋح ەركىندىگى, ماحاببات دەي­تىن ەڭ ءبىر اياۋلى ۇعىمداردى شىعار­ما­نىڭ ونە بويىنا ءسىڭىرىپ جى­بەرگەن.