بۇل سپورتشى جايىندا ءبىز بەكەر اڭگىمەلەپ وتىرعان جوقپىز. ول رەسەيگە قاراستى ساحالين ارالىنىڭ تۋماسى بولعانىمەن, جالىنداپ تۇرعان جاستىق شاعىن قازاقستاندا وتكىزدى. اجەسىمەن بىرگە الماتىعا قونىس اۋدارعان سەرگەي سۋ سپورتىن سەرىك ەتىپ, تانىمال باپكەر گالينا ميحەەۆانىڭ قول استىندا جاتتىقتى. 1973 جىلى جەرگىلىكتى سپورت مەكتەپتەرىنىڭ بىرىنە قابىلدانعان جاس ورەن ءوزىنىڭ دارا تالانتىمەن بىردەن وقشاۋلاندى. اينالدىرعان ەكى جىل ىشىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ ماڭدايالدى سپورتشىسىنا اينالىپ, حالىقارالىق دودالاردا ولجا سالدى. كسرو جانە ەۋروپا بىرىنشىلىكتەرىندە جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. وسى ناتيجەلەرىنىڭ ارقاسىندا 17 جاستاعى سەرگەي نەمتسانوۆ مونرەال وليمپياداسىندا ونەر كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
ۇيەڭكى جاپىراقتار ەلىندە سەرگەي نەمتسانوۆ ءساتسىز ونەر كورسەتتى. وليمپياداعا باس جۇلدەدەن باستى ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتتانعان ول نەبارى توعىزىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. ارينە, بۇل كورسەتكىشكە ءوزىنىڭ دە, باپكەرلەردىڭ دە, باسقالاردىڭ دا كوڭىلى تولمادى. وليمپيا ويىندارى اياقتالعان بەتتە كسرو مەن اقش قۇرامالارى اراسىندا ماتچتىق كەزدەسۋ وتۋگە ءتيىس ەدى. بىراق قاتىسۋشىلار تىزىمىنەن ايتۋلى سپورتشىنىڭ اتى-ءجونىن كەزدەستىرە المادىق. سويتسەك, سودان بىرەر كۇن بۇرىن عانا بەلگىسىز جاققا شىعىپ كەتكەن نەمتسانوۆ وليمپيادالىق قالاشىققا سول كۇيى ورالمادى.
كەڭەس وداعى بيلىگى جايسىز وقيعانى جاسىرۋعا تىرىسقانىمەن, بۇل جاڭالىق جەر-جاھانعا تەز تارادى. شەتەلدىك باق وكىلدەرى «سۋعا سەكىرۋدەن كسرو قۇراماسىنىڭ مۇشەسى س.نەمتسانوۆ ءوز كومانداسى شوعىرلانعان جەردەن قاشىپ, كانادا ۇكىمەتىنەن ساياسي باسپانا سۇرادى» دەگەن حاباردى جارىسا تاراتتى. كوپشىلىك اڭ-تاڭ بولدى. تالاي جانكۇيەر جاعاسىن ۇستادى. راسىندا دا, نەبارى 17 جاسىندا وليمپيا ويىندارى سەكىلدى ءدۇبىرلى دودادا كۇش سىناسۋ باقىتىنا بولەنگەن اسقان دارىن يەسى نەگە اياق استىنان ءب ۇلىندى؟ كوپكە دەيىن وسى ساۋال كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ءجۇردى.
سەرگەي نەمتسانوۆتىڭ نەلىكتەن وسىنداي قادامعا بارعانى جايىندا ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلدى. سولاردىڭ قايسىسى شىن, قايسىسى وتىرىك ەكەنىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. ءبىرىنشىسى, ول وليمپيادا قارساڭىندا وتكەن جارىستاردىڭ بىرىندە سۋعا سەكىرۋدەن اقش قۇراماسى ساپىندا ونەر كورسەتەتىن 21 جاستاعى كەرول ليندنەر ەسىمدى ارۋمەن تانىسادى. ول الپاۋىت مەملەكەتتە ايگىلى دۇكەندەر جەلىسىن باسقارىپ وتىرعان شىرىگەن ءبىر دوكەيدىڭ قىزى ەكەن. سوعان ەس-ءتۇسسىز عاشىق بولعان سەرگەي كەرولدىڭ قاسىندا قالعىسى كەلەدى. ياعني بوزبالا ماحاببات دەرتىنە شالدىعىپتى-مىس.
ەكىنشىسى, وليمپيا ويىندارىندا ساتسىزدىككە ۇشىراعاننان كەيىن دەلەگاتسيا باسشىلارى مەن باپكەرلەر ونى بالاعاتتاپ, نامىسىنا تيەتىن عايبات سوزدەر ايتقان. سوعان شىداماعان جاس جىگىت سارى ۋايىمعا سالىندى. قايعىعا باتىپ جۇرگەن كەزىندە قاپيادا كانادالىق باپكەرلەرمەن جولىعادى. ولار سەرگەيدى الداپ-ارباپ, وزدەرىمەن بىرگە قالانىڭ ءبىر شەتكەرى جەرىنە ەرتىپ اكەتەدى. سول جاقتا ىشىمدىككە تويدىرىپ, ماس قىلادى. ەرتەسىنە تەلەديدار ارقىلى جوعارىداعى حاباردى تاراتادى. سودان پىسىقايلار: «ەگەر كسرو-عا ورالساڭ, قۇريسىڭ. كوممۋنيستەر ساتقىنداردى كەشىرمەيدى. كانادادا قالساڭ, تۇرمىسىڭ جاقسارادى. ەش الاڭسىز دايارلانۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسايمىز» دەپ ۋادەنى ءۇيىپ-توكتى. امالى تاۋسىلعان سپورتشى ءوز كەلىسىمىن بەرگەن كورىنەدى. بىراق حالىقارالىق تالاپ بويىنشا ساياسي باسپانا 18 جاستان اسقان ازاماتتارعا عانا بەرىلەدى. ال ول كەزدە سەرگەي كامەلەت جاسقا تولماعان ەدى. سول سەبەپتى زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر بولعان كانادا ۇكىمەتى نەمتسانوۆتى قايتا كەڭەس وداعىنا قايتاردى.
مونرەالداعى كەلەڭسىز وقيعا سەرگەيدىڭ سپورتتىق كارەراسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ەلگە ورالعاننان كەيىن ول ءبىراز قاعاجۋ كوردى. باپكەرى ەكەۋى شەتەلدە وتەتىن جارىستاردان شەتتەتىلدى. سوعان قاراماستان نەمتسانوۆ جاتپاي-تۇرماي دايارلانىپ, 1980 جىلى ماسكەۋدە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىنىڭ جولداماسىنا يەلىك ەتتى. بىراق ايتۋلى جارىستا جولى بولماعان ول جەتىنشى ورىندا قالىپ قويدى.
1982 جىلى سەرگەي نەمتسانوۆ قارۋلى كۇشتەر قاتارىنا شاقىرىلدى. وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ول سەمەي قالاسىنىڭ ماڭىندا وتەدى. ەكى جىلدان كەيىن الماتىعا ورالىپ, سپورتتىق مانسابىن قايتا جالعاستىرۋعا تالپىندى. بىراق بۇرىنعى بابىنا قايتا كەلۋ مۇمكىن بولمادى. كولەڭكەدە قالىپ قويعان جاس جىگىتتىڭ جۇيكەسى جۇقارىپ, ىشىمدىككە سالىنادى. ناتيجەسىندە ءوزى ازىپ-توزىپ, وتباسى ويران بولادى. اقىرىندا سەرگەي ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەلۋ مەكەمەسىنەن ءبىر-اق شىعادى.
ۋاقىت وزا نەمتسانوۆ جاڭا ومىرگە قايتا بەيىمدەلە باستادى. ىشىمدىكتەن بويىن اۋلاق ۇستاپ, ءوز تىرلىگىن باستادى. ۇيلەنىپ, ۇلدى بولدى. الماتىدا كولىك جوندەۋ شەبەرحاناسىن اشىپ, تۇرمىسى تۇزەلدى. كەيىننەن ءوزى ارمانداعان اقش-قا قونىس اۋداردى. كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە سەنسەك, 61 جاستاعى سەرگەي ۆاسيلەۆيچ بۇل كۇندەرى اتلانتا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان كورىنەدى. سول جاقتا ول ءوزىنىڭ جەكە شارۋاسىن جالعاستىرۋدا...
جالپى, كەزىندە كسرو-نى تاستاپ, شەتەلگە قاشقاندار اراسىندا اتاقتى سپورتشىلار سەرگەي نەمتسانوۆپەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. 1965 جىلى باتۋمي قالاسىنا قىدىرىپ كەلگەن 26 جاستاعى اتاقتى بەسسايىسشى ۆلاديمير كوميسساروۆ قارا تەڭىزگە سۇڭگيدى دە, انادولى ەلى جاعالاۋىنان ءبىر-اق شىعادى. سەگىز ساعاتتا ول 25 شاقىرىمدى ءجۇزىپ وتەدى. تۇركيادا ءتورت-بەس ايداي تۇراقتايدى دا, ءارى قاراي امەريكاعا اتتانادى.
ۆلاديمير اۋەلدە جۇزۋمەن اينالىسقان ەكەن. كەيىننەن قازىرگى بەسسايىس ۇيرمەسىنە اۋىسىپ, بار-جوعى ءبىر جىل ىشىندە وداققا تانىلادى. ءوزىنىڭ ايشىقتى ونەرى مەن ەلەۋلى تابىسىنىڭ ارقاسىندا كسرو قۇراماسىنا قابىلدانىپ, بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردى ارالادى. ول جاقتاعى ءومىر كوميسساروۆقا قاتتى ۇنادى. سودان تانىمال سپورتشى قالاي دا شەكارا اسىپ, دامىعان ەلدەردىڭ بىرىنە قونىس اۋدارۋدى كوزدەيدى. ءوز جوسپارىن جۇزگە اسىرۋ ءۇشىن كوميسساروۆ باقانداي بەس جىلىن سارپ ەتەدى. اقىرى كوزدەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزىپ, امەريكادان ءبىر-اق شىعادى.
1976 جىلى وتكەن تۋرنيرگە قاتىسۋ ءۇشىن امستەردامعا اتتانعان كسرو-نىڭ ءتورت جانە ەۋروپانىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى, شاحماتشىلار وليمپياداسىنىڭ التى مارتە جەڭىمپازى, الەم چەمپيونى اتاعىنان ۇمىتكەر ۆيكتور كورچنوي ەلگە ورالۋدان باس تارتىپ, اتالعان مەملەكەتتەن ساياسي باسپانا سۇرايدى. گوللانديا بيلىگى ونىڭ بۇل ءوتىنىشىن ورىنداي المادى. ەسەسىنە قۇندى كادرلاردى باعالاي بىلەتىن شۆەيتساريا جۇرتشىلىعى كورچنويدى قۇشاق جايا قارسى الدى.
ايگىلى شاحماتىشىنىڭ بۇل ارەكەتىن سىنعا العان وتكىر ماقالالار گازەت بەتتەرىندە جاريالانا باستادى. جۋرناليستەر ونى كسرو-نىڭ قۇندىلىقتارىن باعالاي الماعان ازعىن رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. كۇللى كەڭەس قوعامى ۆيكتور كورچنويدان تەرىس اينالدى. ايتۋلى ازاماتتىڭ ايەلى مەن بالاسى دا ازاپتى مولىنان تارتتى. ولاردىڭ شەت مەملەكەتتەرگە شىعۋىنا شەكتەۋ قويىلدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, 1972 جىلى ۆيكتور كورچنوي «لەنفيلم» كينوستۋدياسىندا تۇسىرىلگەن «گروسسمەيستەر» كوركەم فيلمىندە باستى كەيىپكەر – شاحماتشى سەرگەي حلەبنيكوۆتىڭ جەكە باپكەرىنىڭ بەينەسىن سومدايدى. بۇل تۋىندى ءساتتى شىعىپ, بىرقاتار فەستيۆالدار مەن كونكۋرستا ول ءتۇرلى سىيلىقتارعا يە بولدى. ال كورچنوي شەتەلگە كەتكەننەن كەيىن بۇل فيلم پروكاتتان الىنىپ تاستالدى.
كەزىندە ءوز سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ۆيكتور لۆوۆيچ: «ميلليونداعان ادامدار مەنى ۇنەمى كسرو-نىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن قالاپ جۇرگەن ديسسيدەنت دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ەش ولاي ەمەس. بارلىعى تەك شاحماتقا بايلانىستى. سپورتتىق كارەراما قاۋىپ تونگەننەن كەيىن كەڭەس وداعىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. سەبەبى ول جاقتاعى شەنەۋنىكتەر مەنىڭ شاحمات ونەرىنىڭ ۇشار شىڭىنا شىعۋىما كەدەرگى كەلتىردى», دەپ ءتىل قاتتى.
1979 جىلى مانەرلەپ سىرعاناۋدىڭ حاس شەبەرلەرى – ليۋدميلا بەلوۋسوۆا مەن ولەگ پروتوپوپوۆ شۆەيتساريادا قالىپ قويدى. ايتۋلى جۇپتىڭ وليمپيا ويىندارىنىڭ ەكى جانە الەم چەمپيوناتتارىنىڭ ءتورت دۇركىن جەڭىمپازى دەگەن اتاقتارى بار. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلارى «قايتىڭدار» دەپ قانشا ۇگىتتەگەنىمەن, ولار رايىنان قايتپادى. ۇزاق ۋاقىت بويى اتاقتى سپورتشىلار ۇرەيدە ءومىر ءسۇردى. «قورىققانعا قوس كورىنەدى» دەمەكشى, كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن دە ليۋدميلا مەن ولەگ ءبىراز ۋاقىت ماسكەۋگە بارۋعا جۇرەكسىندى. تەك 2003 جىلى سول كەزدەرى رەسەي سپورتىن باسقارعان ۆياچەسلاۆ فەتيسوۆتان ارنايى شاقىرتۋ العاننان كەيىن عانا ولاردىڭ تۋعان جەرلەرىنە تاباندارى ءتيدى. جۇلدىزدى جۇپ ءالپى تاۋى ەتەگىندە ۇزاق ءارى باقىتتى عۇمىر كەشتى. ل.بەلوۋسوۆا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 82 جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولسا, 88 جاستاعى و.پروتوپوپوۆ قازىر گريندەلۆالد قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا كۇدىك پەن ءۇمىت ارپالىسقان سول ءبىر كەزدى ليۋديميلا بەلوۋسوۆا بىلاي دەپ سيپاتتاعان ەدى: «كسرو-عا ورالمايتىنىمىزدى جاريا ەتكەنىمىزدە, جەرگىلىكتى پوليتسەيلەر تولقۇجاتىمىزدى الىپ, ءبىزدى ءارلى-بەرلى سەندەلتتى. بىرەسە انا قوناق ءۇي, بىرەسە باسقا وتەل. تەك ساياسي باسپانا بەرىلگەننەن كەيىن عانا جاعدايىمىز تۇراقتالدى. سول مەزەتتەن باستاپ, كوپتەگەن ۇسىنىستار تۇسە باستادى. ءبىزدى باسپانامەن دە, ەش الاڭسىز جاتتىعۋ جاساۋىمىزعا قاجەتتى مۇز ايدىنىمەن دە قامتاماسىز ەتتى. كۇندەلىكتى ءتۇرلى ۇيىم مەن ازاماتتاردان «جارايسىڭدار! دۇرىس ىستەدىڭىزدەر!» دەگەن سيپاتتا جازىلعان قۇتتىقتاۋ حاتتار تولاسسىز كەلىپ جاتتى».
كەڭەس وداعىنىڭ ۋىعى شايقالا باستاعان تۇستا قاشقىندار قاتارى كۇرت كوبەيدى. 1989 جىلى ەل-جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن ەكى بىردەي وقيعا ەسىمىزدە. ءبىرىنشىسى, 15 جاستاعى اسا دارىندى شاحماتشى, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى كسرو چەمپيونى گاتاۋللا ءسابيروۆتىڭ اكەسى رۋستەممەن بىرگە نيۋ-يوركتەگى تۋرنيرگە بارىپ, سول جاقتا قالىپ قويعانى. كەيىننەن ول اتى-ءجونىن گاتا كامسكي (سۋرەتتە) دەپ وزگەرتتى. ءوزىنىڭ سپورتتىق ءومىربايانىندا ايتۋلى ازامات اقش-تىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى, الەمنىڭ ۆيتسە-چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتاندى. ەكىنشىسى, وداقتىڭ بەلدى حوككەيشىسى الەكساندر موگيلنىيدىڭ ەلگە ورالماۋى.
ا.موگيلنىيدىڭ باق جۇلدىزى ەرتە جاندى. 20 جاسقا تولعانعا دەيىن ول ماسكەۋدىڭ تسسكا كلۋبى مەن كسرو قۇراماسىنىڭ سۇرمەرگەن شابۋىلشىسىنا اينالىپ ۇلگەردى. 1988 جىلى كالگاري وليمپياداسىندا جانە 1989 جىلى الەم چەمپيوناتىندا التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, سول داۋىردە جاس جىگىتتىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇردى. بىراق ول امەريكانى تاڭدادى. بۇل جاڭالىق شارتاراپقا تەز تارادى. ويتكەنى موگيلنىي قارۋلى كۇشتەردىڭ قاتارىندا بولدى. كىشى لەيتەنانت دەگەن شەنى بار. ال اسكەري ادام وسىنداي قادامعا بارسا, وزگەلەردەن نە قايىر؟ وسىنى قاپەرگە العان كگب وسى ىسپەن مۇقيات اينالىستى.
ارادا جىلدار وتكەننەن كەيىن اتاقتى حوككەيشى وسىنداي قادامعا بارۋعا نە يتەرمەلەگەنىن بۇكپەسىز ايتتى. بىردە باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا الەكساندر: «وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى, وداق بىرىنشىلىگىنىڭ ءۇش دۇركىن جەڭىمپازى دەگەن دارداي اتاقتارىم بولا تۇرا, ماعان سان ميلليون ادام شوعىرلانعان ماسكەۋ قالاسىندا قۋىقتاي ءبىر بولمە دە بۇيىرمادى. سوعان كۇيىندىم, سانامدى سانسىز ويلار شارلادى. ءوز مەنشىگىمدە ماقتاۋ قاعازدار مەن كۋبوكتار عانا بار. ال ونداي ءومىردى كىم كەرەك قىلسىن؟! ءبىر سوزبەن ايتسام, مەن كسرو-دا قايىرشىلىق كۇي كەشىپ, كادىمگى بومج بولدىم» دەپ اعىنان جارىلدى.
امەريكادا موگيلنىي كوپتەگەن تابىسقا قول جەتكىزدى. ۇلتتىق حوككەي ليگاسىندا «بۋففالو سەيبرز», «ۆانكۋۆەر كەناكس», «نيۋ-دجەرسي دەيۆلز», «تورونتو مەيپل ليفس», «نيۋ-يورك دەۆيلز» سەكىلدى بەلدى كوماندالار ساپىندا ايشىقتى ونەرىمەن جانكۇيەرلەر جۇرەگىن جاۋلادى.
1990 جىلى سيەتلدە وتكەن ىزگى نيەت ويىندارى بارىسىندا كسرو-نىڭ تاعى ءبىر بەلدى حوككەيشىسى سەرگەي فەدوروۆ اقش-تا قالىپ قويۋدى ۇيعاردى. ول دا 20 جاستا ەدى. اسا دارىندى جىگىتتى امەريكالىقتار قۇشاق جايا قارسى الدى. سوعان دەيىن ماسكەۋدىڭ «دينامو» مەن تسسكا كلۋبتارى ساپىندا سۇراپىل ويىنىمەن كوزگە تۇسكەن فەدوروۆ «دەترويت رەد ۋينگزدىڭ» جەيدەسىن كيدى. كەيىننەن ۇلتتىق حوككەي ليگاسىنىڭ باسقا دا كوماندالارىندا ونەر كورسەتىپ, تالاي تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن رەسەي قۇراماسى ساپىندا ناگانو مەن سولت-لەيك-سيتيدە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ, الەمنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى اتاندى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىلىشىنان قان تامعان كسرو-نىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, جەر شارىنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتقان الىپ يمپەريا كەلمەسكە كەتتى. سول كەزدەن باستاپ بۇرىنعى «باۋىرلاس» رەسپۋبليكالاردا تۇرعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى دا وزدەرى قالاعان مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارىپ, ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك الدى...
