ورالداعى بۇل وقيعا بويىنشا ا.مارچەنكو قىلمىستىق كودەكستىڭ 120-بابىمەن ايىپتالعان. ايىپتاۋ اكتىسىنە سايكەس, سوتتالۋشى 12 جاستاعى جابىرلەنۋشىنىڭ جاس بولۋىن جانە ءوز ارەكەتىنىڭ ءمانىن تۇسىنبەيتىنىن پايدالانىپ, جىنىستىق قاتىناسقا بارعان. بىراق القابيلەر سوتى ءىستى قاراي كەلە, قىلمىستىق كودەكستىڭ 122-بابىنا اۋىستىرىپ, ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلمىس دەپ باعالاعان.
وسىلايشا ۇكىم شىعارعان القابيلەر سوتى جابىرلەنۋشى ءوزىنىڭ دەنە جانە پسيحيكالىق دامۋىنا ساي ارەكەتىن تۇسىنە بىلگەن, جىنىستىق قاتىناس ونىڭ كەلىسىمىمەن جاسالعان دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ياعني, القابيلەردىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن زورلاۋ ارەكەتى بولماعان دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. سونداي-اق سوتتالۋشىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالاسى بار ەكەنى, بۇرىن-سوڭدى سوتتى بولماعانى جازانى جەڭىلدەتۋگە تۇرتكى بولعان. ءسويتىپ ەر ادام بار بولعانى 2,5 جىل باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۋرالى ۇكىمگە كەسىلدى. ياعني, قىلمىسكەر شارتتى تۇردە سوتتالادى.
بۇل رەتتە جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ سۋدياسى نازگۇل راحمەتۋللينادان جوعارىدا اتالعان ءىستىڭ ءمان-جايىن سۇرادىق.
«باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قىلمىستىق ءىس القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالدى. زاڭعا سايكەس ءىس جابىق سوت وتىرىسىندا ءوتتى. سوندىقتان سوت وقيعانىڭ قالاي ورىن العانىن جاريالاي المايدى. اسا اۋىر قىلمىس بويىنشا ايىپتالعان ادامنىڭ ءىستى القابيلەردىڭ قاراۋىمەن شەشىلۋىن سۇراۋعا قۇقىعى بار جانە وسى ىستە ايىپتالۋشى مارچەنكو سونداي قۇقىقتى پايدالاندى. سوت ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن جوق, سول سەبەپتەن القابيلەردىڭ شەشىمىنە باعا بەرۋگە قۇقىعىم جوق. زاڭعا سايكەس مۇنى اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوت قانا جاساۋعا قۇقىلى. القابيلەردىڭ ءىستى قاراۋ تارتىبىنە توقتالسام, القابيلەر رەتىندە جاسى 25-كە تولعان, سول ءىس قارالىپ جاتقان وبلىس اۋماعىندا تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى قاتىسادى. ولار بۇرىن سوتتالماعان, ناركولوگيالىق, پسيحيكالىق ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرماعان ادامدار بولۋى كەرەك. سۋديالار, ادۆوكاتتار, پوليتسيا نەمەسە باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى القابي بولا المايدى. زاڭعا سايكەس ءىستى 10 القابي جانە 1 سۋديا قارايدى. ولار پروتسەستى, ۇسىنىلعان دالەلدەردى تولىعىمەن وزدەرى كورىپ, تىڭداپ زەرتتەيدى. سوتتالۋشىنى, جابىرلەنۋشىنىڭ جاۋابىن, كۋاگەرلەردىڭ جاۋاپتارىن تىندايدى. سودان سوڭ سۇراقتار بويىنشا داۋىس بەرۋ جاسىرىن جانە جازباشا جۇرگiزiلەدi. شەشىم قابىلداعان كەزدە سۋديا مەن القابيلەردiڭ داۋىستارى تەڭ. القابيلەر مەن سۋديانىڭ جاۋاپتارى بار بيۋللەتەندەر قىلمىستىق iستە ساقتالاتىن كونۆەرتكە سالىنىپ, جەلiمدەلەدi. داۋىس بەرۋشiلەردiڭ كوپشiلiگi داۋىس بەرسە, ايىپتاۋ ۇكىمى قابىلدانعان بولىپ ەسەپتەلەدi», دەدى ن.راحمەتۋللينا.
ونىڭ ايتۋىنشا, سۋديا جازانى ءوز باستاماسىمەن تاعايىنداي المايدى. ءاربىر قىلمىس بويىنشا جازا مولشەرى قىلمىستىق كودەكستە ناقتى كورسەتىلگەن. مىسالى, كودەكستە بەلگىلى ءبىر باپ بويىنشا جازا 5 جىلدان باستاپ 10 جىلعا دەيىن دەپ كورسەتىلسە, سۋديا جازانى 10 جىلدان ارتىق بەرە المايدى. زاڭ تالابىمەن اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندارعا شارتتى تۇردە جازا تاعايىنداۋعا تىيىم سالىنعان.
جالپى, كامەلەتكە تولماعان جانە جاس بالالارعا قاتىستى قىلمىستار نەگىزىنەن 4 باپ بويىنشا قارالادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 120-بابى – زورلاۋ, ياعني ايەل ادامعا كۇش قولدانىپ نەمەسە ونى قولدانۋ قاتەرىن ءتوندىرىپ نە جابىرلەنۋشىنىڭ دارمەنسىز كۇيىن پايدالانىپ, تابيعي تۇردە جىنىستىق قاتىناس جاساۋ. وسى باپ بويىنشا جابىرلەنۋشى رەتىندە تەك ايەل ادام بولۋ مۇمكىن. 121-باپ – كۇش قولدانىپ نەمەسە جابىرلەنۋشىنىڭ دارمەنسىز كۇيىن پايدالانىپ, زورلىق-زومبىلىققا ۇلاسقان سەكسۋالدىق سيپاتتاعى ارەكەتتەر. بۇل ەركەك پەن ەركەكتىڭ, ايەل مەن ايەلدىڭ جىنىستىق قاتىناسى نەمەسە (تابيعي نىسانداعى جىنىستىق قاتىناستان تىس) سەكسۋالدىق سيپاتتاعى وزگە دە ارەكەتتەر. 124-باپ – جاس بالالاردى ازعىندىق جولعا ءتۇسىرۋ. ال 122-باپ بويىنشا 16 جاسقا تولماعان اداممەن كورىنەۋ جىنىستىق قاتىناس جاسالعان قىلمىستىڭ جازاسى بەلگىلەنگەن.
قالاي دەگەنمەن ورالداعى وقيعاعا بايلانىستى شىعارىلعان ۇكىم قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋدىرىپ, ونسىز دا سولقىلداق دەپ ءجيى باعالاناتىن سوتقا سەنىمدى السىرەتىپ جىبەرگەن سياقتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قوعام بەلسەندىلەرى ازعىنداردىڭ وسىلايشا قاتاڭ جازادان قۇتىلىپ كەتۋىنە جول بەرەتىن 122-باپتى مۇلدەم الىپ تاستاۋ كەرەك ەكەنىن, جالپى قىلمىستىق كودەكسكە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت ەكەنىن ماسەلە ەتىپ كوتەرە باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – «نەمولچي.kz» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى المات مۇحامەدجانوۆ.
«ورالداعى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان قىزعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ شەشىمىمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىز. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان قىز ءوز ەركىمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەن, سوتتالۋشىنىڭ كىشكەنتاي بالاسى بار, بۇرىن سوتتالماعان دەگەن سياقتى ۋاجدەرمەن جازانى جەڭىلدەتۋ اقىلعا قونىمسىز. ونداي جاستاعى بالا ءالى وڭ-سولىن تانىمايدى, نە ىستەپ, نە قويعانىنا جاۋاپ بەرە المايدى. ال قاسكوي جەتكىنشەكتىڭ جاستىعىن پايدالانىپ, الداپ-ارباپ دەگەنىنە كوندىرۋى مۇمكىن. كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ ءومىرىن وسىنداي لاس ىسپەن لايلاۋ – قاي جاعىنان قاراسا دا اۋىر قىلمىس. سوت وسىلاي سولقىلداق بولسا, تالاي ازعىن جازادان قۇتىلىپ كەتەدى. سوندىقتان زاڭدى قانشا كۇشەيتكەنمەن, ءتىپتى ءولىم جازاسىن ەنگىزسە دە تەرگەۋشى, پروكۋرور, سوت ءىستى ساۋاتتى جۇرگىزبەسە, ءبارى بەكەر», دەدى ا.مۇحامەدجانوۆ.
سونداي-اق قوعام بەلسەندىسى مۇنداي ازعىندىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن العا تارتتى. ياعني اينالامىزدا بولىپ جاتقان وسىنداي جانتۇرشىگەرلىك قورلىققا جۇرت سەرگەك قاراپ, دەر كەزىندە كومەك قولىن سوزۋعا دايىن بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە «نەمولچي.kz» قوعامدىق ۇيىمى كوپشىلىكتى زورلىق-زومبىلىققا بەيجاي قاراماۋعا شاقىرىپ, ارنايى سەنىم تەلەفونىن ىسكە قوسقان. وسىندا كۇنىنە شامامەن 15-20 ادام كومەك سۇراپ حابارلاسادى. سونىڭ ىشىندە بەس-التاۋى بالالاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ, زورلىق كورسەتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ەكەن. اتالعان قوعامدىق ۇيىم ازعىندىققا قارسى ۇدايى كۇرەس جۇرگىزىپ, 2016 جىلدان بەرى 15 پەدوفيلدى تۇرمەگە توعىتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپتى. بۇل رەتتە ۇيىم ديرەكتورى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارىنشا الدىن الۋ ءۇشىن ازاماتتار دا بەلسەندى بولۋعا شاقىردى.
جوعارعى سوت وكىلى نازگۇل راحمەتۋللينا دا وسى ويدى قۋاتتاپ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازاق حالقىندا «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن ناقىل ءسوز بار. بارلىق نارسە وتباسىنداعى تاربيەگە بايلانىستى. اجىراسقان, ىشىمدىككە سالىنعان نەمەسە قىلمىسقا بوي الدىرعان ادامداردىڭ كەيبىرى ءوز بالالارىنىڭ نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن بىلمەيدى. ەكىنشىدەن, اتا-اناسى تولىققاندى وتباسىندا وسكەن بالالاردىڭ ءوزىن قاداعالاۋ قاجەت. ساباقتان تىس ۋاقىتتا بالا نەمەن اينالىسادى, بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانا ما, سوعان ءمان بەرۋىمىز كەرەك. قازىرگى ادامدار ءۇشىن ينتەرنەت – تەك پايدالى قۇرال ەمەس, سونىمەن قاتار زيانى كوپ تەحنولوگيانىڭ ءبىرى. اسىرەسە جاستار مەن پسيحيكاسى قالىپتاسپاعان بالالارعا ينتەرنەتتەگى زياندى كونتەنتتى قولدانۋعا تىيىم سالعان ءجون. وكىنىشكە قاراي, قوعامدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق جانجالدار كوبەيىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ السىرەپ, قىز بالانى قۇرمەتتەۋ كەمشىن ءتۇسىپ وتىر. وسى ولقىلىقتى جويۋعا ارقايسىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق, مۇنداي سوراقى قىلمىستار دا ازايادى دەپ ويلايمىن», دەدى ول.
جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى «بالالارعا قامقورلىق جاساڭىز» اتتى بەينەماتەريال دايىنداپ, وندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن كوتەردى. ءىىم-ءنىڭ رەسمي دەرەگى بويىنشا 2020 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ارالىعىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا جىنىستىق سيپاتتا 550 قىلمىس جاسالعان. ونىڭ ىشىندە 250 فاكتى – كۇش قولدانۋ, بوپسالاۋ, قورقىتۋ نەمەسە بالانىڭ دارمەنسىزدىگىن پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان زورلىق-زومبىلىق. بۇل قىلمىستاردىڭ جارتىسىنان كوبىن بالانىڭ جاقىن ورتاسىنداعى ادامدار جاسايدى. جابىرلەنۋشى, ادەتتە, 14 جاستان اسپايدى. اتالعان بەينەماتەريالدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماماندارى وسى قىلمىستاردىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ جاتقانىن جانە پوليتسيانىڭ كۇش-جىگەرىمەن, جازانى قاتاڭداتۋمەن عانا ماسەلە شەشىلمەيتىنىن اتاپ كورسەتەدى. فيلمدە زورلاۋشىنىڭ جالپى پورترەتى, ازاماتتاردىڭ قاي ساناتتارى مۇنداي قىلمىستاردى ءجيى جاسايتىنى سۋرەتتەلگەن. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قوعامدا جىنىستىق تاربيە تاقىرىبىنىڭ جابىق ەكەنىن, ياعني ەرەسەكتەر بالالارعا قارسى جاسالعان قىلمىس فاكتىلەرىن جاسىراتىنى تۋرالى ماسەلەنى اشىپ كورسەتكەن. وسى رەتتە ءىىم قازاقستاندىقتارعا ۇندەۋ تاستاپ, بالالاردىڭ ومىرىنە بالتا شاباتىن مۇنداي باسسىزدىقپەن قوعام بولىپ كۇرەسۋگە شاقىرادى.
