سپورت • 18 تامىز، 2020

تۇركيا بوكسىن ورگە سۇيرەگەن قازاق

2376 رەت كورسەتىلدى

بوكستان ەۋروپا چەمپيوناتى سوناۋ 1925 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ايتۋلى جارىستاردىڭ دەنى تۇركيا قۇراما كومانداسىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. 1991 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا بۇل مەملەكەتتىڭ ورەندەرى ەكى كۇمىس پەن التى قولا مەدالدى يەلەندى. ءبىر وكىنىشتىسى، 29 مارتە جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا باس جۇلدەنىڭ بىردە-بىرەۋى تۇرىكتەرگە بۇيىرماعان ەكەن. تەك 1993 جىلى بۋرسادا ۇيىمداستىرىلعان قارت قۇرلىقتىڭ باستى دوداسىندا انادولى ەلىنىڭ ءانۇرانى العاش رەت شىرقالدى. سول جارىستا باس جۇلدە جەڭىپ العان قازاقتىڭ ۇلى نۇرحان سۇلەيمەنوعلى ەدى. ال ءبىز تۇركيا بوكسىن ورگە سۇيرەگەن قانداسىمىز جايلى نە بىلەمىز؟

نۇرحان سۇلەيمەنوۆ 1971 جىل­دىڭ 28 اقپانىندا بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدا­نىنىڭ جاڭابازار اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. شىمكەنت قالاسىندا ۆيكتور نەچايدىڭ قول استىندا جاتتىعىپ، جاستايىنان جاسىنداي جارقىرادى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا توپ جارىپ، بۇكىلوداقتىق دودالاردا دارالانعاننان كەيىن قازاقستان قۇراماسى ساپىنا قابىلداندى. 63،5 كيلو سالماق دارەجەسىندە كۇش سىناس­قان 20 جاستاعى قانداسىمىز 1991 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا نوۆوروسسيسكىدە وتكەن كسرو كۋبوگىنىڭ شيرەك فينالىندا وزبەكستاندىق ناريمان اتاەۆ­تى ۇتىپ، جارتىلاي فينالىندا رەسەيلىك كونستانتين تسزيۋمەن جولى قيىستى. ۋاقىت وزا كاسىپقوي بوكستىڭ شوق جۇلدىزىنا اينالعان سۆەردلوۆ وبلىسىنىڭ تۋماسى اۋەسقويلار اراسىندا دا وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلە­دى. سول كەزدىڭ وزىندە تسزيۋ ەكى دۇركىن ەۋروپا جانە ءۇش دۇركىن كسرو چەمپيونى، ىزگى نيەت ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى اتانىپ ۇلگەرگەن. 1988 جىلى سەۋل وليمپياداسىنىڭ شيرەك فينالىنا دەيىن جەتتى. 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا الەم چەمپيونى اتانعاننان كەيىن كاسىپقوي رينگتە باق سىناۋعا بەل بۋىپ، كوپ ۇزاماي تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەس­سىز بوكسشىسىنىڭ بىرىنە اينالدى. مى­نە، نوۆوروسسيسكىدە ءبىزدىڭ نۇرحانعا وسىنداي ساڭلاقپەن جۇدىرىقتاسۋىنا تۋرا كەلدى.

كسرو كۋبوگىنىڭ جارتىلاي فينال­دىق سايىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. بۇل باسەكەدە «جەڭىستى كىمگە بەرەمىز» دەپ قازىلاردىڭ ءبىراز باس قاتىرۋىنا تۋرا كەلدى. ءبىراز ويلانا-تولعانا كەلە رينگتەگى تورەشى تسزيۋدىڭ قولىن كوتەردى. ءيا، قازىلاردىڭ بۇل شەشىمىنە كوپشىلىكتىڭ تاڭدانا قويماعانى انىق. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. بىرىنشىدەن، كسرو قۇراماسىنىڭ باپكەرلەرى قاراشا ايىندا سيدنەيدە وتەتىن الەم چەمپيوناتى قارساڭىندا اتاعى دارداي ساڭ­لاقتىڭ ساعىن سىندىرعىسى كەلمەدى. بالكىم، ماسكەۋدىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي ماماندارى ءوز وتانداستارىنىڭ ەسىمى بەيمالىم قازاق جىگىتىنەن جەڭىلگەنىن قالاماعان بولار. ەكىنشىدەن، سودان ەكى كۇن بۇرىن عانا كوستيا 22 جاسقا تولعان ەدى. قالاي بولعاندا دا، تسزيۋ فينالعا شىقتى، سۇ­لەي­مەنوۆ قولا مەدالدى قاناعات تۇتتى.

1992 جىلى ىستانبۇلدا وتكەن حا­لىقارالىق جارىسقا اتتانعان نۇر­حان سۇلەيمەنوۆ سول جاقتان ەلگە قاي­تىپ ورالمادى. ونىڭ سەبەبىن كەيىن بىل­دىك، سونىڭ الدىندا عانا انكارادا باي­راقتى ءبىر دودا ءوتىپ، قانداسىمىز قار­سىلاستارىن ادەمى ۇتقان ەكەن. بوكس ونەرىنىڭ قادىرىن ەندى-ەندى تۇسىنە باس­تاعان تۇرىكتەردىڭ سول كەزدە قازاقتىڭ ۇلىنا كوزدەرى ءتۇسىپتى. ال وسى جولى كەلگەندە ناقتى ۇسىنىستارىن ايتىپ، تۇركيادا قالۋىن وتىنگەن.

نۇرحان ايتادى: ول بiر اۋمالى-توكپەلi زامان ەدi. نارىق قىسپاققا العاندا، ءبارىمىز قاتتى قينالدىق. سىزدەر مەنى تۇسىنۋگە تيىسسىزدەر، بiز بiر وتباسىندا سەگiز ادامبىز. اكە-شەشەمنiڭ تابىسى كۇن كورiسكە جەتپەي، جوقشىلىقتىڭ ازابىن مولىنان تاتتىق. الدىمدا اعا-اپكەلەرىم، ارتىمنان ءوسىپ كەلە جاتقان ءىنى-قارىنداستارىم بار. سولاردىڭ قامىن ويلادىم. ءوزىم دە ادەمى كيىنىپ، ەل قاتارلى جۇرگىم كەلدى. ال وعان تاپقان تابىسىم جەتپەدى. ونىڭ ۇستىنە، كسرو قۇراماسى باپكەرلەرىنىڭ كوستيا تسزيۋعا بۇيرەكتەرى بۇراتىندىقتان مەن سونىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويامىن با دەپ قورىقتىم. شىنىمدى ايتسام، ۇنەمى ەكىنشى بولۋدان قورلاندىم. مiنە، وسى جاعدايلاردىڭ ءبارiن وي ەلەگiنەن وتكiزە كەلە، تۇركياعا قونىس اۋدارۋدى ءجون كوردiم.

انادولى ەلىندە نۇرحان اتوي سالدى. تەگىن سۇلەيمەنوعلى دەپ وزگەرتكەن قانداسىمىز قارسى كەلگەننىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرىپ، تۇركيانىڭ باس بوكس­شىسىنا اينالدى. 1993 جىلى بۋرسادا وتكەن ەۋروپا چەمپيوناتىندا قازاقتىڭ ۇلىنا تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى. فينالدا گەرمانيادا تۋىپ-وسكەن تۇرىك جىگىتى وقتاي ۇرقالدى ۇتىپ، باس جۇلدەنى ولجالادى. وسىلايشا تۇركيا بوكسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.

باۋىرلاس حالىقتىڭ نۇرحاندى قالاي كوككە كوتەرگەنىنىڭ ءبىر عانا مىسالى: بىردە ىستانبۇلدىڭ تاق­تايداي كوشەلەرىنىڭ بىرىمەن سۋ جاڭا «ياگۋار» كولىگى زىمىراپ كەلە جاتتى. سپيدومەتردىڭ مولشەرى رۇقسات ەتىلگەن مولشەردەن كوپ اسىپ كەتسە كەرەك، جولدىڭ جيەگىندە تۇرعان ءتارتىپ ساقشىسى ماشينانى دەرەۋ توقتاتتى. كولىكتىڭ ىشىنەن ك ۇلىمسىرەپ جاس جىگىت شىقتى. شۇعىل شارۋالارى بارىن ايتىپ، اسىعىپ بارا جاتقانىن العا تارتتى. پوليتسەي ءمىز باعار ەمەس. كەشىرىم سۇراپ، كىشىرەيگەندەي بولدى. ودان دا ەش ناتيجە شىقپادى. سودان جۇرگىزۋشى ەڭسەسىن تىكتەپ: «اعا، مەن تۇركيا تاري­حىنداعى بوكستان تۇڭعىش ەۋروپا چەمپيونى نۇرحان سۇلەيمانوعلىمىن!» دەپ ايتۋى مۇڭ ەكەن، جاڭاعى ساقشى دەرەۋ بويىن تۇزەپ، «اق جول، باۋى­رىم!» دەپ وعان شىعارىپ سالدى. سول ارالىق­تا نۇرحانمەن جاقىنىراق تانىسىپ، قول­تاڭبا الىپ تا ۇلگەردى.

كەيىننەن دە سۇلەيمەننىڭ نەمەرەسى تالاي ءدۇبىرلى دودالاردا جەڭىس تۇعىرى­نا كوتەرىلدى. اسىرەسە 1995 جىلى بەر­ليندە وتكەن الەم چەمپيوناتى ەس­تەن كە­تەر ەمەس. باستاپقى باسەكەلەردە يۋگو­سلا­ۆيالىق زوران ديدانوۆيچ پەن گرۋ­زيالىق بەسيك ۆاردزەلاشۆيليدەن باسىم تۇسكەن ول شيرەك فينالدا قازاق بوكسشىسى بولات نيازىمبەتوۆتى جو­لىنان ىعىستىردى. جارتىلاي فينال­دا ءوزىنىڭ سىرالعى قارسىلاسى، الەم جانە ەۋروپا بىرىنشىلىكتەرىنىڭ جۇل­دەگەرى وقتاي ۇرقالمەن قولعاپ ءتۇيىس­تىردى. تۇركيانىڭ قازاعى نۇرحان گەر­ما­نيانىڭ تۇرىگى وقتايدى وڭدىرماي سابادى. الداپ تا، ارباپ تا ۇرىپ، ابدەن سىلىكپەسىن شىعاردى. جاعدايدىڭ وسىلايشا وربىگەنى گەرمانيادا تۇراتىن تۇرىكتەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. ايقاس اياقتالعان بەتتە قىزۋقاندى تۇ­­رىك­تەر تورەشىلەردى قورشاپ الىپ، «سەن­دەر نەگە باسەكەنى دەر كەزىندە توق­تات­پاي، ءبىزدىڭ قانداسىمىزدى مازاق ەتۋگە جول بەردىڭدەر» دەپ بايبالام سالادى. نۇرحانعا دا ءتىس باتىرعىسى كەلگەندەر تابىلعان. سونى كورگەن تۇركيادان كەلگەن تۇرىكتەر دە ورىندارىنان ورە تۇرەگەلدى. «نۇرحانعا اتىلعاندارىڭ، ءبىزدى باسىنعاندارىڭ» دەپ ولار دا جۇدىرىقتارىن الا جۇگىردى. ابىروي بولعاندا، ءتارتىپ ساقشىلارى دەر كەزىندە جەتىپ، جانجالدىڭ ودان ءارى ۋشىعۋىنا جول بەرمەدى. وسىلايشا قازاقتىڭ ۇلى فينالعا شىقتى. فينالدا كۋبانىڭ داڭقتى بوكسشىسى ەكتور ۆينەنتتەن ۇتىلعان سۇلەيمەنوعلى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس مەدالىن موينىنا ءىلدى.

1996 جىلى دانيانىڭ ۆايلە قالا­سىن­دا ۇيىمداستىرىلعان ەۋروپا چەمپيوناتىندا نۇرحان كۇمىس جۇلدەنى يەلەندى. اقتىق ايقاستا ول وقتاي ۇرقالدان نەبارى ەكى ۇپايمەن عانا ۇتىلدى. 1998 جىلى مينسكىدەگى قارت قۇرلىقتىڭ باستى دوداسىندا دا في­نالعا دەيىن جەتتى. شەشۋشى تۇستا رۋمى­نيالىق دورەل سيمونعا ەسە جىبەرىپ، تاعى دا كۇمىسپەن كۇپتەلدى.

نۇرحان سۇلەيمەنوعلى ەكى بىر­دەي وليمپيادادا باق سىنادى. بىر­اق­ ەكى رەتىندە دە جولى بولمادى. 1996 جىلى اتلانتاداعى جارىستىڭ ەكىن­شى كەزەڭىندە ەكتور ۆينەنتتەن جە­ڭىلدى. بارسەلونا وليمپيداسىنىڭ جەڭىمپازى، ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن دارداي اتاعى بار كۋبا قابىلانى قانداسىمىزدى قاپى قالدىردى. سول جارىستا ۆينەنت ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. 2000 جىلى سيدنەيدە وتكەن بايراقتى باسەكەنىڭ 1/8 فينالىندا سەرگەي بىكوۆسكيمەن كۇش سىناس­تى. العاشىندا قانداسىمىز بەس ۇپاي الدا تۇرعان ەدى. الايدا سوڭعى راۋندتا تارازى باسى تەڭەلدى. ناتيجەسىندە، باسەكە 8:8 ەسەبىمەن تەڭ اياقتالدى. تورەشىلەر ءوزارا كەڭەسە كەلە، بەلارۋس بوكسشىسىنىڭ قولىن كوتەردى.

عاسىرلار توعىسىندا سيدنەي وليم­پياداسىنىڭ كۋاسى بولۋ باقىتى بىزگە دە بۇيىرعان ەدى. ءدال سول جەكپە-جەكتى مەن دە تاماشالادىم. كەلەسى كۇنى نۇر­حان­مەن تانىسۋدىڭ رەتى كەلدى. جەكپە-جەكتەن كەيىن ول «وسىلاي بولاتىنىن ءىشىم سەزگەن. ويتكەنى باپكەرلەر ما­عان سوڭعى كەزدەرi كوپ كيلiكتى. ءتۇرلi عايبات ءسوز ايتىپ، قاتىن وسەك تاراتىپ، ساعىمدى سىندىرۋعا ارەكەتتەندى. ارامزالار ەل اراسىندا «نۇرحان حريس­تيان دiنiن قابىلداپتى» دەگەن قاۋەسەت تە تاراتتى. الايدا مەنiڭ اللانىڭ دا، ادامنىڭ دا الدىندا ارىم تازا. دiنiمدi، تiلiمدi ەشۋاقىتتا ساتقان ەمەسپiن. تiپ­تەن، سيدنەيگە كەلگەندە دە باپكەرلەر قيانات جاساۋدان ەش تايىنبادى. بى­كوۆسكيمەن وتكەن باسەكە بارىسىندا وتi­رiك باعدار بەرiپ، اقىرى ورعا جىقتى» دەپ اشىنا سويلەدى.

ءزاۋلىم سپورت كەشەنىنىڭ قاق ورتاسىندا ەكەۋىمىز اڭگىمە قىزىعىنا تۇسكەن كەزدە رينگكە بەكزات ساتتارحانوۆ پەن تۇركيانىڭ نامىسىن قورعاپ جۇرگەن گرۋزين جiگiتi راماز پالياني شىقتى. «قايسىسىن جاقتايدى ەكەن: ءوز قانداسىن با، الدە كوماندالىق ارiپتەسiن بە؟» دەپ نۇرحانعا مەن ۇرلانا قاراپ قويامىن. ول ماعان نازار اۋداراتىن ەمەس، با­سە­كەنi مۇقيات تاماشالاپ وتىر. ەكi كوزi – شارشى الاڭدا. Iشتەي «بiر­دەڭە» دەپ كۇبiرلەيدi. بوكسشىلار بiر-بiرi­نە جۇدىرىق سiلتەسە، وزiنە سوققى تيiپ كەتەتiندەي ءارلى-بەرلi ىرعالىپ قويادى. كەسكiلەسكەن ايقاس اياقتالىپ، تورەشi بەكزاتتىڭ جەڭiسكە جەتكەنiن جاريا ەتكەندە، نۇرحان ورنىنان اتىپ تۇرىپ، جانىنداعى قازاقتارمەن قۇ­شاقتاسا كەتتi. «بايقادىڭدار ما، اللا تاعاللا ءبارiن دە كورiپ تۇر. باپ­كەر­لەر مەنi «قۇرباندىققا» شالا وتى­رىپ، پاليانيدi جەڭiس تۇعىرىنا جەتەلەۋدi كوزدەدى. بiراق بەكزات ونى ساباپ تاستادى. راماز – تۇركيانىڭ وسى وليمپياداعى سوڭعى ءۇمiتi ەدi. ەندi ولار وتانىنا جۇل­دەسiز ورالاتىن بولدى. ال ەگەر ماعان قيانات جاساماعاندا، اندولى ەلىنە التىن مەدالدى تالاسسىز اپەرەر ەدiم» دەپ اقتارىلا سويلەدى.

نۇرحان ايتادى: جاس بولعاننان با، بۇرىندارى اتاجۇرتتى اسا كوپ اڭساي قويمايتىنمىن. قازاقستانعا دا ات باسىن سيرەك بۇردىم. دامىعان ەلدiڭ ءدامiن تاتىپ، ادەمi كيiنiپ، كەرەمەت كولiك مiنگەنiمە قۋانىپ جۇرە بەردىم. ال ەسەيگەن سايىن ەس كىرەدى ەكەن. ەلىڭدى، تۋعان جەرىڭدى ءجيى ساعىنا باستايسىڭ. قازاقتىڭ سايىن دالاسى، تاۋلارى مەن كولدەرى ۇنەمى كوز الدىما كەلەدى دە تۇ­رادى. شىرايلى شىمكەنتكە، تۋعان جەرىم – قازىعۇرت پەن جاڭابازار­عا جولىم تۇسسە، ەرەكشە كۇي كەشىپ، ءوزىمدى ومىردەگى ەڭ باقىتتى ادامداي سەزىنەمىن. مەن قاي جەردە جۇرسەم دە، قاي ەلدىڭ نامىسىن قورعاسام دا، قازاقتىڭ ۇلى ەكەنىمدى ءبىر ساتكە دە ەستەن شىعارعان ەمەسپىن.

ءيا، كەزىندە نۇرحاننىڭ سىرتىنان «وتانىنان بەزدى، وزگە مەملەكەتتىڭ نامىسىن قورعادى» دەگەن سىڭايدا الىپ-قاشتى اڭگىمەلەردىڭ وربىگەنىنە ءبىز دە كۋامىز. بىراق جەكە ءوز باسىم جاس جىگىتتى وسى ارەكەتى ءۇشىن ايىپتاۋدى قيسىنسىز كوردىم. ول شەتەل اسقانىمەن، جات ەلگە كەتكەن جوق. ءبارiمiز ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىز ءبىر تۇركiتiلدەس حالىقپىز. باۋىرلاس ەلگە قازاقتىڭ بiر ۇلى ابىروي اپەرiپ جاتسا، ونىڭ نەسi ايىپ؟ قانداسىمىز توقىراپ قالعان تۇركيا بوكسىن ورگە سۇيرەدى. اتالمىش مەملەكەتتiڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ەۋروپا چەمپيونى اتاندى. ەكi مارتە قارت قۇرلىقتىڭ باستى جارىسىندا جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. الەم چەمپيوناتىندا كۇمiس مەدالدى كەۋدەسiنە تاقتى. بiر سوزبەن ايتساق، ايتۋلى ەل بوكسىنىڭ ورلەۋ كەزەڭى نۇرحاننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىس­تى. جەرگىلىكتى جاس ورەندەر وزگەگە ەمەس، سۇلەيمەننiڭ نەمەرەسiنە ەلiكتەپ، بوكس ۇيiرمەلەرiن جاعالاي باستادى. ۋاقىت وزا تۇركيا بوكسى ەڭسە تىكتەدى. وسىنىڭ ءبارى دە قازاقتىڭ ءور مىنەزدى ۇلى – نۇرحاننىڭ ارقاسى!

سيدنەي وليمپياداسىنان كەيىن نۇرحان كاسىپقوي رينگتە كۇش سىناسۋدى قۇپ كوردى. ايقاستارىنىڭ دەنىن ول اقش-تا وتكىزدى. ارا-تۇرا ESPN ارناسىنان قانداسىمىزدىڭ جەكپە-جەكتەرiن كورiپ تە جۇردىك. «كۇن پاتشاسى» دەگەن بۇركەنشەك ەسىمگە يە بولعان ول رينگكە قازاقتىڭ زەردەلى شاپانىن كيiپ، كوك بايراعىن ۇستاپ شىعادى. ءار جەڭiستەن كەيiن سۇلەيمەنوعلى «ۇلتىم – قازاق، تۋعان جەرiم – شىمكەنت» دەپ جەر جۇزiنە جار سالۋدان ەش جالىقپادى. كاسىپقوي رينگتەگى العاشقى 14 جەكپە-جەگىن جەڭىسپەن اياقتاعان ول كەيىننەن جە­ڭىلىستىڭ كەرمەك ءدامىن تاتا باس­تادى. سودان 2007 جىلى نۇرحان سۇلەي­مەن­وعلى بىلعارى قولعابىن شەگەگە ءىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار