– دارحان ايتقالي ۇلى, شەكارا قىزمەتىندە تاريحي ماڭىزدى وقيعا – قايتا قۇرۋ ورىن الدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى العاش رەت جاسالىپ وتىرعان ەلەۋلى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– ۆەدومستۆونى رەفورمالاۋ ۋاقىت تالابىنىڭ جانە ەڭ الدىمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى جاسالىپ وتىر. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا باستالعان رەفورمانىڭ اياسىندا شەكارا قىزمەتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جۇيەسىنە تولىق ينتەگراتسيالانعان, قازىرگى زامانعا لايىقتى قۇرىلىمى جاسالىپ, اۋماقتىق باسقارۋعا نەگىزدەلگەن جۇيەسى قۇرىلدى, جان-جاقتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى شەشىلدى. بۇل شەكارانى تىكەلەي قورعاۋدى بارىنشا كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» تاقىرىبىنداعى جولداۋىندا ءتيىستى ستراتەگيالىق باستامالار, اتاپ ايتقاندا, شەكارا قىزمەتىن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاۋ, ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. وسى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ جانە قورعاۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەپ جاتىرمىز. بۇل مەملەكەتتىك شەكارادا ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ قورعالۋىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جۇيەلى جانە كەلىسىلگەن شارالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, شەكارا قىزمەتىنىڭ ودان ءارى دامۋى قالاي جۇزەگە اسىرىلماق جانە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قانداي ارتىقشىلىقتار بەرەدى؟
– شەكاراداعى قاۋىپ پەن قاتەردىڭ ۇيىمداسقان سيپاتى شەكارا كۇزەتىن ودان ءارى دامىتىپ, جاڭا, زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى جەدەل-اسكەري ادىسپەن جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. شەكارانى باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋدا شەت مەملەكەتتەردىڭ جەدەل ادىسپەن جانە زاماناۋي تەحنيكالاردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. ناتيجەسىندە, شەتەلدىك شەكارا كۇزەتۋ ورگاندارى زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ادامي جانە قاراجات شىعىندارىن ەداۋىر تومەندەتە وتىرىپ, قاجەتتى اقپاراتتى وڭاي الۋعا جانە شەكارانىڭ سەنىمدى كۇزەتىلۋىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك العاندىعىنا كوزىمىز جەتتى. تيىسىنشە جوعارىدا مەن ايتىپ وتكەن مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا شەكارا كۇزەتىن تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ – شەكارانى كۇزەتۋ مەن قورعاۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلماق.
جاقىن ارادا شەكارا كۇزەتىن قارقىندى جەتىلدىرۋ پروتسەسىن, ونىڭ ىشىندە, كادرلىق قۇرامدى نىعايتۋ, تەحنيكامەن جابدىقتالۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ, جەدەل كۇزەتۋ ءادىسىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسىلايشا شەكارانى قورعاۋدىڭ ەسكىرگەن تەحنيكالىق قۇرالدارى جوسپارلى تۇردە زاماناۋي ۇلگىلەرىمەن الماستىرىلاتىن بولادى. سايكەسىنشە تەحنيكالىق ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى ادامنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن شەكتەۋ ارقىلى شەكارانىڭ جاۋاپتى ايماعىن قاشىقتىقتان باسقارۋعا اۋىستىرۋ بولماق. شەكارالىق باقىلاۋ بولىمشەلەرىندە جانە جەڭىلدەتىلگەن وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە ازاماتتار مەن جۇك تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى وتۋدەگى تۋىندايتىن كەدەرگىلەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالداردى ەنگىزۋ جۇمىستارى جالعاسادى.
مەملەكەتتىك شەكارادا ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ قورعالۋىنا نەمقۇرايلى قارامايتىن جانە شەكاراداعى تۇراقتىلىقتى كوزدەگەن شەكارالىق ايماقتىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى مەن ەرىكتىلەرىن شەكارا قورعاۋعا تارتۋ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. اتالعان شارالاردى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ شەكارا كەڭىستىگىندەگى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ جۇيەسىن قازىرگى قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جانە باسقا دا شارالار ءتۋريزمدى, حالىقارالىق ساۋدانى دامىتۋ, ترانزيتتىك الەۋەتتى جانە جالپى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدا قولايلى جاعدايلار تۋعىزادى.
– قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا باعىتى بويىنشا شەكاراشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟
– شەكارا قىزمەتى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا فورماتىنا وتكەنىمەن, شەكاراشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. شەكارا قىزمەتىنىڭ قاتارىنا بۇرىنعىداي, تالاپتارعا ساي قاسيەتتەرگە يە ازاماتتار عانا قابىلدانادى... قازىرگى زامانعى شەكاراشى – ۇقىپتى, سابىرلى, پاراساتتى, سونىمەن قاتار پسيحولوگ, ديپلومات جانە اسكەري ادام. ول ءارتۇرلى قارۋ-جاراقتان اتۋدى كاسىبي دەڭگەيدە مەڭگەرگەن, اسكەري تەحنيكانى باسقارۋدى جانە ارنايى قۇرالداردى شەبەر قولدانا ءبىلۋى ءتيىس. قاراپايىم ساربازدان گەنەرالعا دەيىنگى بۇل كاسىپ يەسىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ويتكەنى شەكاراشى – ەڭ الدىمەن, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى.
– الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى ساپتاعى اسكەري قىزمەتشىلەرگە, زەينەتكە شىققان نەمەسە باسقا سەبەپتەرمەن قىزمەتتەن كەتكەن ازاماتتارعا قانداي جاعداي جاسالعان؟
– ۆەدومستۆو قۇرامداس بولىگى رەتىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جۇيەسىنە تولىقتاي ينتەگراتسيالانعانىنا قاراماستان, ءبىز – اسكەري قىزمەتشىلەر بولىپ قالا بەرەمىز جانە بىزگە تيەسىلى الەۋمەتتىك پاكەت تە ءوز كۇشىندە. الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ اۋقىمى كەڭ. اسكەري قىزمەتشىلەر اقشالاي, كيىممەن قامتاماسىز ەتىلىپ, وزدەرىنە جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە مەديتسينالىق قىزمەتتەر تەگىن كورسەتىلەدى. جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىك كەزىندە اقشالاي ۇستەماقى, تەگىن تاماقتانۋ قاراستىرىلعان. جىل سايىن اقىلى ەڭبەك دەمالىسى بەرىلەدى. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ باستى نازارعا الىنىپ, ەرەكشە قاداعالانادى. وسى جىلى شەكارا قىزمەتىندە «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا جانە ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى 12 اقپانداعى № 49, 50 قاۋلىلارىنا سايكەس, اسكەري قىزمەتشىلەرگە جانە قىزمەتتەن بوساتىلعان ازاماتتارعا اعىمداعى جانە بىرجولعى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن تولەۋ ماقساتىندا شامامەن 679 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاراستىرىلعان. بيىلدىڭ وزىندە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ 155-ءى تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىنىڭ ورنىنا اقشالاي وتەماقىسىن الدى. بۇگىندە 13 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن الادى. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جەكە ارنايى شوتتارىنا اۋدارىلاتىن قاراجاتتى تەك ءوزىنىڭ جەكە تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانادى. باسپانالى بولۋ ءتۇرلى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى اياسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» ارقىلى «اسكەري باسپانا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىن ءۇيدى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا 8% جىلدىق ۇستەمەمەن ساتىپ الۋعا بولادى. بۇل شامامەن 13,5 جىلدان كەيىن اسكەري قىزمەتشىگە باسپانالى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ەگەر بانكتەگى جيناق مەرزىمى 3 جىلدان اسسا, نەسيە 5%-بەن بەرىلەدى, ال شوتتا تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 50% مولشەرىندە قاراجات بولسا, پايىزدىق مولشەرلەمە 3,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلەدى.
سوڭعى جىلدارى اسكەري كادرلاردى قازاقستاننىڭ جانە شەتەلدىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ماسەلەلەرى وڭ شەشىمىن تابۋدا. سونىمەن قاتار كۇنتىزبەلىك مەرزىمدە كەمىندە 8 جىل قىزمەت ەتكەن ساربازدار (ماتروستار), سەرجانتتار (ستارشينالار) قۇرامىنداعى اسكەري قىزمەتشىلەر قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا اقىلى نەگىزدە وقۋ شىعىندارىنىڭ 50% مولشەرىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن وتەۋ قۇقىعىن پايدالانا الادى. شەكتى جاسىنا جەتكەندە, اۋرۋعا بايلانىستى, شتات سانىنىڭ ازدىعىنان جانە 25 جانە ودان دا كوپ جىل جۇمىس ءوتىلى بار (ونىڭ ىشىندە كەمىندە 12,5 جىل ۇزدىكسىز اسكەري قىزمەتتى قۇرايتىن) اسكەري قىزمەتشىلەر زاپاسقا شىعارىلعان ۋاقىتتا زەينەتاقىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارۋدىڭ قاجەت ەمەستىگى. جۇمىستان شىعارىلعان جانە جابىق اسكەري قالاشىقتاردا تۇراتىن قۇرمەتتى زەينەتكەرلەرىمىز دە شەتتە قالمايدى. بۇگىندە ولاردىڭ سانى شامامەن 45 ادامدى قۇرايدى. وسى ساناتتاعى تۇلعالار ءۇشىن كەلەسى جىلدارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلعان. شەكاراشى ارداگەرلەردىڭ ۇقك ەمحانالارىندا جانە گوسپيتالدارىندا مەديتسينالىق كومەك الۋ, سونىمەن قاتار ساناتوري-كۋرورتتىق مەكەمەلەردە ەمدەلۋ قۇقىعى تولىق ساقتالعان. ۆەدومستۆونى رەفورمالاۋ اياسىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە, شەكاراشىلاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. بولاشاقتا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋلەرىنە باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلادى.
– پاندەمياعا بايلانىستى قازىرگى قيىن كەزەڭدە شەكاراشىلار قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى جانە قىزمەتتە قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى؟
– ءيا, راسىندا, پاندەميا شەكارا قىزمەتىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ىقپال ەتتى. ونى بارىنەن بۇرىن شەكارالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتتەرى سەزىندى. توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەن كەزدەن باستاپ, قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك شەكارادان وتۋىنە قويىلعان شەكتەۋلەر ساقتالۋدا. قازاقستاندىقتاردىڭ كەز كەلگەن قولجەتىمدى كولىك قۇرالدارىمەن ەلگە ورالۋىنا, ال شەتەلدىكتەرگە كەرىسىنشە, مەملەكەتتەن شىعۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان پاندەميانىڭ ۋشىققان كەزەڭىندە دە, جۇك تاسىمالى ءۇشىن ونىڭ ىشىندە ترانزيتتىك كوممۋنيكاتسيالار ءۇشىن دە ءوزىنىڭ شەكاراسىن ءبىر كۇنگە دە جاپقان جوق. كورشىلەس مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ ءوز ەلدەرىنە ورالۋىنا جان-جاقتى جاعداي جاسالدى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن وسىعان ۇقساس ماسەلەلەردى شەشۋدە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارىنشا كومەك كورسەتىلدى. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزداعى شەتەلدىك ەلشىلىكتەردىڭ رەسمي سۇرانىستارى بويىنشا وزبەكستاننىڭ 5 مىڭنان استام جانە قىرعىزستاننىڭ 3 مىڭنان استام ازاماتى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەلدەرىنە قايتتى. كارانتين كەزەڭىندە شەكارا بولىمشەلەرى 127 ۇشاق, جۇزدەگەن اۆتوبۋستارمەن وتانعا ورالعان 17 مىڭنان استام قازاقستاندىقتىڭ شەكارا ارقىلى ءوتۋىن قامتاماسىز ەتتى. اۋىر جاعدايداعى تۋىستارىنا قامقورلىق جاساۋ, وتباسىلارىنا قوسىلۋ ءۇشىن جانە باسقا دا ومىرلىك ماڭىزدى ساتتەردە تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى ءوتۋ ماسەلەلەرى جەدەل تۇردە شەشىمىن تاپتى. مەملەكەتتىك شەكارادا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا شەكارا قىزمەتىنىڭ بولىمشەلەرى ءتيىمدى ارەكەت ەتۋ مەحانيزمىن ىسكە قوستى. بۇل ءبىر جاعىنان جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالى كولەمىن 90%-عا تومەندەتسە, ەكىنشى جاعىنان, ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا, ومىرلىك ماڭىزدى حالىقتىڭ تۇتىنۋ تاۋارلارىن ترانزيتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
شەكارادان ادامدار مەن كولىك قۇرالدارىن وتكىزۋدىڭ بۇرىنعى ءتارتىبىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى ەلدىڭ بارلىق ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ كەشەندى تالداۋلارى نەگىزىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلەتىن بولادى. بۇل ءۇشىن كەم دەگەندە ءۇش نەگىزگى كورسەتكىشتى ەسكەرۋ قاجەت: ءبىرىنشىسى – ەلدەگى ەپيدەميالىق جاعداي; ەكىنشىسى – حالىقارالىق اۋە, اۆتوموبيلدىك جانە تەمىر جول كولىگى قوزعالىسىن قايتا جانداندىرۋ مۇمكىندىكتەرى مەن شارتتارى; ءۇشىنشى – جەكە تۇلعالار ءۇشىن شەكارالاردىڭ اشىقتىعى جانە ولار بارۋدى جوسپارلاعان ەلدەردەگى ەپيدەميالىق جاعداي. بۇگىنگى تاڭدا وسى سحەماعا سايكەس, تۇركيامەن اۋە قاتىناسى قالپىنا كەلتىرىلىپ, وڭتۇستىك كورەياعا رەيستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىرقاتار مەملەكەتپەن اۋە قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپاردا بار.
ءبىر وكىنىشتىسى, پاندەمياعا بايلانىستى كارانتيندىك شارالار مەن شەكارادا ءتۇرلى شەكتەۋلەر بولعان كەزدە دە, زاڭسىز, قىلمىستىق ارەكەتتەر تىيىلمادى. شەكاراشىلار جىل باسىنان بەرى 7 ميلليون مەديتسينالىق بەتپەردە, 20 مىڭنان استام رەسپيراتوردى, 3 مىڭ قورعانىس كوستيۋمىن, مەديتسينالىق ماقساتتاعى 4 ميلليون جۇپ قورعانىس قولعابىن ەل شەبىنەن اسىرماق بولعان شەكارا بۇزۋشىلاردىڭ جولىن كەستى. پاندەميا كەزىندە ەل شەكاراشىلارى ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگىپ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن كۇزەتۋ جانە قورعاۋ بويىنشا وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىندادى.
– ءسوز سوڭىندا ءسىزدىڭ شەكاراشى كۇنىنە وراي شەكاراشىلارعا ارناعان تىلەگىڭىزدى ەستىسەك.
– شەكارا قىزمەتىنىڭ باسشىلىعى اتىنان جانە ءوز اتىمنان ارداگەرلەردى, اسكەري قىزمەتشىلەردى, قىزمەتكەرلەردى, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن, جاسىل پوگون تاققان بارلىق ازاماتتاردى كاسىبي مەرەكەمىزبەن قۇتتىقتايمىن! دەندەرىنە ساۋلىق, وتباسىلارىنا اماندىق, باقىت جانە شىدامدىلىق تىلەيمىن. جەكە قۇرامدى اسكەري بورىشقا ادال بولۋعا, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلىعى مەن حالقىمىزدىڭ جوعارى سەنىمىن اقتاۋعا شاقىرامىن. قىزمەتتىڭ بەدەلىن جاڭا ساپاعا جانە كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاق قۇرمەت كورسەتىپ, ۇلگى تۇتارلىقتاي قازاقستاندىق شەكاراشىلاردىڭ كەلبەتىن قالىپتاستىراتىنىمىزعا سەنىمدىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
