ەڭ قىسقا اڭگىمە • 25 تامىز، 2020

جادىنان جاڭىلعان جۇرت

1839 رەت كورسەتىلدى

وسىدان ون جىل بۇرىن سول كەزدەگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا جاپونيادا بول­عانىمىزدا جاپوندىقتاردىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ەسىمنەن شىققان ەمەس: ارالدا تۇرىپ جاتقاندارىنا 2-2،5 مىڭ جىلدان اسقان جاپوندىقتار وزدەرىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمى دامىپ، قازىرگى بيىگىنە كوتەرىلگەننەن كەيىن ء«بىز وسى ارالعا قايدان كەلدىك، ءبىزدىڭ تۋىسىمىز قاي حالىق» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى.

جاپون عالىمدارى قۇرلىقتا تۇراتىن حالىقتار اراسىنان وزدەرىنە گەندىك ۇقساس حالىقتى ىزدەستىرەدى. سوندا وزدەرىنە نەعۇرلىم تاياۋ ورنالاسقان كورەي، قىتاي حالىقتارىنىڭ گەندەرىنەن ۇقساستىق تابا الماي، اتا-بابالارىنان جەتكەن كونە اڭىزدى قۋالاپ التاي تاۋىنا كەلىپ، ونداعى حالىقتاردىڭ گەنىن زەرتتەيدى. ءسويتىپ ۇقساستىقتى قازاق حالقىنان تابادى. وسى ءبىر فاكتىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي، ەكى حالىقتىڭ قولىنداعى مالدىڭ گەنىن دە سالىستىرىپ كورەدى. بۇل جونىندە دە ۇقساستىق انىقتالادى.

مىنە، وسى فاكتىگە ارقا تىرەگەن جاپونيانىڭ اتاقتى «تويوتا تسۋشە» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى دجۋنزو شيميزۋ: ء«بىزدىڭ ارامىزدا ۇقساستىقتار وتە كوپ. ماسەلەن، مەن وسىندا جينالعان ادام­داردىڭ تۇرلەرىنە قاراپ، قايسىسىنىڭ قازاق، قايسىسىنىڭ جاپون ەكەنىن ونشا ايىرا الماي تۇرمىن. ويتكەنى دنك-مىز، ياعني تەكتىك تاريحىمىز سايكەس كەلەدى» دەگەن ەدى سوندا بىزگە.

بۇل اڭگىمە ءبىزدىڭ وسى وڭىرىمىزدە سانداعان مىڭ جىلدار بويى مەكەندەپ كەلە جاتقان بايىرعى حالىق ەكەنىمىزدى بىلدىرەتىنى انىق. ءبىز «التاي» ءسوزىنىڭ كونە ماعىناسى «التىن تاۋ» ەكەنىن بىلەمىز. سول ءسوزدىڭ راستىعىن دالەلدەپ، قازىر التايدىڭ باۋرايىنان التىن اشەكەيلى كيىمدەر مەن التىن ساۋىتتار كيگەن ادامدار مۇردەسى كوپتەپ تابىلۋدا. دەمەك، ال­تايدى مەكەن ەتكەن بابالارىمىزدىڭ ال­تىن­عا مالشىنىپ ءومىر سۇرگەنىن تاۋ اتى مەن قازىرگى ارحەولوگيالىق دەرەكتەر دالەلدەۋدە.

بۇل، ارينە، ەڭ بەرى العاندا وسىدان 2-3 مىڭ جىل بۇرىنعى تاريح. وكىنىشكە قاراي، عالىمدارىمىز ازىرگە ول تاريح پەن قازىرگى تاريحىمىزدى ايقىن بايلانىستىرا الماي وتىر. بىزدە ازىرگە اڭگىمە ءارى كەتكەندە التىن وردا تاريحىنان، ءتىپتى ودان ءارى بارساق تۇركى داۋىرىنەن باستاۋ الۋدا. بىراق بۇل تاريحتىڭ وزىنە رەسمي تۇردە ناقتى يەلىك ەتە الماي كەلەمىز. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى تاريح عىلىمىنىڭ تىم تەرەڭگە كەتە الماي كەنجەلەپ تۇرعانىن كورسەتسە كەرەك.

قىرعا شىعىپ، جان-جاعىڭا كوز سالساڭىز، توبەسى كوكتى تىرەگەن الىپ تاۋلاردى، ول شەتى مەن بۇل شەتىنە كوز جەتپەس سايىن دالانى، ايدىن-شالقار كولدەردى كورەسىڭ. وسىلارعا قاراپ، بۇرىن كىم بولعاندىعىڭدى ءوزىڭ دە ىشتەي سەزىنەسىڭ. توپىراقتى ءتۇرتىپ قالساڭ نەشە ءتۇرلى اڭىزدار انداعايلاپ باس كوتەرەدى. بۇكىل تاريحىن بويىنا جاسىرعان، بىراق سوڭعى ۋاقىتتا ارحەولوگيالىق قازبالار ارقىلى نەبىر كەرەمەتتەرى ءۇستى-ۇستىنە اشىلىپ جاتقان مۇنداي باي دا بايتاق ءوڭىر قاي ەلدە بار؟! كەيبىر حالىقتار جەرىنەن ءبىر قانجار تابىلسا، سوعان ءماز بولادى. ولارعا قاراعاندا ءبىزدىڭ ارحەولوگتارىمىزدىڭ ماڭدايىنىڭ باعى بەس ەلى ەكەن دەپ ويلايسىڭ كەيدە.

بىراق تاۋبە دەۋگە تۋرا كەلەدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن عانا مەكتەپتەردە وقىتى­لاتىن ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ تاريحى ءبيتتىڭ قابىنداي عانا بولاتىن. وقۋشىلار ونىڭ ورنىنا رەسەيدىڭ تاريحىن، ءتىپتى بىزدەن جىراقتا جاتقان گرەكيا مەن ريم تاريحىن وقيتىن. وزىمىزدەن ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن قابانباي، بوگەنباي، ناۋرىزباي باتىرلاردى بىلمەيتىنبىز. ونىڭ ورنىنا ولاردان دا بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ، پولياكتاردان ورىس جەرىن قورعاپ قالعان مينين مەن پوجارسكيدى وقيتىنبىز. مۇعالىمدەرىمىز ەجەلگى گرەك اقىنى گومەردىڭ «يليادا» مەن «وديسسەيا» پوەمالارى تۋرالى تامسانا اڭگىمەلەپ، ونىڭ «وديسسەي تۋرالى جىر» اتتى قازاق تىلىندە دايىن تۇرعان اۋدارماسىن وقىپ ءماز بولاتىنبىز. ونىمەن دە شەكتەلمەي گەنريح شيلمان اتتى نەمىس كوپەسىنىڭ گومەر پوەمالارىنىڭ نەگىزىندە ترويا قالاسىن قالاي تاپقانىن، ءسويتىپ قازىرگى زامانعى ارحەولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالعانىن وقىپ تاڭعالاتىنبىز.

سوعان قاراعاندا قازىر بىزدە وتاندىق تاريح عىلىمى ەداۋىر ىلگەرى كەتتى. بىراق ءالى دە بىلگەنىمىزدەن بىلمەيتىنىمىز كوپ. ءبىز ءالى ءوزىمىزدىڭ كونە تاريحىمىزدى جانە ول تاريحتان قالاي اجىراپ قالعانىمىزدى بىلمەي­مىز. وسى بايتاق ولكەدەگى ءتورت مىڭجىلدىق تاريحىمىزدىڭ بار ەكەنى پالەوانتروپولوگيا ماتەريالدارى ارقىلى ەندى دالەلدەنە باستادى. بىزدەگى تاريحي داستانداردىڭ ءارى كەتكەندە مىڭجىلدىق تاريحى بار. ولار اۋىزشا جىرلانعاننان كەيىن ونىڭ ارعى جاعىنداعى دۇنيەلەر ۇمىتىلعان.  ياعني تاريحي جادىنان جاڭىلىپ قالعان حالىق سەكىلدىمىز...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار