الەم • 17 تامىز، 2020

يزرايل – ءباا كەلىسىمى كىمگە ءتيىمدى؟

40 رەت كورسەتىلدى

يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىستى. رەسمي ۆاشينگتون ۇيىتقى بولعان بۇل مامىلە تاياۋ شىعىستاعى ۇلكەن وزگەرىسكە اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ءباا – يزرايلمەن ديپلوماتيالىق كەلىسىم جاساسقان ءۇشىنشى مەملەكەت.

تاريحي كەلىسىم تۋرالى ەڭ العاش اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ۇيدە وتكەن ءباسپاسوز جيىنىندا مالىمدەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ، اراعايىندىق تانىتقان.

«ەلدىڭ ءبارى مۇنىڭ مۇمكىن ەمە­سىن ايتقان. يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 49 جىلدان كەيىن ديپلوماتيالىق بايلانىستى جان­داندىرماق. ولار ەلشىلىكتەر اشىپ، ەلشىلەر جىبەرىپ، تۋريزم، ءبىلىم، دەن­ساۋلىق، ساۋدا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىندا قاتىناس ورناتادى»، دەدى د.ترامپ.

كەلىسسوزدەرگە سايكەس، يزرايل تا­راپى پالەستينا اۋماعىن باسىپ الۋ جونىندەگى جوسپارىنان باس تارتۋى ءتيىس. الايدا يزرايل پرە­مەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋ كوپ ۇزاماي ءوز باستاماسىندا وز­گەرىس جوق دەپ مالىمدەدى. بۇعان قارا­ماس­تان، ءباا تاراپى اننەكسيا جاساۋدى تەز توقتاتۋدىڭ قاجەتىن ايتادى.

ەكىجاقتى مامىلەگە سايكەس، الدا­عى ۋاقىتتا يزرايل مەن ءباا وكىل­دەرى كەلىسىمدى ودان ءارى پىسىقتاۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا، قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكالىق ينۆەستيتسيا، ەلشى­لىك اشۋ، ءابۋ-دابي مەن تەل-اۆيۆ اراسىندا تىكەلەي رەيستى ىسكە قوسۋ، سونداي-اق كوروناۆيرۋس ۆاك­تسيناسىن جاساۋ ماسەلەلەرىن تال­قىلايدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا تاراعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمى كۇزدە ۆاشينگتوندا اقش-تاعى پرە­زيدەنت سايلاۋى الدىندا وتپەك.

ب.نەتانياحۋدىڭ ايتۋىنشا، اتال­عان كەلىسىم – تاريحي وقيعا. سە­بەبى وسى قادام يزرايل مەن اراب الەمى قارىم-قاتىناسىنىڭ جا­ڭا داۋىرىنە جول اشتى. سونداي-اق ول ەكى ەلدىڭ دە الەمدىك دەڭگەيگە شىققانىنا ەكپىن بەرىپ، ءشول دالادا تاڭ­عاجايىپ مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادى دەپ اسپەتتەدى.

ءبىر قىزىعى، ب.نەتانياحۋ يۆ­ريت تىلىندە جاساعان حالىققا جول­داۋىن­دا اننەكسيا تۋرالى جوس­پارى وزگەر­مەيتىنىن، اقش-تىڭ باستا­ما­سى­­مەن ۋاقىتشا توقتاعانىن مالىم­دەگەن.

ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بين زايەد بۇل جاڭالىقتى تۋيتتەردەگى پاراق­شا­سىندا ءبولىستى. ء«يزرايلدىڭ پا­­لەستينا ايماعىن باسىپ المايتىن­دىعى جو­نىندە كەلىسىمگە قول جەت­كىزدىك. سون­­داي-اق ءباا جانە يز­رايل ارىپ­تەستىكتى دامىتىپ، ەكى­جاق­تى قا­تى­ناستى ورناتۋعا كەلىس­تى»، دەپ جازدى ول.

بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۆاشينگتونداعى ەلشىسى يۋسۋف ءال-وتايبا دا وقيعاعا قاتىستى پىكىر ءبىل­دىردى. «كەلىسىم اننەكسيانى بىر­دەن توقتاتىپ، وقيعانىڭ كۇرت كۇردە­لەنۋىنە جول بەرمەيدى. بۇل قادام اراب ليگاسى مەن حالىقارالىق قو­عام­داستىق ماقۇلداعان «ەكى مەم­لە­كەت» شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋعا كو­مەكتەسەدى»، دەلىنگەن ءال-وتاي­با­نىڭ مالىمدەمەسىندە.

جالپى، امىرلىكتەر تاراپى رەسمي تۇردە يزرايلمەن ديپلو­ما­تيالىق قارىم-قاتىناس ورناتپاسا دا، ەكىجاقتى بايلانىس كەيىنگى بىر­نەشە جىلدا جاقسارعان. ماسە­لەن، ەكى ەل دە يرانعا قارسى. ونىڭ ۇستى­نە، ءابۋ-دابي بيلىگى ءيزرايل­دىڭ قا­ۋىپسىزدىك جانە بارلاۋ تەحنو­لو­گيا­لارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

يزرايل ديپلوماتتارى ءابۋ-دابيدە ورنالاسقان حالىقارالىق بالامالى ەنەرگيا اگەنتتىگىنىڭ باس شتابىندا ورنالاسقان. جىل سايىن بۇل مەملەكەتتىڭ مينيسترلەرى ءباا-عا ءىس-ساپارمەن كەلىپ تۇرادى. سونداي-اق يزرايل دۋبايدا وتەتىن ەكسپو ءىس-شاراسىنا قاتىسپاق.

يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرىنىڭ مامىلەگە كەلۋى پالەس­تينا تاراپىنا مۇلدەم ۇناعان جوق. وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى ماحمۋد ابباس كەلىسىمدى مويىندامايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق بۇل قادامدى يە­رۋساليمدى، ءال-اقسا مەشىتىن جانە پالەستينا حالقىن ساتىپ كەتۋ دەپ باعالادى.

ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارىنىڭ حابارلاۋىنشا، پا­لەستينا امىرلىكتەردەگى ەلشىسىن قاي­تارىپ العان. پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنىڭ مۇشەسى حانان اشراۆي ءباا مالىمدەمەسىن دوستىڭ ساتىپ كەتۋىنە تەڭەدى.

«ەلىڭدى ۇرلاپ كەتكەنىنە ىزا­لان­باۋدى، باسقىنشىنىڭ بۇيرىعىمەن ءومىر ءسۇرۋ قيىندىعىن، ۇيلەرىڭ مەن سۇيىكتى ادامدارىڭنىڭ جوعالىپ كەتپەۋىن، «دوستارىڭنىڭ» ساتىپ كەتپەۋىن تىلەيمىن»، دەپ جازدى ول تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا.

حاماس ۇيىمى دا يزرايل مەن ءباا كەلىسىمىن قولدامايتىنىن، بۇل قادام پالەستينا حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي ەمەسىن جەتكىزدى.

«بۇل كەلىسىم پالەستينا ماسە­لەسىن مۇلدەم شەشپەيدى، كەرى­سىنشە سيونيستەرگە قولايلى. بۇل كەلىسىم ءيزرايلدىڭ باسىپ الۋىن جالعاستىرا بەرۋىن جانە پالەس­تينا حالقىنىڭ قۇقىعىن مويىن­دا­ماۋىن، ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاس­تاندىق جاساي بەرۋىن جالعاستىرۋعا اسەر ەتەدى»، دەدى حاماستىڭ وكىلى.

يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىر­لىك­تەرىنىڭ اراسىنداعى مامى­لەنى بۇۇ تاراپى جوعارى باعا­لادى. سونداي-اق ۇلىبريتانيا، فران­تسيا جانە ەگيپەت تە كەلىسىمنىڭ بەرەرى مول دەپ ەسەپتەيدى. بۇدان بو­لەك، باحرەين مەن ومان ەلدە­رى امىرلىكتەردىڭ سوڭىن الا يزرايل­مەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ور­نا­تۋعا مۇددەلى.

بۇل كەلىسىم اق ءۇيدىڭ باسشىسى دونالد ترامپقا دا قولايلى بول­ماق. سەبەبى بيىل اقش-تا پرەزي­دەنتتىك سايلاۋ. كەيىنگى كەزدە حالىق اراسىندا د.ترامپتىڭ بەدەلى ءتۇسىپ بارا جاتىر. سوندىقتان ول بۇكىل مۇمكىندىكتى قاراستىرماق. ەۆرەيلەر مەن ارابتاردى تاتۋلاستىرۋ ارقىلى د.ترامپ ءوزىن مامىلەگەر رەتىندە كورسەتەدى. بۇعان دەيىن اق ءۇي باس­شى­سىنىڭ سولتۇستىك كورەيامەن كە­لى­سىمى ءساتسىز اياقتالىپ، يرانمەن ودان ءارى ارازداسا تۇسكەنى بەلگىلى. ەن­دەشە، يزرايل مەن پارسى شىعا­نا­عى ەلدەرىن تاتۋلاستىرۋ ارقىلى د.ترامپ «ەكى جەپ بيگە شىعۋدى» كوزدەيدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كەلىسىم ءيزرايلدىڭ پرەمەر-ءمي­نيسترى بەنيامين نەتانياحۋعا دا قولايلى. پرەمەردىڭ بۇل كەلىسىمگە ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. كەيىنگى كەزدە يزرايلدە ب.نە­تانياحۋعا قارسىلاردىڭ قاراسى كو­بەيىپ كەلەدى. وعان قوسا، جەم­قور­لىققا قاتىسى بار دەگەن كۇدىك تە ۇزاق ۋاقىت پرەمەر-مينيستر اتانعان ونىڭ ابىرويىنا ايتارلىقتاي نۇق­سان كەلتىرگەنى انىق. ال ءباا-مەن مامىلە ونىڭ بەدەلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتىپتى، يزرايلدەگى وپپوزيتسيا وكىلى ياير لاپيد تە پرەمەر-ءمينيستردى قۇتتىقتادى.

ونىڭ ۇستىنە، ب.نەتانياحۋعا ءوزىن ەۆرەيلەردى اراب الەمىمەن تاتۋ­لاستىرۋشى رەتىندە دە كورسەتۋىنە زور مۇمكىندىك تۋادى. يزرايل 1994 جىلى يوردانيامەن بەيبىت كەلىسىم جاساسقاندا دا ەل تىزگىنى ب.نەتانياحۋدىڭ قولىندا ەدى.

The Guardian گازەتىنىڭ جاز­ۋىنشا، ب.نەتانياحۋ – «قالتاڭدى ۇپتەپ كەتىپ، باسىڭنان ۇرماعانى ءۇشىن ماراپات سۇرايتىن ادام». باسىلىمنىڭ بۇلاي سيپاتتاۋىنىڭ سەبەبى مىنادا. يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التى كۇندىك سوعىستا» با­سىپ العان بولاتىن. سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپ­تاستىرۋ  ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى.

بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە، بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭ­سىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «با­تىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى  شەشىلگەن جوق. تاياۋدا يزرايل «باتىس جاعا­لاۋ­دى» اننەكسيا جاساۋ جونىندەگى جوس­پارىن جاريالاعان. اننەكسيا ەل تىز­گىنىن بيىلعى سايلاۋدا ارەڭ قولىنا ۇستاعان بەنيامين نەتانياحۋدىڭ باستى «كوزىرى».

بىراق ساراپشىلار ب.نەتانيا­حۋدىڭ اننەكسيا جوسپارىنىڭ ءما­نى جوق دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى يور­­دان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋى بۇ­رىن­نان باسىپ الىنعان ايماق. ءارى پالەستينالىقتاردىڭ قۇقىعى شەك­تەلىپ كەلگەلى دە ۇزاق ۋاقىت ءوتتى. يزرايل جوسپارىن جۇزەگە اسىر­سا دا، اسىرماسا دا ەشتەڭە وزگەر­مەيدى.

ەكىجاقتى كەلىسىمگە تۇركيا دا نا­رازىلىق ءبىلدىردى. ەل پرەزي­دەن­تى رەجەپ تايپ ەردوعان جۋرنا­ليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرىمەن بايلا­نىس­تى ءۇزۋ، ەلشىنى شاقىرىپ الۋدى قاراس­تى­رۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن مالىمدەدى.

وسىعان بايلانىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مالىمدەمە جاساپ، يزرايل – ءباا قاتىناستارىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قاتىستى پالەستينا حالقى مەن اكىمشىلىگى كورسەتكەن نارازىلىقتىڭ زاڭدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

«نەگىزسىز دۇنيەگە كەلگەن، ىقپا­لى جوق، اقش جوسپارىنا ساي قۇ­پيا ارەكەت ەتەتىن ءباا وسىلاي­شا پالەستينا بيلىگىن «جوق» دەپ سانايدى. بىرىككەن اراب امىر­لى­گىنىڭ بيلىگى پالەستينا حالقى مەن بيلى­گى­نىڭ رازىلىعىنسىز يزرايل­مەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە جانە پالەس­تيناعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلە­لەردە كەلىسىم جاساۋعا قۇقىعى جوق»، دەلىنگەن تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.

قورىتا ايتقاندا، يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ بەي­بىت كەلىسىمگە كەلۋى تاياۋ شىعىستاعى احۋالدى جاقسارتۋدىڭ ورنىنا، كۇردەلەندىرە تۇسەتىن ءتۇرى بار. بۇل كەلىسىم وعان قاتىسقان تاراپتار ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن، ەڭ باستى ماسەلە – پالەستينا حالقىنا وڭايعا سوقپايتىنى انىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار