قازىر اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇرعان دۇنيەنىڭ سىر وڭىرىنە قالاي جەتكەنى تۋرالى ناقتى دەرەك از. كوبىنە تەك دولبارمەن عانا ايتىلادى. سولاردىڭ بىرىنە سەنسەك, زامانىندا قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ اتالارىنا ەرىپ توبىقتى ىشىنە سىر ەلىنەن ءدىني ءبىلىمى بار بىرنەشە جاس ەرىپ بارىپتى. سولاردىڭ ءبىرى بۇگىنگى سىرداريا اۋدانىنا قاراستى اقجارما ەلدى مەكەنىندەگى ازات دەگەن جەردەن ءدارىباي ەسىمدى جىگىت بولعان دەسەدى. ارقاعا جەتكەن سىربويىلىق ءدىندار جىگىت قۇنانباي اۋلەتىنە قاتىسى بار تۇرعان ەسىمدى قىزبەن ءتىل تابىسادى. الايدا قىزدىڭ تۋىستارى جالعىز جىگىتكە قىزدارىن بەرمەيتىن بولعاندىقتان جاستارعا جاناشىر ازاماتتار ەكى ات تاۋىپ بەرىپ, ولاردى سىرعا اتتاندىرىپتى.
بىراق ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇل وقيعا بەرىرەكتە, قۇنانباي قاجىلىققا بارار تۇستا سىر بويىنا سوعىپ, قالجان احۋننان باتا الاتىن كەزەڭدە بولسا كەرەك. ويتكەنى ۇلى جازۋشى اتالارىنىڭ ارقاعا قونىس اۋداراتىن تۇسى ارىدە, 1830 جىلداردىڭ شاماسىندا جاتىر. ارعى اتاسى بەردىقوجا كەيىننەن نايمان اراسىنان توبىقتى جەرىنە كەلەدى. ول تۋرالى مۇحاڭنىڭ ءوزى جاس كەزىندە «توبىقتى ىشىنە مەنىڭ ءۇشىنشى اتام بەردىقوجا ءبىرتالاي تۋىسقاندارىن ەرتىپ, نايمان ىشىنەن كەلگەن. ول – قۇنانباي زامانى. قۇنانبايدىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. ەڭ اۋەلگى شىققان جەرلەرى ول كەزدە الماتى جاعى بولسا كەرەك. بەردىقوجا توبىقتى ىشىنە كەلگەن سوڭ, ءبىرتالاي زامان ءومىر ءسۇردى. ارتىنان ءبىر قىزىن قۇنانباي توقالدىققا العان. سونىمەن بۇل ەلمەن قۇداندالى, جاقىن بولىپ, توبىقتى ىشىنەن قونىس الىپ, مەكەن ەتىپ, تۇرىپ قالعان. بەردىقوجا وزگە قوجالارشا قوجالىق ەتىپ, ۇگىت ايتىپ, دىنگە ۇيرەتىپ ءجۇردى مە, جۇرمەدى مە, ونى بىلمەيمىن. «سولاي قىلدى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەنىم جوق», – دەپ جازعان.
سونىمەن ءدارىباي مەن تۇرعان سىرعا جەتەدى. ولاردىڭ قۇلجان, تاسجان, قوسجان اتتى ۇلدارى, پاتىما, زەينەپ, زەرە, گۇلسىم ەسىمدى قىزدارى بولادى. كەيىن ارقاعا توركىندەپ بارعان تۇرعان وزىمەن بىرگە ۇلدارىنىڭ ءبىرى تاسجاندى الا كەتەدى. ەلگە قايتار شاقتا ناعاشىلارى تاسجانعا جيەن سىباعا دەپ ابايدىڭ كىتاپ سورەسىن سىيلاپتى. ۇلى اقىن تۇتىنعان دۇنيەنىڭ سىرعا كەلۋ تاريحى وسىنداي.
ءدارىباي مەن تۇرعاننىڭ ۇلكەن ۇلى قۇلجاننىڭ ۇرپاقتارى بەلگىسىز. ال قوسجاننان بەلگىلى اقىن بالاشبەك شاعىروۆ, پاتىمادان ماۋتاي, ودان جەڭىس, زەينەپتەن پالكۇل, گۇلسىمنەن گۇلدەراي تارايدى. ال قۇندى دۇنيەنى اسقار توقماعامبەتوۆ اۋىلىنا اكەلگەن ەسىمى ابايدىڭ اجەسىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان زەرە. ول اقجارما توپىراعىندا تۋعان باباي يشانعا تۇرمىسقا شىعىپتى. سول كەزدە اناسى ناعاشى جۇرتتان جەتكەن جادىگەردى قىز جاساۋىنا قوسىپ بەرىپ جىبەرگەن ەكەن.
حح عاسىردىڭ باسىندا باباي يشان قازىرگى ا.توقماعامبەتوۆ اۋىلى ماڭايىنا قونىس تەبەدى. سول جەرگە حالىق كۇشىمەن مەشىت سالىنىپ, يشان ساباق بەرەدى. راحىمبابا مەن زەرەدەن يمان, ءابدىالي, قالىمبەت, ابدۋللا ەسىمدى ۇلدار, قالجان, ءاسيا, بالجان, قاديشا, ءۇمبىش ەسىمدى قىزدار تارايدى.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ زاردابى بۇل اۋلەتتى دە شارپىپتى. 1929 جىلى باباي يشان اۋلەتى بۇل جەردەن تاجىكستانعا كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. كوشەر كەزدە تەك الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى دۇنيە-م ۇلىكتى جيىستىرىپ, قالعانىن وسىنداعى ازاماتتارعا اماناتتاپ كەتكەن دەسەدى. سول كەزدە كىتاپ سورەسىن اۋىل ازاماتى تۋمىش الىپ قالعان كورىنەدى.
راحىمبابا مەن زەرەگە توپىراق تاجىكستاننان بۇيىرىپتى. ۇلدارى يمان وزبەكستاندى پانالاعان, ودان كەيىنگى قالىمبەتى مەن ءابدىاليى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن. ابدۋللا سوعىستان ورالماعان. ال قىزدارىنىڭ ۇلكەنى قالجان تاجىك ەلىندە ومىردەن وتەدى. بالجاننىڭ ۇرپاقتارى تۇركىستان وبلىسىن مەكەن ەتسە, حاديشانىڭ ۇرپاقتارى جەتىسايدا. ءۇمبىش ۇرپاقتارى سىرداريا اۋدانىنداعى شىركەيلى اۋىلىندا تۇرادى.
1942 جىلى ءاسيا ۇلدارى احمەتبەك, ماماديار, ابدىرامانمەن اسقار توقماعامبەتوۆ اۋىلىنا قايتا كوشىپ كەلىپ, اكە-شەشەسىنىڭ جۇرتقا اماناتتاپ كەتكەن دۇنيەسىن قايتارىپ الادى. عاسىرلىق تاريحى بار بۇل دۇنيەنى 2006 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, زەرەنىڭ نەمەرەسى احمەتبەك ىسكەندىروۆ مۋزەي قورىنا تاپسىرىپتى.
مۋزەيدە تۇرعان جادىگەر تومەنگى جاعى توپسالى ەكى ەسىكتى شكاف تۇرىندە جاسالسا, جوعارعى بولىگى بەتى اشىق كىتاپ سورەسى. زامانىندا ورىس شەبەرلەرى جاساعان دەسەدى.
– ءبىز بۇل جادىگەر تاريحىن جەكەلەگەن ادامدار ايتقان دەرەككە نەگىزدەپ ايتىپ وتىرمىز. وسى كىتاپ سورەسىن حاكىم اباي تۇتىنعاندىعىن انىقتاۋعا ابايتانۋشىلار, تاريحشىلار نازار اۋدارعانى ءجون. قازىرگىدەي زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ دامىعان كەزەڭىندە شكاف اعاشىن عىلىمي زەرتحانالاردا تەكسەرتىپ, اقىن ءومىر سۇرگەن ۋاقىتقا ساي كەلەتىنىنە كوز جەتكىزۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس شىعار. ەگەر دە وسى دالەلدەنىپ, جوعارىدا ءبىز ايتقانداي بولىپ جاتسا, «قازاقتىڭ باس اقىنى ابايدىڭ كىتاپ سورەسى بىزدە تۇر» دەگەندى ەرەكشە ماقتانىشپەن, نىق سەنىممەن ايتار ەدىك, – دەيدى ولكەتانۋشى جانىبەك ماحانبەتوۆ.
قىزىلوردا
