دەگەنمەن, كەيىنگى جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جۇمىستارى ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن, جوعارىدا ايتىلعان ۇيىمنىڭ 2013 جىلعى تىزىمىندە 140-ورىندا تۇرعان ەدى. «مۇسىلمان بولۋ استە-استە» دەمەكشى, قوعامدى جەگىدەي جەگەن ىندەتپەن كۇرەسۋدىڭ دە ساتى-ساتىمەن جۇرگىزىلەتىنى تۇسىنىكتى.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىنا ءسوزى ويعا ورالادى: «كۇندەلىكتى ومىردە جەمقورلىق جاعدايلارىنا تاپ بولعان جۇرت شاراسىز كۇيگە تۇسەدى, ادىلدىكتىڭ بار ەكەنىنە سەنبەيدى. پاندەميامەن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە جاپپاي كۇرەس ءجۇرىپ جاتقاندا پايدا تابۋ ءۇشىن ادام قانشالىقتى ارسىز بولۋى كەرەك؟ مىسالى, الماتىداعى جەتىسۋ اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردى بلوك-بەكەتتەن وتكىزۋ ءۇشىن ۇنەمى پارا الىپ وتىرعان. مۇنداي دەرەكتەر بىرنەشە وڭىردە بايقالدى. ءتىپتى بارلىق جەردە وسىلاي بولعان شىعار دەپ ويلايمىن», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ تاياۋدا وتكەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جيىندا.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ جانى بار. پاندەميا كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تالاي «قىزىعىنا» كۋا بولدىق. ماسەلەن, ساۋىردە ءبىر توپ قىمبات كولىكتىڭ ەلدەگى توتەنشە جاعداي مەن كارانتينگە قاراماستان الماتىداعى بلوك-پوستان ەمىن-ەركىن وتكەنى, مەيرامحانانىڭ بىرىندە توي ءوتىپ جاتقانى كورسەتىلگەن ۆيدەو الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان-دى. كەيىننەن بۇل ءتارتىپ بۇزعانداردىڭ الماتى قالاسى كريمينالدى پوليتسيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ تۋىستارى ەكەنى ايتىلدى.
كوپ ۇزاماي ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ وسى وقيعانى سىنعا الىپ, توتەنشە جاعداي رەجىمىن بۇزۋعا جول بەرگەنى ءۇشىن الماتى قالاسى كريمينالدى پوليتسيا دەپارتامەنتى باسشىسى جانبولات ءزياديندى قىزمەتىنەن بوساتتى. سونداي-اق اقمولا وبلىسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كارانتين رەجىمىن ساقتاماي, مونشادا جۇرگەنى كورسەتىلگەن ۆيدەو تارالدى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پارا الۋدان دا الدىنا جان سالمايدى. ماسەلەن, 2019 جىلى ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى 1002 ادام قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سولاردىڭ 297-ءسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانە وعان قاراستى ورگاننىڭ وكىلدەرى ەكەن.
بيىلعى تىزىمدە دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار سانى بويىنشا كوش باستاپ تۇر. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ 77 قىزمەتكەرى جاۋاپقا تارتىلعان.
وسىندايدا, مەملەكەت باسشىسى ايتپاقشى, «ازاماتتارىمىز تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعاندا» ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستىڭ ەش تيىمدىلىگى بولمايدى. سوندىقتان ءتۇرلى تارتۋ-تارالعى بەرۋ, سىيلىق تالاپ ەتۋ, ديپلوم ساتىپ الۋ سەكىلدى ارەكەت كەلمەسكە كەتىپ, قوعام بولىپ جەمقورلىقتان جاپپاي جيرەنۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءىسىن دە باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. ياعني سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا قاتاڭ قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ياعني مەملەكەتتىك ورگاندار قوعامنىڭ قولداۋىنسىز جەمقورلىقتىڭ جەگىقۇرتىن جەڭە المايدى. سوندىقتان حالقىمىزدا ادالدىق يدەولوگياسى قالىپتاسۋى ءتيىس.
2014 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسى» قابىلدانعانى ەسىمىزدە. قۇجاتتا قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ايتىلعان. وسى باعىتتاعى جۇمىستى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جۇيەلى ءىس-قيمىل قاجەت ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى دا اتاپ ءوتتى.
«Cىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىمدى ءىس-قيمىل, ونىمەن ىمىراسىز كۇرەس قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ بىرىنە اينالعالى كوپ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن حالقىمىزدىڭ اماندىعى وسى باعىتتاعى جۇيەلى ءارى تاباندى شارالارعا بايلانىستى», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە قوعامدىق باقىلاۋ تەتىگى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل شارانى اتقارۋعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار زور ۇلەس قوسپاق. سونداي-اق ولار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ساراپتاۋ ىسىنە قاتىسا الادى.
نەگىزى, ەلىمىزدە بۇل باعىتتا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ۆولونتەرلەر جىلى اياسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتارىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ باستاماسىمەن «ADAL KÓMEK» جوباسى ىسكە قوسىلدى. وندا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق قۇقىق سالاسىنداعى زاڭگەرلەر, ادۆوكاتتار مەن نوتاريۋستەر كەڭەس بەرەدى. بۇگىنگە دەيىن وسى پلاتفورما ارقىلى الەۋمەتتىك وسال توپتاردان شىققان 11 مىڭنان استام ازامات تانىمال زاڭگەرلەردەن تەگىن كەڭەس الدى. سونىمەن قاتار قوعام مۇشەلەرىمەن ديالوگ ورناتۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىق بەلەڭ الىپ, نارازىلىق تۋعىزىپ جۇرگەن تۇيتكىلدى سالالاردى انىقتاۋعا بولادى.
بۇدان بولەك, تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ اياسىندا ءتۇرلى سالانى قامتيتىن «سانالى ۇرپاق», «ادال ۇرپاق», «ساپالى جول», «ادال جول», «Protecting Business and Investments» جوبالىق كەڭسەلەرى, قوعامدىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى مونيتورينگتىك جانە اقپاراتتىق-اعارتۋ توپتارى جۇمىس ىستەيدى.
ماسەلەن, «Protecting Business and Investments» جوباسىنىڭ اياسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سوماسى 12,1 ترلن تەڭگە بولاتىن 421 بيزنەس-جوبا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سۇيەمەلدەۋگە يە بولىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ 28 پايىزى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسىندە. كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلاردان كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 90 پايىزى (684 شاعىمنىڭ 625-ءى) ولاردىڭ مۇددەسىنە شەشىلدى.
6 مىڭنان استام مەكتەپتە 1 ملن-عا جۋىق مۇشەسى بار «ادال ۇرپاق» مەكتەپ كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. وسى كلۋبتار ارقىلى بىلتىر 25 مىڭنان استام ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىندە جالپىرەسپۋبليكالىق «ادالدىق ساعاتى» اكتسياسى وتكىزىلدى. بۇعان قوسا «Transparency Internatioanal Kazakhstan»-نىڭ قولداۋىمەن «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جازعى مەكتەپتەر» مەن پاراساتتىلىق مەكتەپتەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا «ادالدىق دۇكەندەرى» (Integrity Shop) اشىلدى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە حالىقتى ىشكى مادەنيەت پەن پاراساتتىلىققا تاربيەلەۋگە باعىتتالعان 5 مىڭعا جۋىق ساتۋشىسىز دۇكەن جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق بىلتىر «ادالدىق الاڭى» جوباسى قوسا ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە وتكىزگەن «حالىق زاڭگەرى» اكتسياسىندا 18 مىڭ ازاماتقا تەگىن قۇقىقتىق كەڭەس بەرىلىپ, وعان 2 500 ساراپشى قاتىستى. اكتسيا ءبىر ۋاقىتتا 176 ەلدى مەكەندە وتكىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامدىق باقىلاۋ مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋىنا بايلانىستى, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى الشاقتىق ازايدى.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ازايماي وتىرعانىنا قاراماستان, وڭ وزگەرىستەر جەتەرلىك. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, قوعامنىڭ جەگىقۇرتىمەن كۇرەس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوندا عانا ادال قوعام قۇرۋعا بولادى.
