تامىزدان تامىزعا دەيىن
تامىزدان تامىزعا دەيىنگى جۇمىستى قورىتىندىلاعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الدىمەن ءبىر جىل ىشىندە ەڭ ماڭىزدى ەكى قۇجات – «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جانە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
– مۇعالىمدەردەن از ايلىق الاتىن مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ورىنباسارلارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ارنايى جۇيە ازىرلەدىك. ەندى ولار بىلىكتىلىك تەستىلەۋدەن ءوتىپ, جالاقىسىنا 30-50 پايىزعا دەيىن قوسىمشا ۇستەمەاقى الا الادى. بۇل جۇيە بالاباقشا مەن كوللەدج باسشىلىعىنداعى ارىپتەستەرىمىزگە دە قاتىستى.
بىلتىر پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا ەڭ ۇزدىك تۇلەكتەردى تارتۋعا ۋادە ەتكەنبىز. بيىل باسقاسىن بىلاي قويعاندا پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا تاپسىرعان التىن بەلگى يەگەرلەرىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتتى. بۇل – «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشى جانە مۇعالىم بولۋعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا پەداگوگيكالىق ماماندىقتا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسىن كوتەرگەنىمىزدىڭ ناتيجەسى. بولاشاق پەداگوگتەرگە دە تيىسىنشە تالاپ كۇشەيدى, ياعني مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭداعان تالاپكەر وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن كەمىندە 70 بالل جيناۋى ءتيىس, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, مۇعالىمدەردى باسى ارتىق قۇجات تولتىرۋدان بوساتاتىن بۇيرىق تا بيىل بەكىتىلگەن. وسىعان بايلانىستى پەداگوگ كۇنىنە تەك ەكى قۇجاتتى عانا – سىنىپ جۋرنالى مەن وقۋ جوسپارىن تولتىرادى. مۇعالىمنىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستاردى ىستەۋگە ماجبۇرلەگەن باسشىلار نەمەسە باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالار جاۋاپقا تارتىلادى, ءتىپتى قىزمەتىنەن بوساتىلۋى دا مۇمكىن. ەلوردادا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە مۇعالىمدەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن پەداگوگيكالىق كەڭەس قۇرىلدى. اكادەميالىق ەركىندىك بۇرىنعىداي تەك جوعارى وقۋ ورىندارى عانا ەمەس, كوللەدجدەر مەن مەكتەپتەرگە دە بەرىلە باستادى.
– وتاندىق عىلىم – قازىر مەملەكەتتىڭ تىكەلەي نازارىندا. پاندەميا عىلىم مەن عالىمدارىمىزدىڭ جەتىستىگى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, ازاماتتارىمىزدىڭ اماندىعىنا, ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بولاتىنىنا كوزىمىزدى جەتكىزدى. عالىمدارىمىز وتە قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە كوروناۆيرۋسقا قارسى ەكى ۆاكتسينا ويلاپ تاپتى. اتالعان ەكى ەكپەنى (قوسالقى جانە بەلسەندى ەمەس) دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كلينيكالىق سىناققا دەيىنگى جۇمىستاردىڭ قاتارىنا قوستى. بەلسەندى ەمەس ۆاكتسينا بويىنشا ءبىز كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتاردى اياقتادىق. شامامەن 25 كۇن بۇرىن وسى ۆاكتسينانى ازىرلەۋشىلەردىڭ ءوز ەركىمەن ۆاكتسينالانعانىن بىلەسىزدەر. ەندى يممۋنوگلوبۋلين «م» جانە يممۋنوگلوبۋلين «G» انتيدەنەلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن تەكسەرەمىز. نەگىزى عىلىمنىڭ دامۋى – ونى قارجىلاندىرۋعا تىكەلەي تاۋەلدى. ءبىز بيىل عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىنە وزگەرىستەر ەنگىزدىك. بۇعان دەيىن جوباسىن قارجىلاندىرا الماعان عالىم ەندىگى 3 جىلعا دەيىن كۇتپەي, جاي عانا عىلىم سالاسىنان كەتىپ قالاتىن ەدى. ەندى عالىمداردىڭ جوبالارىنا 3 جىلدا ءبىر ەمەس, جىل سايىن گرانت بەرىلەدى. بيىلدىڭ وزىندە ءبىز عىلىمي جوبالارعا ارنالعان 5 گرانتتىق بايقاۋ جاريالادىق. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جاستار جىلىندا العاش رەت جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جاريالانعان بايقاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاپ كەتتىك. قارجىلاندىرۋ كولەمى 9 ملرد تەڭگە بولاتىن جوبا 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان. سونىمەن قاتار عىلىمي مەكەمەلەر مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە العاش رەت پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قارجى قاراستىرىلدى, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
جاڭا وقۋ جىلىنداعى جاڭالىقتار
ەندىگى كەزەكتە تامىز كەڭەسىندە ايتىلعان جاڭا وقۋ جىلىنداعى جاڭالىقتارعا توقتالايىق.
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلەدى. بالالاردى مەكتەپكە دايارلاۋدىڭ مازمۇنى تولىعىمەن قايتا قاراستىرىلادى. تاربيەلەنۋشىلەردىڭ پسيحولوگيالىق جانە جاس ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى وزگەرەدى. بۇعان دەيىن ءبىلىم بولىمدەرى مەن باسقارمالارى بالاباقشاعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى بولەتىن. ەندى بۇلاي بولمايدى. كەزەگى كەلگەن اتا-انا بالاسىنىڭ ورنىن قاي بالاباقشادان تاڭدايتىنىن ءوزى شەشەدى. اتا-انا تاڭداعان بالاباقشاعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلەدى. بۇل مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى. بۇل جۇيە بيىل نەمەسە وسى وقۋ جىلىندا ىسكە قوسىلادى.
ورتا ءبىلىم. بيىل جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا كوشۋ اياقتالادى. وقۋلىقتاردى ازىرلەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلەدى. مۇندا ەڭ الدىمەن وقۋلىقتاردى ساراپتامادان وتكىزەتىن ساراپشىلار مەن اۆتورلار وقىتىلادى. اۋىل مەكتەپتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن ۇستازدارعا جالاقى تولەۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى. بۇل شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردەگى وقۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان كادر تاپشىلىعىن شەشۋگە سەپتەسەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس الداعى قىركۇيەكتەن باستاپ ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردە ەكولوگيا ساعاتى وتەدى جانە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەكولوگيالىق تاقىرىپتار كىرىكتىرىلەدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋعا تاربيەلەيتىن سىنىپ ساعاتتارى بالاباقشالاردا دا, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا دا وتكىزىلەدى. مەكتەپتەردەگى كىتاپحانالار قاجەتتى كوركەم ادەبيەتتەرمەن, قازاق تىلىنە اۋدارىلعان شەتەلدىك ەڭبەكتەرمەن تولىعادى. مۇعالىمدەر جۇمىسقا بۇدان بىلاي بايقاۋ نەگىزىندە قابىلدانادى. وسى باعىتتاعى جوبا بىرقاتار وڭىردە باستالىپ كەتتى.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندەگى بەرگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي كوللەدجدەرگە اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ قولعا الىنادى. «Worldskills» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىستار جەدەلدەتىلەدى. «جاس مامان» جوباسىمەن 180 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جاڭا جابدىقتارمەن جانە زاماناۋي ءبىلىم باعدارلامالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. اتتەستاتتاۋدان ءوتىپ, ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن دالەلدەگەن كوللەدج وقىتۋشىلارى دا ەندى مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن تەڭدەي جالاقىسىنا قوسىمشا ۇستەمەاقى الادى.
جوعارى ءبىلىم. 2011 جىلدان بەرى بيىل ءبىرىنشى رەت ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ قۇنى ەكى ەسە ءوستى. بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن وسىرۋگە كومەكتەسەدى. ءتيىمدى جانە ناتيجەلى جۇمىس ىستەمەيتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر سانىن قىسقارتۋ بيىل دا جالعاسادى. جوو 4 ليگاعا بولىنەدى. حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىعىمەن ساي جۇمىس ىستەيتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر 1-ليگاعا جاتقىزىلىپ, تولىققاندى اكادەميالىق ەركىندىككە يە بولادى. 2-ليگاعا جاتاتىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر دە ءتۇرلى تەكسەرىستەردەن بوساتىلادى. ال 3-ساتىداعى وڭىرلىك جوو تومەن باعالاۋعا ۇشىراعاندا باقىلاۋعا الىنادى. سوڭعى ساتىداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاتاڭ تالاپتار قويىلىپ, ءاردايىم مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى.
عىلىم. «عىلىم تۋرالى» زاڭ قازىر وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. شەتەلدەردە ىرگەلى زەرتتەۋلەردى دە مەملەكەت قارجىلاندىرادى. الداعى جىلدا وسى جۇيە بىزدە دە ەنگىزىلمەك. مينيسترلىك جانىنان قۇرىلعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاسادى. دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانى وسەدى. بيىلدان باستاپ دوكتورانتتار بۇرىنعىداي 7 عىلىمي ماقالا ەمەس, يمپاكت فاكتورى جوعارى حالىقارالىق جۋرنالعا ساپالى 1 ماقالا جاريالاسا جەتكىلىكتى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ ءار باعىتى بويىنشا بايانداما جاساعان سپيكەرلەردىڭ ۇسىنىستارى جان-جاقتى قاراستىرىلاتىنىن ايتقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەرگە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. اتاپ ايتساق, بالاباقشالاردىڭ تاربيە مەن ءبىلىم ساپاسى سىن كوتەرمەيدى, وعان تاربيەشىلەردىڭ 25 پايىزدان كوبىندە كاسىبي ءبىلىمنىڭ جوعى سەبەپ. الەمدىك رەيتينگتەردىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازاقستان بالا تاربيەسى بويىنشا سوڭعى 73-ورىنعا تۇراقتادى. جاڭا وقۋ جىلىنا ءالى دە تولىق دايىندالماعان وڭىرلەر بار, ساناۋلى كۇندە ساباق باستالادى, بىراق كومپيۋتەرگە قولى جەتپەگەندەر جەتەرلىك. كەزەكشى سىنىپتارداعى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ازىرگە جوق. جاستاردىڭ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋمەن قامتىلۋى نەبارى 17 پايىزدى عانا قۇرايدى. ەلباسىنىڭ تەگىن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ تۋرالى وتە ماڭىزدى تاپسىرماسى ءتيىمدى ىسكە اسىرىلماي وتىر. جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ ءتيىمسىز مەنەدجمەنتى سالدارىنان جوعارى ءبىلىم ساپاسى تومەندەپ بارادى, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر زەرتتەۋ باعىتىندا وقىتپايدى. مىنە, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تىلگە تيەك ەتكەن وسى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلۋى ءتيىس.
سونداي-اق ە.توعجانوۆ مەكتەپتەر اشىلعان كەزدە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ء«بىز وقۋشىلاردىڭ مەكتەپكە كىرۋىنەن باستاپ ۇيلەرىنە تاسىمالداۋعا دەيىنگى بارلىق ماسەلەلەردى مۇقيات ويلاستىرۋىمىز كەرەك. بالالاردى قارسى الىپ, بىرگە الىپ ءجۇرۋ ءۇشىن ناقتى كەزەكشى ادامدار بەلگىلەنۋى ءتيىس. عيماراتقا كىرە بەرىستە «فيلترلەر» ۇيىمداستىرىپ, تەپلوۆيزورلار, دەزينفەكتسيالىق وتكەلدەر مەن اياق كيىمگە ارنالعان كىلەمشەلەر, اۋا رەتسيركۋلياتورلارى, سانيتايزەرلەر جانە ت. ب. ورناتۋ قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى ە.توعجانوۆ.
ۆيتسە-پرەمەر مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە بالاباقشالاردىڭ جۇمىس ساپاسىنىڭ الەمدىك تاجىريبەدە قابىلدانعان اتا-انالاردىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيى, قوعامنىڭ باعاسى, بالالاردىڭ دامۋ دەڭگەيى, تاماقتانۋ ساپاسى جانە ت.ب. ءتارىزدى ساپا ينديكاتورلارىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بالالاردىڭ تاربيە جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى: «وقىتۋ پروتسەسى اتا-انالاردى بەلسەنە تارتۋ ارقىلى ءتالىم-تاربيە بەرۋمەن قاتار جۇرگىزىلۋى ءتيىس». ول قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق ە.توعجانوۆ رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر كەڭەسىن قۇرۋدى تاپسىردى, بۇل كەڭەس بۇكىل پەداگوگيكالىق قوعامداستىقتىڭ ۇنىنە اينالۋى ءتيىس. ۆيتسە-پرەمەر جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ بويىنشا تۇبەگەيلى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ە.توعجانوۆ ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جۇمىسىنىڭ باستى ۇستانىمى زەرتتەۋ ارقىلى وقىتۋ بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
