استانانىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالماعى الەمدە جوعارى باعالانادى

كەيبىر ەلدەردىڭ باسقالارعا قارسى بىرىك­كەن اليانستارىنان الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساق­تاۋعا قاۋىپ تونگەندىكتەن, حالىقارالىق ۇيىم­دار قۇرىلعان ەدى. سولاردىڭ ىشىندە بۇۇ – ەڭ نەگىزگى الەمدىك ۇيىم. ونىڭ ۇلگىسىمەن بسۇ, ەقىۇ جانە ت.ب. كوپتەگەن ۇيىمدار قۇرىلدى.2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى قازاقستان ءتور­اعالىق ەتىپ كەلە جاتقان, ءبىز بۇگىن اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ەقىۇ ەڭ الدىمەن ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان ەكى اسكەري بلوكتىڭ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە قۇرىلعان بەيبىت­شى­لىكتى ساقتاۋ دانەكەرى بولدى. ونىڭ ەڭ باستى ماقساتى – ەكى بلوكتىڭ اراسىندا الەمدىك بەي­بىتشىلىككە قاۋىپ توندىرەتىن وتتىڭ تۇتانىپ كەتۋىن بولدىرماۋ ەدى. قازىر ەقىۇ – 56 مەم­لەكەتتى بىرىكتىرگەن اسا ءىرى, بىرەگەي حالىقارالىق ۇيىم. بۇگىنگى كۇنى جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ توركىنى وزگەردى. سونىمەن بىرگە, قارسىلاس كۇشتەردىڭ تەڭگەرىمدىلىگى دە اۋىتقىپ, جالپى­الەمدىك تۇراقتىلىققا تونگەن قاۋىپتەر دە بۇرىنعىدان وزگەرىپ, ارقيلى بولا ءتۇستى. ءبىرپوليارلى الەم اتتى يدەيانىڭ اياعى اسپاننان كەلگەن سوڭ يدەولوگيالىق جانە ساياسي ديپلوماتيادا بەي-بەرەكەتسىز پليۋرا­ليزم­گە جول اشىلىپ, ول ەكونوميكالىق نەمە­سە ءدىني كيكىلجىڭدەردىڭ اسەرىمەن تەرەڭدەي ءتۇستى. ءبىر قىزىعى – حالىقارالىق ۇيىمدار نارىقتىق ەكونوميكا سياقتى تىنىش ۋا­قىت­تاردا نەمەسە ءبىر كۇشتەردىڭ اسەرىمەن عانا جاق­سى ارەكەت جاساي الادى. ال ەگەر كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى بۇزىلا باستاسا جانە كيكىلجىڭدەر قارسى تاراپتاردىڭ وزدەرى ءۇشىن قاعيداتتى دەپ سانايتىن ماسەلەلەرىنە ارالاسقىسى كەلە­تىن بولسا, وندا ۇيىمنىڭ دا ارەكەتى السىرەي بەرەدى. مۇنداي جاعدايدا ۇيىمدار ۇنقاتىسۋ الاڭىنان گورى ەشكىم ءسوزىن دە, شەشىمىن دە تىڭدامايتىن جەلبۋاز نارسەگە اينالادى. بۇگىنگى كۇنى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بار­لىق ۇنقاتىسۋلاردى الەمدىك قوعامداستىق جاق­سى قابىلداعانىمەن, ەقىۇ-نىڭ قابىل­دان­عان شەشىمدى ورىنداتا الاتىن مۇمكىن­شىلىگىنىڭ بولماۋى ونىڭ ءبىرشاما السىزدىگىن دە كورسەتەدى. بۇل ءبىر عانا ەقىۇ-دا ەمەس, بارلىق حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ باسىندا بار كەمىستىك. ونى ەڭسەرۋدىڭ ءبىر امالى ۇيىم ءمۇ­شەلەرىنىڭ سانىن كوبەيتىپ, شەشىمدەردىڭ كوپجاقتىلىعىن ارتتىرۋدا سياقتى. G-7-ءنىڭ دە الدىمەن G-8, ەندى G-20-عا اينالۋ سەبەبى سوندا. گرەكيا ءوزىنىڭ توراعالىق ەتكەن ۋاقىتىندا ۇيىمنىڭ شەشىمدەردى ورىنداتا الاتىن كۇ­شىنىڭ جوقتىعىنا كوڭىل اۋدارمادى. قازاق­ستان توراعالىعى كەزىندە ۇيىمنىڭ وسى وسال تۇسىنا كوڭىل ءبولىنىپ, ونىڭ بولاشاق پەرس­پەك­تيۆاسىنا نازار اۋدارىلار دەگەن ءۇمىت كۇشەيە ءتۇستى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكو­نو­مي­كالىق سالماعى الەمدە باسقاشا باعالانا­دى. بۇل ورتالىقازيالىق دەرجاۆا اسا ۇلكەن دە ەمەس (“وتارلاۋدان” قورقاتىنداردى ۇركىت­ەتىن­دەي), سونىمەن بىرگە, اسا كىشكەنتاي دا ەمەس (ىقپال ەتە المايتىنداردىڭ قاتارىنا قوساتىنداي).  وسىنداي جاعدايدىڭ ۇستىنە قا­زاقستان عالامشارداعى پايدالى قازبالار كەنى قويمالارىنىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل فاكتور ونى باعالاماۋعا بولمايتىن ەكو­نو­ميكالىق سۇحباتتاسقا  اينالدىرىپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت جانە ول تو­لىپ جاتقان تمد, رەسەي جانە بەلارۋسپەن قو­سىلعان كەدەن وداعى, اوسشك, شىۇ, يكۇ, تۇركسوي جانە تاعى دا باسقا ۇيىم­دارعا مۇشە بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ وسىنداي ەرەكشەلىگىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ۇنەمى اتاپ ءوتىپ وتىرادى. ول ەلدىڭ حا­لىق­ارالىق ۇيىمدارعا قاتىسۋى – كوپتەگەن مەم­لە­كەتتەر مۇددەلەرى قيىلىساتىن كوپىرگە اي­نا­لۋىنا جاقسى جاعداي تۋعىزادى دەپ سانايدى. وسى كۇنى قازاقستان ازيانى ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن گاز جانە مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالىپ ۇلگەردى. ال جۋىردا تۇركىمەنستاننان تار­تىل­عان گاز قۇبىرى دا قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتايعا جەتىپ وتىر. وركەنيەتتىلىك مازمۇنىنا كەلەتىن بولساق, قازاقستان جۇزدەگەن عاسىرلار بويى تۇركى مەن ەۋروپالىق مادەنيەتتىڭ استاسقان تۇسىندا ورنالاسىپ, ەجەلگى ازيالىق ءداستۇردى بويىنا ءسىڭىردى. مادەنيەتتەردىڭ وسىلاي, بەيبىت قاتار ءومىر سۇرگەندىگى قازاقستاننىڭ قازىرگى ساياسي باعىتىنا دا ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزدى. سون­دىقتان دا ونىڭ بارلىق وڭ باعىتتاعى ءۇن­قا­تىسۋلارعا بەلسەندى قاتىسۋىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. قىسقارتا تۇجىراتىن بولساق, بۇگىنگى قازاقستان جانە الدىمەن ونىڭ كوشباسشىسى وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ باستاماشىسى بولا الادى. بۇل, اسىرەسە, قازىرگىدەي الەمدىك داعدارىستىڭ كەزىندە الەمگە اسا ءزارۋ نارسە. ەقىۇ-نىڭ بۇرىنعى مۇشەلەرىن, ولاردىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى قالپىنا كەلتىرە الاتىن دا بۇگىنگى تاڭدا جاڭا توراعا بولماق. وسىنداي التىن كوپىر ەقىۇ مۇشەلەرىنىڭ بارىنە بۇگىنگى كۇنى قاتتى قاجەت, ال ەگەر ونى كەرەك قىلماعان جاعدايدا ۇيىم ءوزىنىڭ بۇ­رىن­عى بەدەلىنەن ايرىلىپ قالارىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنى ەقىۇ-نى بارىنشا ۇلعايتىپ, بۇۇ-نىڭ دارەجەسىنە دەيىن كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل سونشالىقتى دۇرىس شەشىم بولماس ەدى, ويتكەنى, وندا ول ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن ءتىپتى جوعالتىپ, بۇۇ-نىڭ كىشى­رەيتىلگەن كوشىرمەسى سياقتى بولىپ قانا قالار ەدى. بىراق ۇيىمنىڭ مىندەتى مەن ماق­ساتتارىن ايقىنداۋدا راديكالدى شارالار قابىلداۋدىڭ مەرزىمى جەتتى. “ەقىۇ-نىڭ تاعدىرى مەن پەرسپەك­تي­ۆا­لارى” اتتى ءوزىنىڭ رەسەيلىك اقپارات قۇرال­دارى­نا شىققان ماقالاسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان توراعالىق ەتكەن تۇستا اتقارىلاتىن قاجەتتى شارالار تۋرالى ايتىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە گرەكيالىق توراعالىقتىڭ باستاعان ىستەرىن جالعاستىرۋ, ادام قۇقى تۋرالى ءداستۇرلى تاقىرىپتاردىڭ كوتەرىلۋى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كولىكتى جانە كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ سياقتى با­عىت­تار بار. وسى ماقالاداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە قاتارىندا ول   مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەڭ­سىز­دىكتەر مەن سونىڭ كەسىرىنەن تۋىندايتىن كيكىلجىڭدەردىڭ عالامدىق تۇراقتىلىققا تيگىزەتىن كەسىرلى اسەرلەرىن اتاپ ءوتتى. وسى قاتاردا اۋعانستانداعى جاعداي, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ماقالا وزەگىنە اينالدى. بىزدىڭشە, قازاق­ستان­دىق توراعالىقتىڭ نەگىزگى باعىتى – الەمنىڭ ءبىر وركەنيەتتى عانا باسشىلىققا الىپ, ءبىرپوليارلى بولماعىنا قارسى شىعۋ بولاتىن سياقتى. ادامزات قۇندىلىقتارىنىڭ ارتۇرلىلىگىن اشىق مويىنداي وتىرىپ, قازاقستان پرەزي­دەنتى ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا سىيلاستىقتاعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ كەز كەلگەن فورماسىن وتكىزۋدى قالايتىنىن بىلدىرەدى. ول ءتىپتى كوزقاراستار قايشىلىعى دا بۇل ىسكە كەدەرگى بولا الماسىن ايتا كەلىپ, تەك قانا كەز كەلگەن فۋندا­مەن­تاليزمگە جول بەرىلمەۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. استانادا بولعان فورۋمدا قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتى­ناستار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردى تالقى­لاۋ­عا دەگەن ۇمتىلىسى ونىڭ ەقىۇ شەڭبە­رىن­دەگى وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساۋعا دەلدال بولماق نيەتىن ايقىن اڭعارتتى. جانە وسى جولدا ول وسى باعىتتاعى كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن تابۋدى ۇسىنىپ وتىر. ارينە, توراعا بولعان ەلدەر ءوز مەملەكەتى­نىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنەن شىعا الماي جاتادى. سوندىقتان دا “ۇستاسقان جاقتارعا” ادىلەتتى توراعالىق ەتە الماي قالۋى مۇمكىن. بىراق قا­زاقستاننىڭ مۇنداي بىرجاقتىلىقتان الىس بو­لارىنا دەگەن سەنىم بار. نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ءوزىنىڭ ماقالاسىندا مۇنداي كۇدىكتەردىڭ ءبارىن سەيىلتىپ ءوتتى. ول ءوز ەلىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى با­رىن اتاپ كورسەتتى. ءتۇرلى ۇنقاتىسۋلار جاساۋعا دەلدال بولۋ ارقىلى قازاقستان الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءوزىنىڭ ەرەكشە ورنىنا قول جەتكىزە الادى, دەيدى ول. بولاشاق ەۋروپانىڭ, ەقىۇ-نىڭ مۇددەسى ءۇشىن  قازاقستان ليدەرىنىڭ نيەتى ىسكە اسىپ, العا قويعان ماقساتتارى ورىندالعانىن قالاي­مىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز ول ايتقانداي, “بارلىق ەقىۇ مۇشەلەرى ءبارىنىڭ دە مۇددەسىن قامتيتىن ۇجىمدىق ماقساتتار مەن باسىم­دىقتاردىڭ ىسكە اسۋىنا دايىندىق كورسەت­كەنىن” قالار ەدىك. داريو ريۆولتا, ءىراLمو حالىقارالىق ساياسات زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى (يتاليا).