تاريحي كەلىسىم تۋرالى ەڭ العاش اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ۇيدە وتكەن ءباسپاسوز جيىنىندا مالىمدەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ, اراعايىندىق تانىتقان.
«ەلدىڭ ءبارى مۇنىڭ مۇمكىن ەمەسىن ايتقان. يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 49 جىلدان كەيىن ديپلوماتيالىق بايلانىستى جانداندىرماق. ولار ەلشىلىكتەر اشىپ, ەلشىلەر جىبەرىپ, تۋريزم, ءبىلىم, دەنساۋلىق, ساۋدا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىندا قاتىناس ورناتادى», دەدى د.ترامپ.
كەلىسسوزدەرگە سايكەس, يزرايل تاراپى پالەستينا اۋماعىن باسىپ الۋ جونىندەگى جوسپارىنان باس تارتۋى ءتيىس. الايدا يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋ كوپ ۇزاماي ءوز باستاماسىندا وزگەرىس جوق دەپ مالىمدەدى. بۇعان قاراماستان, ءباا تاراپى اننەكسيا جاساۋدى تەز توقتاتۋدىڭ قاجەتىن ايتادى.
ەكىجاقتى مامىلەگە سايكەس, الداعى ۋاقىتتا يزرايل مەن ءباا وكىلدەرى كەلىسىمدى ودان ءارى پىسىقتاۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ينۆەستيتسيا, ەلشىلىك اشۋ, ءابۋ-دابي مەن تەل-اۆيۆ اراسىندا تىكەلەي رەيستى ىسكە قوسۋ, سونداي-اق كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىن جاساۋ ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تاراعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمى كۇزدە ۆاشينگتوندا اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى الدىندا وتپەك.
ب.نەتانياحۋدىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىم – تاريحي وقيعا. سەبەبى وسى قادام يزرايل مەن اراب الەمى قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا داۋىرىنە جول اشتى. سونداي-اق ول ەكى ەلدىڭ دە الەمدىك دەڭگەيگە شىققانىنا ەكپىن بەرىپ, ءشول دالادا تاڭعاجايىپ مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادى دەپ اسپەتتەدى.
ءبىر قىزىعى, ب.نەتانياحۋ يۆريت تىلىندە جاساعان حالىققا جولداۋىندا اننەكسيا تۋرالى جوسپارى وزگەرمەيتىنىن, اقش-تىڭ باستاماسىمەن ۋاقىتشا توقتاعانىن مالىمدەگەن.
ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بين زايەد بۇل جاڭالىقتى تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا ءبولىستى. ء«يزرايلدىڭ پالەستينا ايماعىن باسىپ المايتىندىعى جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. سونداي-اق ءباا جانە يزرايل ارىپتەستىكتى دامىتىپ, ەكىجاقتى قاتىناستى ورناتۋعا كەلىستى», دەپ جازدى ول.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىسى يۋسۋف ءال-وتايبا دا وقيعاعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. «كەلىسىم اننەكسيانى بىردەن توقتاتىپ, وقيعانىڭ كۇرت كۇردەلەنۋىنە جول بەرمەيدى. بۇل قادام اراب ليگاسى مەن حالىقارالىق قوعامداستىق ماقۇلداعان «ەكى مەملەكەت» شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى», دەلىنگەن ءال-وتايبانىڭ مالىمدەمەسىندە.
جالپى, امىرلىكتەر تاراپى رەسمي تۇردە يزرايلمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتپاسا دا, ەكىجاقتى بايلانىس كەيىنگى بىرنەشە جىلدا جاقسارعان. ماسەلەن, ەكى ەل دە يرانعا قارسى. ونىڭ ۇستىنە, ءابۋ-دابي بيلىگى ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىك جانە بارلاۋ تەحنولوگيالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
يزرايل ديپلوماتتارى ءابۋ-دابيدە ورنالاسقان حالىقارالىق بالامالى ەنەرگيا اگەنتتىگىنىڭ باس شتابىندا ورنالاسقان. جىل سايىن بۇل مەملەكەتتىڭ مينيسترلەرى ءباا-عا ءىس-ساپارمەن كەلىپ تۇرادى. سونداي-اق يزرايل دۋبايدا وتەتىن ەكسپو ءىس-شاراسىنا قاتىسپاق.
يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ مامىلەگە كەلۋى پالەستينا تاراپىنا مۇلدەم ۇناعان جوق. وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى ماحمۋد ابباس كەلىسىمدى مويىندامايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق بۇل قادامدى يەرۋساليمدى, ءال-اقسا مەشىتىن جانە پالەستينا حالقىن ساتىپ كەتۋ دەپ باعالادى.
ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, پالەستينا امىرلىكتەردەگى ەلشىسىن قايتارىپ العان. پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنىڭ مۇشەسى حانان اشراۆي ءباا مالىمدەمەسىن دوستىڭ ساتىپ كەتۋىنە تەڭەدى.
«ەلىڭدى ۇرلاپ كەتكەنىنە ىزالانباۋدى, باسقىنشىنىڭ بۇيرىعىمەن ءومىر ءسۇرۋ قيىندىعىن, ۇيلەرىڭ مەن سۇيىكتى ادامدارىڭنىڭ جوعالىپ كەتپەۋىن, «دوستارىڭنىڭ» ساتىپ كەتپەۋىن تىلەيمىن», دەپ جازدى ول تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا.
حاماس ۇيىمى دا يزرايل مەن ءباا كەلىسىمىن قولدامايتىنىن, بۇل قادام پالەستينا حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي ەمەسىن جەتكىزدى.
«بۇل كەلىسىم پالەستينا ماسەلەسىن مۇلدەم شەشپەيدى, كەرىسىنشە سيونيستەرگە قولايلى. بۇل كەلىسىم ءيزرايلدىڭ باسىپ الۋىن جالعاستىرا بەرۋىن جانە پالەستينا حالقىنىڭ قۇقىعىن مويىنداماۋىن, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاستاندىق جاساي بەرۋىن جالعاستىرۋعا اسەر ەتەدى», دەدى حاماستىڭ وكىلى.
يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى مامىلەنى بۇۇ تاراپى جوعارى باعالادى. سونداي-اق ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ەگيپەت تە كەلىسىمنىڭ بەرەرى مول دەپ ەسەپتەيدى. بۇدان بولەك, باحرەين مەن ومان ەلدەرى امىرلىكتەردىڭ سوڭىن الا يزرايلمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى.
بۇل كەلىسىم اق ءۇيدىڭ باسشىسى دونالد ترامپقا دا قولايلى بولماق. سەبەبى بيىل اقش-تا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. كەيىنگى كەزدە حالىق اراسىندا د.ترامپتىڭ بەدەلى ءتۇسىپ بارا جاتىر. سوندىقتان ول بۇكىل مۇمكىندىكتى قاراستىرماق. ەۆرەيلەر مەن ارابتاردى تاتۋلاستىرۋ ارقىلى د.ترامپ ءوزىن مامىلەگەر رەتىندە كورسەتەدى. بۇعان دەيىن اق ءۇي باسشىسىنىڭ سولتۇستىك كورەيامەن كەلىسىمى ءساتسىز اياقتالىپ, يرانمەن ودان ءارى ارازداسا تۇسكەنى بەلگىلى. ەندەشە, يزرايل مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىن تاتۋلاستىرۋ ارقىلى د.ترامپ «ەكى جەپ بيگە شىعۋدى» كوزدەيدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كەلىسىم ءيزرايلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋعا دا قولايلى. پرەمەردىڭ بۇل كەلىسىمگە ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. كەيىنگى كەزدە يزرايلدە ب.نەتانياحۋعا قارسىلاردىڭ قاراسى كوبەيىپ كەلەدى. وعان قوسا, جەمقورلىققا قاتىسى بار دەگەن كۇدىك تە ۇزاق ۋاقىت پرەمەر-مينيستر اتانعان ونىڭ ابىرويىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرگەنى انىق. ال ءباا-مەن مامىلە ونىڭ بەدەلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتىپتى, يزرايلدەگى وپپوزيتسيا وكىلى ياير لاپيد تە پرەمەر-ءمينيستردى قۇتتىقتادى.
ونىڭ ۇستىنە, ب.نەتانياحۋعا ءوزىن ەۆرەيلەردى اراب الەمىمەن تاتۋلاستىرۋشى رەتىندە دە كورسەتۋىنە زور مۇمكىندىك تۋادى. يزرايل 1994 جىلى يوردانيامەن بەيبىت كەلىسىم جاساسقاندا دا ەل تىزگىنى ب.نەتانياحۋدىڭ قولىندا ەدى.
The Guardian گازەتىنىڭ جازۋىنشا, ب.نەتانياحۋ – «قالتاڭدى ۇپتەپ كەتىپ, باسىڭنان ۇرماعانى ءۇشىن ماراپات سۇرايتىن ادام». باسىلىمنىڭ بۇلاي سيپاتتاۋىنىڭ سەبەبى مىنادا. يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التى كۇندىك سوعىستا» باسىپ العان بولاتىن. سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە, بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق. تاياۋدا يزرايل «باتىس جاعالاۋدى» اننەكسيا جاساۋ جونىندەگى جوسپارىن جاريالاعان. اننەكسيا ەل تىزگىنىن بيىلعى سايلاۋدا ارەڭ قولىنا ۇستاعان بەنيامين نەتانياحۋدىڭ باستى «كوزىرى».
بىراق ساراپشىلار ب.نەتانياحۋدىڭ اننەكسيا جوسپارىنىڭ ءمانى جوق دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋى بۇرىننان باسىپ الىنعان ايماق. ءارى پالەستينالىقتاردىڭ قۇقىعى شەكتەلىپ كەلگەلى دە ۇزاق ۋاقىت ءوتتى. يزرايل جوسپارىن جۇزەگە اسىرسا دا, اسىرماسا دا ەشتەڭە وزگەرمەيدى.
ەكىجاقتى كەلىسىمگە تۇركيا دا نارازىلىق ءبىلدىردى. ەل پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن بايلانىستى ءۇزۋ, ەلشىنى شاقىرىپ الۋدى قاراستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن مالىمدەدى.
وسىعان بايلانىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مالىمدەمە جاساپ, يزرايل – ءباا قاتىناستارىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قاتىستى پالەستينا حالقى مەن اكىمشىلىگى كورسەتكەن نارازىلىقتىڭ زاڭدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«نەگىزسىز دۇنيەگە كەلگەن, ىقپالى جوق, اقش جوسپارىنا ساي قۇپيا ارەكەت ەتەتىن ءباا وسىلايشا پالەستينا بيلىگىن «جوق» دەپ سانايدى. بىرىككەن اراب امىرلىگىنىڭ بيلىگى پالەستينا حالقى مەن بيلىگىنىڭ رازىلىعىنسىز يزرايلمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە جانە پالەستيناعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردە كەلىسىم جاساۋعا قۇقىعى جوق», دەلىنگەن تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.
قورىتا ايتقاندا, يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋى تاياۋ شىعىستاعى احۋالدى جاقسارتۋدىڭ ورنىنا, كۇردەلەندىرە تۇسەتىن ءتۇرى بار. بۇل كەلىسىم وعان قاتىسقان تاراپتار ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن, ەڭ باستى ماسەلە – پالەستينا حالقىنا وڭايعا سوقپايتىنى انىق.
