ونى باعالاعان قازاق ازبايدى دا توزبايدى, جاھاندانۋ زامانىندا جويىلۋدان امان قالادى
قازاقتىڭ ومىرلىگى دە, ماڭگىلىگى دە – ەلدىگى. ءبىز وسى تۋرالى وي ولشەمى بيىك, جان دۇنيەسى سارا, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى, اعا مەن ءىنىنى, شاكىرت پەن ۇستازدى تەڭ ۇستاعان زيالى قازاقپەن پىكىرلەسسەك دەپ جۇرەتىن ەدىك. سونداي تاعىلىمدى تاراتىپ ايتاتىن, وقىرمانعا, اسىرەسە, جاستارعا وي سالاتىن, ءسوز قادىرىن تۇسىنەتىن ازاماتپەن ءساتى ءتۇسىپ ديدارلاستىق. ول – ەڭ باستىسى, ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, تۋرالىقتىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر راقىمجان ەلەشەۆ ەدى.
ونى باعالاعان قازاق ازبايدى دا توزبايدى, جاھاندانۋ زامانىندا جويىلۋدان امان قالادى
قازاقتىڭ ومىرلىگى دە, ماڭگىلىگى دە – ەلدىگى. ءبىز وسى تۋرالى وي ولشەمى بيىك, جان دۇنيەسى سارا, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى, اعا مەن ءىنىنى, شاكىرت پەن ۇستازدى تەڭ ۇستاعان زيالى قازاقپەن پىكىرلەسسەك دەپ جۇرەتىن ەدىك. سونداي تاعىلىمدى تاراتىپ ايتاتىن, وقىرمانعا, اسىرەسە, جاستارعا وي سالاتىن, ءسوز قادىرىن تۇسىنەتىن ازاماتپەن ءساتى ءتۇسىپ ديدارلاستىق. ول – ەڭ باستىسى, ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, تۋرالىقتىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر راقىمجان ەلەشەۆ ەدى.
– قازاق جۇرتىنا قادىر دەگەن اتپەن تانىلىپ, قادىرلى بولىپ وتكەن قادىر مىرزا ءالى «ادام ءوز ءومىرىن ەڭبەكتەۋدەن باستاپ, ەڭبەكتەنۋمەن اياقتايدى» دەگەن ەدى. مەنىڭ دە ءومىرىم وسى سويلەم ىشىنە سىيىپ كەتەدى, – دەپ اڭگىمە تيەگىن اعىتقان راقىمجان ەلەش ۇلى. – مەن تەكتى ۇلتتىڭ, قازاق دەگەن جۇرتتىڭ ۇرپاعىمىن. اتام قازاقتان قالعان تاعىلىمدى ءسوز از با؟
– سوندا ۇلت ۇلىلارىنان قالعان: «قۇل تۋمادىم, ۇل تۋدىم, ءتۇن تۋمادىم, كۇن تۋدىم», دەگەن اتالى قاعيداعا سۇيەنىپ, قازاققا قىزمەت ەتۋ كەرەك دەيسىز عوي؟
– ويىمنىڭ ۇستىنەن ءتۇستىڭ. ءوزىڭ ايتقانداي, شىندىعىندا, كىم ءوزىن قۇل سانايدى؟ ارقايسىمىز ءبىر-ءبىر الەمبىز. باسىمىزدان ءسوز اسىرماۋعا بەيىم جۇرەمىز. دەگەنمەن, ونىڭ ءبارى ۇلت دەگەندە ىسىرىلىپ قالۋى كەرەك-اۋ. «قۇل تۋمادىم, ۇل تۋدىم», دەيدى بابالار. بۇل تۇندەي تۇنەرمەي, كۇندەي ك ۇلىمدەپ ۇل سىيلاعان وي تۇبەگىندەگى ءار قازاقتىڭ ءسوزى دەپ بىلەم. ەلباسى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءتىل تۋرالى ەتتەن وتكىزىپ, سۇيەككە جەتكىزىپ ايتىپ كەلەدى. سونى ءىلىپ اكەتىپ, ورىنداۋعا كەلگەندە باسقا بىلاي تۇرسىن, قازاقتار نەگە ەنجارمىز؟ سىنىققا سىلتاۋ ىزدەۋگە نەگە بەيىم تۇرامىز؟ بيلىكتەگىلەر ءتىپتى شابان قيمىلدايدى. نەگە مەملەكەتتىڭ يەسى رەتىندە ءتىلدىڭ تۋىن ءبىر كىسىدەي توبەمىزگە كوتەرىپ جۇرمەيمىز؟ ءتىل وڭالسىن دەسەك, الدىمەن وتباسىن وڭالتۋ, اتا-انانىڭ نامىسىن وياتۋ كەرەك. «وتاننىڭ يەسى, ءتىلدىڭ تىرەگى سەنسىڭ, قازاق» دەگەندى ساناعا شەگەلەۋىمىز قاجەت.
– ۇلتتىڭ ۇلىلىعى, ءتىلدىڭ تاعدىرى تۋرالى وي تەربەپ: «وزگەمەن تەڭەسۋ ءۇشىن بىزگە تەگەۋرىندى قاسيەت قاجەت», دەگەن اكادەميك تە ءسابي بولىپ دۇنيە ەسىگىن اشىپ, بالا بولىپ ءوستى ەمەس پە؟
– ە, باۋىرىم, قامشىلاي ءتۇسۋ نيەتىڭدى ۇقتىم. كوكتەن ەكى اياعى سالبىراپ تۇسكەن كىم بار دەيسىڭ؟ مەن دە بالا بولعانمىن. ۇلكەندەردىڭ يماندى بول, يبالى بول دەگەن ءسوزىن قۇلاققا قۇيعانمىن. «يمانى بار ادام ەڭ اۋەلى پارىزىن ويلايدى, يمانسىز پەندە ءوز پايداسىن عانا ويلايدى», دەگەن كونفۋتسي سوزىنە دەن قويدىم. كەڭەس زامانىندا كوپ ادامدار كەدەي وتباسىنان شىقتىق دەيتىن. قازىر كەرىسىنشە, اتاتەگىن اسىرىپ كورسەتىپ, سول ارقىلى وزىنە ۇپاي جيناعىسى كەلەتىندەر, بيىكتەن قاراۋعا بەيىم تۇراتىندار بار. راس, تەگىڭدى ءبىل, تەگىن شىن بىلگەن تەكسىز, سۋاياق بولمايدى. ساليقالى, سالماقتى, حالىقتىڭ قادىرلىسى دارەجەسىندە جۇرەدى. تەگىن مالدانىپ, ماردىمسۋ –ارلىنىڭ ءىسى ەمەس. وندايلار تابىلىپ جاتسا, تەكتىلەرىن قۇرمەتتەۋدىڭ ورنىنا, قۇلدىراتادى. «مىناۋ ما تەگىنە تارتقانى», دەپ ءوزى اجۋاعا اينالادى.
– ايبىندى ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, بايدىڭ بالاسى, كەدەيدىڭ بالاسى دەگەن سەكىلدى قازاقتىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسىرەتىن جاستاردىڭ ءبىرىن جاسىتىپ, ءبىرىن تاسىتاتىن بالەكەت باسقانى قويىپ, بالاباقشا مەن مەكتەپتەن ورىن الا باستادى...
– ءتۇسىندىم. ولاردى مەن دە بايقاپ ءجۇرمىن. بۇل قازاقتى بىرىكتىرمەيدى, ىرىتپەسە. از قازاققا بايلىقتى سالىستىرۋ دا, جەرگە قاراي ءبولىنۋ دە قاتەر. اسىرەسە, مۇنداي جات قىلىقپەن بەيكۇنا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاماۋىمىز كەرەك. بايلىقتى, باي مەن كەدەيدى ەمەس, تاۋەلسىزدىكتى, وسى تاۋەلسىزدىككە قالاي جەتتىك دەگەندى جاستاردىڭ ويىنا ورنىقتىرۋ قاجەت. ۋاقىت سولاي بولىپ تۇر دەۋ اعاتتىق. مەملەكەتشىلدىكتى, كوپشىل بولۋدى, ۇلت دەگەندە ۇي كەتەتىندەي ادەتتى قاي-قايسىمىز دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
– ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە: «جاقسىلىق ساتىلمايدى, سولاي بولاتىنىن اعالارىمنان كورىپ ءوستىم», دەپ ەدىڭىز. نارىق زامانىندا ۇلى جىراۋلار «ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق» دەگەن, اقشاڭىز ءسۇت بولىپ «شاشىلىپ», كوپ نارسە سونىمەن ولشەنەتىن بولدى. وسى كەسەل قالتالىنى العا وزدىرىپ, مەنمەن دەگەندەردىڭ ءبىرازى سولارعا باعىنىپ, باسىن ءيىپ, قالتاسى كەم كەيىن شەگىنىپ, كوزگە كۇيىك بولعان تۇستا بۇل ايتقانىڭىز ەرسىلەۋ ەستىلمەي مە؟
– ول ادامىنا بايلانىستى. اقىلى بار ارتىققا بارمايدى. قۇلقىن ءۇشىن كۇن كەشكەندەرگە ارينە, داۋا جوق. مەن تۇلدىر جەتىم ەدىم. شەشەم ءبىر جارىم جاسىمدا ومىردەن وزسا, اكەم سوعىستان ورالماي قالدى. مەكتەپتى «التىن مەدالمەن» ءبىتىردىم. «سەن ءبىر وتانشىل بالا ەدىڭ, وتانىمىزدىڭ جۇرەگى ماسكەۋدەگى حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ءبىزدىڭ اۋدانعا ءبىر ورىن بەرىپ وتىر ەكەن. وتە جاقسى ينستيتۋت. ونى بىتىرگەن سوڭ, شەتەلدە قىزمەت ەتەسىڭ, ەلشى بولاسىڭ. ءبىز سەنى سوعان ۇيعاردىق», دەدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.عايسين اعا. بىراق «التىن مەدال» قولعا كەش ءتيىپ, ماسكەۋگە بارا الماي قالدىم. الماتىعا جول تارتتىم. تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا, قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىماق نيەتتەمىن. قۇجاتىمدى ينستيتۋتقا وتكىزدىم. «التىن مەدال» يەسى رەتىندە ەمتيحان تاپسىرمايسىڭ, وقۋعا ءتۇستىڭ», دەدى. ارتىنان ءالى كۇنگە وزگەرمەگەن №286 دارىگەرلىك انىقتاما بويىنشا كوزىمدە اقاۋ بار كورىنەدى. كوزىمنىڭ كورەتىنىن, ميىمنىڭ ىستەيتىنىن, دەنساۋلىعىمنىڭ مىقتى ەكەنىن ايتىپ شىر-پىر بولدىم. تىڭدار پەندە تابىلمادى. ءارى جۇگىرىپ, بەرى جۇگىرىپ تۇك شىقپاعان سوڭ قۇجاتىمدى الىپ, ەلگە قايتايىن دەپ ۆوكزالعا بەت تۇزەدىم. كۇن ۇياسىنا باتىپ بارا جاتقان كەز ەدى. كوشەنىڭ سول جاعىنداعى عيماراتقا كوزىم ءتۇسىپ كەتتى. بۇل قاي مەكەمە ەكەن دەپ, قادالا قاراسام «قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» دەپ جازىپ قويىپتى. «نەگە وسىندا كەلمەدىم ەكەن؟» دەگەن ىشتەگى وكىنىشتى سىرتقا شىعارا الماي, قايتا-قايتا قاراي بەردىم. عيمارات الدىندا كيتەل كيگەن ەكى كىسى اڭگىمەلەسىپ تۇر. مەن دە سول ەكى ادامنان كوز المايمىن. سالدەن كەيىن شاشى تەڭىز تولقىنىنداي تولقىپ تۇرعان, سۇڭعاق بويلىسى: «ءاي, نەعىپ جۇرگەن بالاسىڭ, سەن؟» دەدى. «ابيتۋريەنتپىن, اعا». «قايداعى ابيتۋريەنت؟ قايدا تاپسىرىپ ەدىڭ؟». «تاپسىرا المادىم. ەلگە كەتىپ بارا جاتىرمىن». «ءا, قۇلاپ قالدىڭ با؟». «جوق, اعا. قۇلاعان جوقپىن. مەن – مەداليسپىن». «مەداليسپىن دەيسىڭ بە؟ مەداليست سىناقسىز قابىلدانباۋشى ما ەدى؟». «مەنى دە سىناقسىز قابىلداعان, بىراق...», دەپ كۇمىلجىدىم. «ءجونىڭدى ايتشى, ءوزىڭ قايدان كەلگەن بالاسىڭ؟». «قاراتوبەدەن». «ءا, قاراتوبەدەن؟ عارەكەڭنىڭ, قۇرمانعاليەۆتىڭ اۋىلىنان با؟». «ءيا, اعاي». «سەنىڭ مۇندا كىمىڭ بار؟». «ەشكىمىم دە جوق, اعا». كوزىمە جاس ىركىلىپ كەتتى. «مەداليست دەگەن قاعازىڭ قايدا؟ اكەلشى كورەيىن». ساندىقشامدى اشىپ, كۋالىكتى ۇسىندىم. «سوندا نە دەيدى؟». «مەديتسينالىق انىقتاماڭ دۇرىس ەمەس», دەدى. كوزىمدى كورىپ تۇرسىز عوي. ءبارىن كورەدى, اعا!». «ءاي, وڭباعاندار-اي, ءا؟ وبالىڭا قالعانىن قاراشى! ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا تۇسكىڭ كەلە مە؟ ەندى مەنى كىم قابىلدايدى, اعا؟». «وقىعىڭ كەلە مە, سونى ايتشى؟». «كەلگەندە قانداي؟». «وندا... – دەپ قاسىنداعى كىسىگە ءجۇزىن بۇرىپ, – سەن ەرتەڭ مىنا جىگىتپەن جوندەپ سويلەسشى», دەدى. كەلەسى كۇنى وقۋعا ءتۇستىم. وسىنداي جاقسىلىق جاساعان ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين ەكەنىن ەستىگەندە, بار ەكەن-اۋ, مەيىرىمدى جاندار, دەپ تولقىدىم. وقۋعا قابىلداپ تۇرىپ مالىك اعا: «ال, راقىمجان, ستۋدەنت بولۋىڭمەن قۇتتىقتايمىن! قالتاڭدا تيىن-تەبەنىڭ بار ما؟» دەدى. «ءبىتىپ قالىپ ەدى», دەپ جەرگە قارادىم. «الىستان كەلدىڭ عوي, اينالايىن, ابايلاپ ءجۇر», دەپ وتىز سوم اقشا ۇستاتتى. ول كەزدەگى وتىز سوم دەگەن كەرەمەت كوپ ەدى. «اعا, راحمەت, اعا راحمەت», دەي بەرگەنىم ەستە. «تۇلعالاردان ەشقاشان وشپەيتىن ءىز قالادى, تىراشتاردان ەشتەڭە وسپەيتىن سىز قالادى», دەپ باتىر اعا وسىلايشا مەنىڭ اداسپاي, ادام بولۋىما جول اشتى. مەن جەر باسىپ جۇرگەندە ونى ۇمىتۋعا ءتيىستى ەمەسپىن. ءۇشىنشى كۋرستا مالىك اعا باسقا جۇمىسقا اۋىستى دا, ورنىنا سەرعالي تولىبەكوۆ كەلدى. ارداقتى ۇستازىم ول ازاماتقا مەنى ەرەكشە تاپسىرىپتى. «بۇل بالا ەكى تۋىپ, ءبىر قالعانىم ەمەس, سەرعالي. مەن – ارقادانمىن. بۇل – باتىستان. قازاقپىز! بىتىرگەن سوڭ جاقسى جۇمىسقا جىبەر, الىپ قالساڭ دا ءجون بولار ەدى», دەپتى. جاقسىنىڭ ءسوزىن جاقسى تاستامايدى ەكەن. سەرعالي اعا ءبىر كۇنى كورىپ قالىپ, وزىنە شاقىردى. شاڭىراق كوتەرگەنىمدى ەستىگەن-اۋ, شاماسى. «قايدا تۇرىپ جاتىرسىڭدار؟» دەدى. ءبىر ورىستىڭ ءتورت كەرەگەسىن جالداعانىمدى ايتتىم. «پاتەراقىسى ءبىراز شىعار, ءا؟» دەدى. «بىزبەن بىرگە تۇرۋعا قالاي قارايسىڭدار؟» دەگەندە, ۇندەي المادىم. رەكتورمەن بىرگە تۇرۋ ىڭعايسىز شىعار دەگەن وي مازالادى. «قىسىلماڭدار, كەلىڭدەر», دەدى. تۇرعاناي ەكەۋمىز ءتورت بولمەلى جەر ۇيدە ەكى جىلداي بىرگە تۇردىق. اكەلى-بالالى, كەلىندى-ەنەلى كۇن كەشتىك. وسى كۇنى ويلايمىن, بۇل نەتكەن ۇلىلىق, قانداي مەيىرىمدىلىك دەپ. قازىر رەكتور ەمەس, اعايىنىڭنىڭ ۇيىنە سىياسىڭ با؟ سەرعالي اعانىڭ جان دۇنيەسى باي, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جەتىك بىلەتىن. عىلىمداعى ىزدەنىستەرى دە سوعان نەگىزدەلگەن بولاتىن. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى «كوچەۆوي وبراز جيزني كازاحوۆ ءحVىى-ءحVىىى ۆەكاح» دەپ اتالاتىن. سونى ءبىر ەمەس, ءۇش رەت قورعاۋىنا تۋرا كەلدى. ءبىر جولى مەنى ارنايى شاقىردى. «مەنىڭ قالاي قورعايتىنىمدى كور, كۇنى ەرتەڭ ءوزىڭ دە سونداي سىننان وتەسىڭ», دەدى. قورعاۋ اكادەميانىڭ ۇلكەن زالىندا ءوتتى. بەس ساعاتقا سوزىلدى. ءالى ەسىمدە, ءبىر عالىم اعامىز قىڭىرايىپ تۇرىپ «ا, چتو مى كوچەۆوي وبراز جيزني كازاحوۆ بۋدەم پروپاگانديروۆات دليا بۋدۋششەگو پوكولەنيا؟ كاكايا ۆ نەم نەوبحوديموست؟ ۆ چەم ديسسەرتالنوست ەتوي رابوتى؟» دەدى. سەراعاڭ مىنەزدى ەدى. «پرەجدە چەم وتكرىۆات نوۆىي زاناۆەس, نادو يزۋچيت چتو زا زاناۆەسوم ناحوديتسيا. ا كازاحي پروشلي تاكوي تەرنيستىي پۋت ي مينۋيا تسەلۋيۋ ەپوحۋ ستالي ناراۆنە س درۋگيمي ناتسيامي. رازۆە ەتو نە پريمەر؟» دەدى. وسى جولى ول كىسىنى تاعى قۇلاتتى. وسىنى ەسكە تۇسىرگەندە زامان وزگەرمەي تۇرمايتىنىن, قوعام الماساتىنىن, ۋاقىت وتەتىنىن: «ءومىردى توقتاتارلىق شاماڭ بار ما؟ ءبارى وتەدى عاسىر مەن زاماندار دا! مەنىڭ جانىم اشيدى مىنا ءومىردى, وتپەيتىندەي كورەتىن ادامدارعا», دەپ تاپ باسىپ ايتقان اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ دارالىعىنا ءتانتى بولامىن. كەيىن قورعاپ شىقتى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
– بولىمسىز ءىسىن بۇلدايتىندار, ءبىر اۋىز ءسوزىن قۇندايتىندار كىشكەنتاي پەندەلەر دەمەكسىز عوي؟
– سولاي. ول كەزدىڭ ادامدارى بۇل كۇندە اڭىزعا اينالىپ بارادى. توقتا دەسە قارامايتىن, اقشا دەسە قالت تۇرا قالاتىندار وسى اسىل اعالارىم تۋرالى ءسوز قوزعاسام نەمقۇرايدى تىڭدايدى. بۇل جاقسىلىق ەمەس. ولاردىڭ بويىنداعى مەيىرىمنىڭ ارعى جاعىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعى جاتىر. ودان قول ءۇزۋى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ماڭگۇرتتىككە اپارادى. جاسىراتىن نەسى بار, باس-باسىمىزعا تۇلعا بولىپ كەتكەندە كەشەگىلەردى شاڭعا كومىپ, شالقايامىز. عىلىم, ادەبيەت, ونەر, تاعى باسقا سالالاردا ايتۋلى ازاماتتار بولعان. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ىزدەۋشىسى جوقتىقتان اتتارى ۇمىتىلىپ, ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالىپ بارادى. مەن سول سەبەپتەن دە اعالارىمدى ءبىرىنشى اۋىزعا الىپ وتىرامىن. مىنانداي ءىس ءبىتىردىم, جاڭالىق اشتىم, جارىلقادىم دەگەننەن گورى سولاردىڭ رۋحىن ءتىرىلتۋ, ەڭبەگىن جاڭعىرتۋ, ۇلگىسىن ايتۋ – باستى پارىزىم. مەن تۋرالى كەيىنگىلەر ايتار. ءبىز وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىمىزدى جالعاستىرۋىمىز كەرەك. اناۋ باتىرلار جىرىنىڭ, بيلەر ءسوزىنىڭ اۋىزدان-اۋىزعا جەتىپ, بۇگىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋى جاقسى جالعاستىقتىڭ ناتيجەسىنەن. اباي اقىن ايتقانداي, ءوزىمىز باس-باسىمىزعا بي بولساق, الدى-ارتىمىز ۇمىتىلادى, كەيىن ءوزىمىز دە جوق بولامىز.
ءيا, جاقسىنىڭ جانىندا, تەكتىنىڭ توڭىرەگىندە جۇرسەڭ, كۇبىر-سىبىردان اۋلاق, تۋراشىل بولادى ەكەنسىڭ. بۇرىنعى كازپي-ءدى ءبىتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا جۇمىسقا باردىم. حيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بوپان ومىرحانقىزى دەگەن اپاي ەكەن. شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى جاقسى ەمەس پە, الالامادى. تۋعان ۇلىنداي كوردى. اپامىز اتاقتى ەرمەكوۆتەر اۋلەتىنەن ەدى. ول كەزدە تۋعان اعاسى ءمۇسىلىم ەرمەكوۆ زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتىڭ رەكتورى بولاتىن. سول كىسىلەرمەن جاناسا ءجۇرىپ, قازاعى ءۇشىن شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن ارداقتىلارمەن تانىستىم. ولار لەنينمەن ءسوز جارىستىرعان اڭىز ادام ءالىمحان ەرمەكوۆ, كونەكوز حاميت چۋرين, ءىلياس وماروۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, كىشىپەيىل ءسابيت مۇقانوۆ. «دەگدار ادام الىستان كورسەڭ – تاكاپپار, ايبىندى, جاقىننان كورسەڭ, ىزەتتى, مەيىربان» (كونفۋتسي) عابيت مۇسىرەپوۆ... كوپ قوي, كوپ. الاتاۋ قانداي بيىك بولسا ولار دا سونداي بيىك ەدى. اڭگىمەلەرى دە كەرەمەت ەدى. وتكەن تاريحتى, ەلدىڭ بولاشاعىن, ۇرپاقتىڭ تاربيەسىن ايتاتىن. ءبارى ءبىراۋىز ورىس ءسوزىن قوسپاي, تازا قازاقشا سويلەيتىن. ءالىمحان اعا ەرمەكوۆ كەلىستى كىسى ەدى. قازاق قانداي بولۋ كەرەك دەگەندە, قىرانداي تۇلەپ, تۇلپارداي وزىپ, وي تەربەيتىن ايباتتى دا ايبارلى ەدى. ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر ەدى.
– ەستەلىك كىتابىڭىزدا تاعى ءبىر اڭىز اعاڭىز تايبەكوۆ تۋرالى تەبىرەنە جازعان ەكەنسىز. سول جايلى از-كەم ايتا كەتسەڭىز ارتىق بولماس ەدى.
– كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ ۇلگىسى ەدى – ەلۋباي ءبازىم ۇلى. قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاق ۇكىمەتى ءتوراعاسى بولعان. ودان بوساعان سوڭ قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا رەكتورلىققا كەلگەن. مەنى قىزمەتكە قابىلداپ وتىرىپ: «بىزگە قازاق كەرەك. حيميا كافەدراسىن بوپان امىرحانقىزى باسقارعانمەن, قازاق جوق. ول كىسىنىڭ قازاقشاسى ناشار. باسقا ۇلتتار كوپ. وسىنى ەسكەرىپ, بيولوگيا كافەدراسىنا بارام دەگەن ءوتىنىشىڭدى قابىلداماي, حيميا كافەدراسىنا جىبەرىپ وتىرمىن. ىلعي قازاق بالاسىن وقىتامىز. نەگە قازاق ءتىلدى وقىتۋشى كەمشىن؟ وڭكەي ءتىلى مۇكىستەر. جاس ەكەنسىڭ, قازاقىلىعىڭ دا اڭعارىلادى. وسىنى دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك», دەدى دە مۇنى پرورەكتور قىپشاقباەۆقا دا ەسكەرتتى. ەندى قاراپ وتىرسام, ماسكەۋدىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس بولىپ تۇرعاندا, بۇل نەتكەن باتىرلىق, نەتكەن باتىلدىق دەۋگە تۋرا كەلەدى. كەيبىر ازاماتتار وداق بىزگە بيلىك بەرمەدى دەپ جاتادى. مىناعان قاراعاندا ولاي ەمەس سياقتى. ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق قان, ۇلت ءۇشىن شىعار جان بولسا ءبارىن قاپىسىز اتقارادى ەكەنسىڭ. سول جىلى حيميا كافەدراسىنا بىردەن ءۇش ادام الدىق. سونىڭ ءبىرى كەزىندە مينيستر بولعان, قازىر شىعىستا رەكتورلىق قىزمەتتە جۇرگەن بەلگىلى عالىم ەرەجەپ مامبەتقازيەۆ ەدى.
– ءسىز تىلگە جەتىكسىز. ارعى جىراۋلارعا, باتىرلار جىرىنا, اباي ۇلاعاتىنا, ودان كەيىنگى ارىستارىمىزدىڭ سوزىنە كوپ جۇگىنەسىز. سوعان قاراعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىمەن قاتار, رۋحاني دۇنيەنى دە كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن تىس قالدىرمايسىز-اۋ, ءسىرا؟
– مەن حات تانىعاننان بەرى حالىق ءومىرىن كورسەتكەن جىر-داستانداردى, ادەبيەتتى, ونەر تۋىندىلارىن وقۋمەن كەلەمىن. اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنە جەتىكپىن. كوپكە ءمالىم, ءبىر شەتەلدىك تاياۋ جىلدارى عالىم بولام دەپ ابايعا «اۋىز سالعانى» بار ەدى. سوندا مەن قارسى شىقتىم, «دوس جىلاتىپ ايتادى, دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى», ۇلى اقىن ۇلتىنا دوستىقتى ايتقان. ول قاتە بولسا, باس اقىن اتالار ما ەدى؟ ءبارىمىز اباي دانىشپان دەپ ارداقتار ما ەدىك؟ اباي مەن قازاقتى بولۋگە بولمايدى. بىرىنە ءبىرىن قارسى قويۋ قاتە. اباي ونداي جالعان سوزگە باعىنبايتىن الىپ. ءبىر زاماندارى نيەتى بۇزىقتار وسىلايشا تيىسكەن. بىراق جەڭە الماعان, قولدارى جەتپەگەن. مىناۋ سۇمدىق ءىس. ابايدىڭ ورنىن باسار قايسىڭ بار», دەپ سىلكىندىم. «راحا, ادەبيەتشى بولۋىڭىز كەرەك ەكەن», دەگەندەرگە ماسەلە ادەبيەتشى بولۋدا ەمەس, ماسەلە ابايدى قازاققا قارسى قويماۋدا. ونى تۇسىنۋگە بالەندەي داريا اقىلدىڭ كەرەگى جوق شىعار. اباي, قازاق دەگەندە ماماندىق ەمەس, ادامدىق, پايداكۇنەمدىك ەمەس, ەلدىك ءىس, ۇلتتىق رۋح موينى وزىق تۇرسا بولعانى», دەپ ەدىم. اقىرى ول شەتەلدىك ءىزىن سۋىتتى. اباي ءوز تۇعىرىندا قاسقايىپ قالا بەردى.
ءبىز بالا كەزىمىزدە جاتا جاستانىپ باتىرلار جىرىن وقىدىق. ول كەرەمەت تاربيە قۇرالى ەدى. سولارداي ەل مەن جەردى قورعاساق دەپ تالپىندىق. وتانشىلدىق سەزىمىنىڭ ويانۋى, ءتىلدى سىيلاۋ, ءسوز جاۋھارلارىن ءتۇسىنۋ بويىمىزعا سودان قونعان. قازاق باتىرلارى جۇزگە بولىنبەگەن. ءبىر شەتىنە جاۋ تيسە, ەكىنشى شەتى كومەككە كەلگەن. ونى قازاق دالاسىندا بولعان شاپقىنشىلىقتاردان كورۋگە بولادى. قازاقتىڭ بيلەرى شەشپەگەن داۋ, باتىرلارى جەڭبەگەن جاۋ بار ما ەدى؟ قازىر ارداقتىلار تويىن كىندىك قانى تامعان وڭىردە عانا اتاپ وتەتىندى شىعاردى. بۇل قاتە تۇجىرىم, ويلاناتىن ءىس. قازاققا ءدال وسى كۇنى – جامانىن جاسىرىپ, جاقسىسىن اسىراتىن كەز. كۇبىر, سىبىر, اناۋ مىقتى, مىناۋ ءالسىز دەگەن جاراسپايدى. ونداي جات قىلىق جاستاردى بۇلدىرەدى. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلايدى. ءبىزدىڭ جاق مىقتى ەكەن, انالار ناشار ەكەن دەگىزەدى. ۇلى ورتاق, جاقسى ورتاق. ونى اركىم وزىنە تارتۋعا قاقىسى جوق.
– بۇكىل ءومىرىڭىزدى ءبىلىم ىسىنە, عىلىم الەمىنە ارناعان ادامسىز. بۇل سالا تۋرالى دا ايتارىڭىز از ەمەس شىعار؟
– بارشىلىق. ءبىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەن باستاپ شاعىن جەكە وقۋ ورنىنا دەيىن بولون ءۇردىسى بويىنشا وقىتامىز دەپ جاتىرمىز. جاڭالىق جاقسى. بىراق سوعان ءازىرمىز بە؟ وسى سۇراق قاتتى ويلاندىرادى. مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆ.سادوۆنيچيمەن وي بولىسكەنىم بار ەدى. «سىزدەر دە بولون جۇيەسىنە وتتىڭىزدەر. ونىڭ تالابىن تۇگەل ورىنداپ جاتىرسىزدار ما؟» دەگەنىمدە: «ءبارىن ورىنداۋ مىندەتتى ەمەس, كەرەگىن الامىز, كەرەكسىزى قالادى. بىزگە ەشكىم 100 پايىز ورىندا دەپ ايتا المايدى. ويتكەنى, ءوز الدىمىزعا باعىت-باعدارىمىزدى بەلگىلەگەن ەل ەمەسپىز بە؟ ەكونوميكالىق يندۋستريا, ستۋدەنتتەر الماسۋ, عىلىمي ىزدەنىستەردەگى ءتيىمدى جولداردى قولدانىسقا ەنگىزۋ سەكىلدى قاجەتتەردى الامىز», دەدى. ال ءبىز بولساق, تالاپ وسىلاي دەپ قابىلداپ جاتىرمىز. سودان ءبىلىم جاقساردى ما؟ قايدام؟ باردى باعالاي الماي, جۇيەسىزدىككە ۇرىنىپ قالعان جوقپىز با؟ ستۋدەنتتەردىڭ بىلىمگە ءمان بەرە بەرمەۋىنەن تۇڭىلەمىن. كىتاپتىڭ بەتىن اشپايدى. ينتەرنەتتەن كوشىرىپ اكەلەدى, نە بولماسا ءبىز جازعان كىتاپتاردان قيىپ-قيىپ الىپ, الدىڭا تارتادى. بۇل قالاي دەپ كۇيىنەمىز. امال جوق, كوتەرەم ءۇش قويۋعا ءماجبۇرمىز. كۇيىپ كەتكەندە: «قارعام-اۋ, ءبىلىم ماعان ەمەس, ساعان كەرەك قوي», دەيسىڭ. بۇكپەسىز ايتايىن, ساۋاتسىزدىق جايلاپ بارادى. اتى-جوندەرىن دۇرىس جازا المايتىندار توبە كورسەتە باستادى. ينتەرنەت, ۇيالى تەلەفون كەرەك شىعار. بىراق ونىڭ ادامدى, اسىرەسە, جاستاردى ىزدەنۋدەن, ويلانۋدان, تالپىنۋدان اۋلاقتاتىپ بارا جاتقانىن نەگە ەسكەرمەيمىز؟ ويسىزدار كوپ. بىردەڭە سۇراساڭ: «ينتەرنەتتە سولاي», دەپ قاسقايىپ تۇرادى. باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى ءبىر ءتۇرلى بولىپ بارادى. ماگيستر دارەجەسى بۇرىن باكالاۆردى بىتىرگەن ماماننىڭ جوعارى ءبىلىم الۋ ساتىسى دەپ ەسەپتەلەتىن. قازىرگى كەزدە ماگيستراتۋرا جوعارى ءبىلىمنىڭ جالعاسى ەمەس, بۇرىنعى اسپيرانتۋرا سەكىلدى دوكتور Ph ءبىرىنشى باسپالداعى بولىپ كەتتى. وعان تۇسەتىندەر سانى كوپ ەمەس. سوندا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەندەر جوعارى ءبىلىم الماۋى كەرەك پە؟ سەبەبى, باكالاۆر دەگەنىڭىز تولىق اياقتالماعان جوعارى ءبىلىم بولىپ قالدى. ءبىز جاڭالىقتاردى ەش ەسەپسىز ەنگىزۋ قۇمارلىعىنان جوعارى ءبىلىمدى مامان دەگەن دارەجەدەن ايىرىلىپ قالىپ وتىرمىز.
عىلىم دا تومەندەپ بارادى. گرانت بولەمىز دەيدى. ول 2-3 ملن. تەڭگە كولەمىندە. ىرگەلى عىلىمدارعا مۇنداي ءىس جاراسپايدى. مەن كەزىندە شەتەلدەن مال ساتىپ الۋ دەگەنگە قارسى شىقتىم. ارتىق شىعىن دەدىم. ونى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە قولدادى. «قاتە قادام» دەگەن قاراقوۆ ەسىمدى قارت زووتەحنيكتىڭ ماقالاسىن باستى. سەبەبى, اكەلگەن مالدىڭ جەرسىنۋى قيىن بولادى, وزىمىزدەگى باردى باعالايىق, سونى جەتىلدىرەيىك, دەپ دالەل-دايەگىمدى العا تارتتىم. تىڭدار قۇلاق تابىلمادى. اقىرى مەملەكەت قازىناسىن شاشىپ, ۇشاقپەن اسپەتتەپ اكەلگەن سيىرلار قىرىلدى. ونى بىرىنەن ءبىرى كورىپ, اقىر اياعى قۇردىمعا كەتىردى. ەڭ وكىنىشتىسى, مەملەكەتتىڭ قازىناسى جەلگە ۇشتى. قازاق مال باعۋدان الدىنا جان سالعان با؟ قويدى دا, سيىردى دا, جىلقىنى دا وسىرگەن. بىراق «جاڭالىقتىڭ جارشىلارى»: «شەتەلدەن جەتكىزگەن سيىردى ءبىزدىڭ ادامدار باعا المايدى, وقىتامىز» دەپ الەككە ءتۇستى. وقىتتى دا. بىراق ولار باعاتىن مال تاپپاي قالدى. وسى سەكىلدى كەيبىر بەرەكەسىز ىسىمىزدەن شيكىلىك از شىعىپ جاتقان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
