بۇل قۇجات – قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتىق تاريحىنان سىر شەرتەتىن جانە داستۇرلەر ساباقتاستىعى مەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋمەن قاتار, حالىقتىڭ مادەني مۇراسى, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ورناتۋدىڭ ىرگەتاسى ىسپەتتەس ەڭبەك. ونىڭ جاسامپاز كۇشى كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامنىڭ بەيبىتشىلىگىن ساقتاۋعا, مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار.
– بۇگىندە بارشا الەمدەگى ساياساتكەرلەر مەن تاريحشىلاردى, جۋرناليستەر مەن زەرتتەۋشىلەردى قازاقستان قالايشا سىناقتار مەن ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەردى بولدىرماي ءساتتى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ, جالپىۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزىن سالدى دەگەن سۇراق قىزىقتىرادى. بۇعان ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جانە حالىقتىڭ قولداۋىمەن جاساقتالعان ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا جاۋاپ بەرەدى. بۇگىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەلەرى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن قورعاي الدى دەپ سەنىمدىلىكپەن ايتا الامىز. بۇل كىسى كاسىبي داعدىلارىمەن قاتار جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە يە. سوندىقتان قازاقستان ازاماتتارى ونى قۇرمەتتەيدى, جاقسى كورەدى, الەم كوشباسشىلارى ونىڭ پىكىرىمەن ساناسادى. 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن دايەكتەيتىن ايعاققا اينالدى, – دەدى اتالعان شارانىڭ ماڭىزى جايلى ايتقان ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءامىرحان راحىمجانوۆ.
كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا وتكىزىلگەن ۆيرتۋالدى كورمە بيلەر سوتى سۇيەنگەن ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ تاريحىن تەرەڭ ۇعىنۋىنا مۇمكىندىك بەردى. كورمەدەن سونىمەن بىرگە, قۇقىق پەن ەتيكانى بىرىكتىرە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان بايىرعى يدەيالىق باعىتتاردى اڭعارۋعا بولادى. وسى ورايدا اكادەميك-زاڭگەر س.زيمانوۆ ايتقانداي, «قازاقتىڭ بيلەر سوتى – تاريحي ماڭىزى بار قۇقىقتىق جۇيەلەر الەمىندە ەرەكشە ورىن الۋعا لايىقتى بىرەگەي سوت جۇيەسى» ەكەنى ايگىلەنىپ تۇرعانداي.
حاندار مەن باتىرلار ەسىمدەرىمەن قاتار حالىق جادىندا ساقتالعان تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي جانە باسقا دا بيلەر ەسىمدەرى مەن قىزمەتى قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا, ءاربىر ازاماتتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەنى كەزدەيسوق ەمەس. بىرنەشە عاسىرلار بويى بيلەر سوتى حالىق اراسىندا ادىلەتتىلىكتى قورعايتىن تولىققاندى قۇقىقتىق جۇيە بولدى.
بىراق ءحىح عاسىردا بيلەر سوتى ينستيتۋتىن قايتا قۇرۋ جانە بىرتىندەپ تاراتۋ پروتسەسى باستالادى. اتاپ ايتقاندا, 1854 جىلى پاتشا وكىمەتى سوت رەفورماسىن جۇرگىزىپ, ءداستۇرلى سوت ءىسىنىڭ عاسىرلىق تاجىريبەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ءىس جۇزىندە حالىق ادال, بەيتاراپ سوت قۇقىعىنان ايىرىلىپ, بيۋروكراتيا مەن پاراقورلىققا تاپ بولدى. شوقان ءۋاليحانوۆ سوت رەفورماسىنىڭ سالدارىن دۇرىس بولجاپ, جاعدايعا قاتتى الاڭداعان العاشقى تۇلعا. وسى ورايدا ول ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر مەن قوعامدىق-ساياسي پىكىرگە نەگىزدەلگەن «سوت رەفورماسى تۋرالى جازباسىن» جازىپ شىقتى. ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەگىندە بيلەر سوتىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى جاساندىلىق پەن كەز كەلگەن رەسمي ءتارتىپتىڭ بولماۋىندا ەكەنىن انىق جازادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيلەردىڭ اقىل-پاراساتى, ابىرويى سوت ادىلدىگىنىڭ كەپىلى ىسپەتتەس.
