جالپى, مۇزدىقتاردىڭ «كوكەسى» انتاركتيدا مەن اركتيكادا ورنالاسقان. الدا-جالدا جەردىڭ استى مەن ۇستىندە جاتقان وسى اق قۇرساۋ تولىقتاي ەري قالسا, تەڭىز دەڭگەيى 60-70 مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جەر پلانەتاسىنىڭ ءبىراز بولىگىن سۋ باساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا اركتيكانىڭ دا, انتاركتيدانىڭ دا مۇز قاباتى كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماقتاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوققان. ناتيجەسىندە جىلىنعان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە تۇسكەن.
1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتىپتى. National Geographic زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن. گرەنلانديا 2002 جىلدان بەرى ءار ماۋسىم سايىن ورتاشا ەسەپپەن 287 ملرد شارشى توننا مۇز جوعالتادى.
انتاركتيدا دا جاعداي ءماز ەمەس. انتاركتيدادا ماڭگىلىك مۇزدار ءجىپسىپ, ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيىلىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ كەلەدى. باتىس انتاركتيدا مۇز قاباتىنىڭ كوپ بولىگى تەڭىز قايراڭىنا ورنىققان. اق قۇرلىقتا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ نەگىزىندە ماڭگىلىك مۇزداردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭگىپ جاتقانى انىقتالدى.
بۇگىندە مۇنداعى بىرنەشە مۇزدىق قاۋىپتى دەڭگەيدە تۇر. ماسەلەن, ونداعى تۋەيتس مۇزدىعى تۇگەلدەي ەرىسە, الەمدىك تەڭىز دەڭگەيى 1 مەترگە كوتەرىلەدى ەكەن. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, تۋەيتس مۇزدىعىنىڭ اۋماعى قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىنا تەڭ. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنە سۇيەنسەك, 2100 جىلى تۋەيتستەن تۇك قالماۋى مۇمكىن.
مۇزدىقتاردىڭ جوعارى قارقىنمەن ەرۋى تەڭىز دەڭگەيىن كوتەرىپ قانا قويمايدى, شارتاراپتىڭ ەكونوميكاسىنا دا, ەكولوگياسىنا دا وراسان شىعىن اكەلمەك. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق قويالىق. «سەندي» داۋىلى 2012 جىلى اقش-تىڭ شىعىس جاعالاۋىن تالقانداپ وتكەنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە تاسقىن مەن جەلدەن ەل ەكونوميكاسىنا 70 ملرد دوللار شىعىن كەلدى.
ماڭگى اق قۇرساۋدى مەكەندەيتىن اڭ-قۇستار دا مۇنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ماسەلەن, اركتيكانىڭ سيمۆولى سانالاتىن اق ايۋ مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى سالدارىنان تاماق تاپپاي سەندەلىپ ءجۇر. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ سانى كۇرت ازايعان. بۇدان بولەك, ادەليە پينگۆيندەرى بۇگىندە ساۋساقپەن سانارلىق.
ماڭگىلىك مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى كوپ جىلعى «پالە-جالانى» قوزعاۋى مۇمكىن. ناقتىلاي ايتقاندا, مۇزدىقتار ميلليونداعان جىل بويى جاۋعان قاردىڭ قاتۋىنان پايدا بولعانى بەلگىلى, وسى كەزەڭدە جەل مەن داۋىلدان ۇشقان شاڭ-توزاڭ, ءتۇرلى باكتەريا مەن ۆيرۋس مۇز تاۋلاردىڭ باسىنا قوناقتاپ كەلەدى. وسىلايشا ۋاقىت وتە كەلە قار قاتىپ, مۇزعا اينالىپ, ءۇستى-ۇستىنە قاباتتالىپ, بۇكىل جىن-جىبىر جينالا بەردى. ەندەشە, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ولاردى قايتا قوزدىرۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇلاي دەپ دابىل قاعۋىمىز بەكەر ەمەس. وسىدان 4 جىل بۇرىن سىبىردە 12 جاستاعى بالا ء«سىبىر» جاراسىنان قازا تاۋىپ, جيىرما شاقتى ادام اۋرۋحاناعا ءتۇستى. زەرتتەي كەلە وسى باكتەريانى جۇقتىرىپ ولگەن بۇعى 75 جىل بويى مۇز استىندا جاتىپ, كۇن جىلىنعاندا جەر بەتىنە شىققانى, ىندەتتىڭ سودان تاراعانى انىقتالدى.
عالىمدار ارا-تۇرا بۋبون وباسىنىڭ, يسپان تۇماۋى سەكىلدى قاۋىپتى ىندەتتەردىڭ ۆيرۋستارىن ارا-تۇرا سىبىردەن, الياسكادان كەزدەستىرىپ ءجۇر. ناسا عالىمدارى 2005 جىلى الياسكاداعى قاتقان كولدىڭ بىرىنەن Carnobacterium pleistocenium دەپ اتالاتىن ميكروب تاپتى. ولاردىڭ جاسى 32 مىڭ جىلدى قۇراعان. ال 2007 جىلى 8 ملن جىل بۇرىنعى باكتەريانىڭ مۇز اراسىندا ب ۇلىنبەي ساقتالعانى انىقتالدى.
بيىل قاڭتاردا تيبەتتەگى مۇزدىقتاردا 28 ءتۇرلى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ۆيرۋستىڭ بار ەكەنى بۇكىل الەمدى شۋلاتتى. ايتپاقشى, كەيبىر عالىمدار بۇكىل الەمدى ابىگەرگە سالعان Covid-19 ۆيرۋسى مۇزدىقتار ەرۋىنىڭ سالدارىنان پايدا بولدى دەگەن پىكىر ايتىپ ءجۇر.
مۇزدىقتار ماسەلەسى قازاقستان ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. «توعىزىنشى تەرريتوريا» – مۇحيتقا تىكەلەي شىقپايتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە, ەلىمىز, جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرى تىرشىلىك ءنارىن تاۋ باسىنداعى قاردان الادى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 2724 مۇزدىق بار. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى – تۇيىقسۋ مۇزدىعى. ەكى جارىم شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان بۇل ماڭگىلىك جابىن جىل وتكەن سايىن كەمىپ, جۇقارىپ بارادى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا, 1957 جىلى تۇيىقسۋدىڭ جانىنان زەرتتەۋ ستانساسى سالىندى. بۇگىندە وسى ورتالىقتان مۇزدىققا دەيىنگى اراقاشىقتىق بىرنەشە شاقىرىمعا ۇزارىپتى. تۇيىقسۋدان اققان سۋ كىشى الماتى وزەنىنە قۇيادى. كەلەشەكتە مۇزدىقتىڭ قارقىندى ەرۋىنىڭ سالدارىنان وزەن سۋى كوبەيۋى مۇمكىن. بىراق عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, مۇنداي ءۇردىس ۇزاققا سوزىلمايدى. قازاقستانداعى مۇزدىقتاردان اققان سۋ كەلەشەكتە ازايا بەرمەك.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 50 پايىزى ەلىمىزدىڭ مۇزدىقتاردان كەلەتىن سۋىنا مۇقتاج. جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان الاتاۋدىڭ باسىنداعى اق جابىندار ازايسا, اتالعان سالاعا وراسان زيان كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندە ءسوز قوزعالعاندا ەسكە اۋەلى ارال تەڭىزى تۇسەدى. ءبىر كەزدەرى تولقىنى شالقىپ, ايدىنىندا اققۋ-قازى قالىقتاعان ەركە ارال بۇگىندە بار سۇلۋلىعىنان ايىرىلىپ, بىرنەشە ەسەگە تارتىلىپ كەتتى. راس, كەيىنگى ۋاقىتتا تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جەمىستى جۇزەگە استى. الايدا ارالدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى دەڭگەيىنە قايتا جەتۋى نەعايبىل.
ايدىندى ارالدىڭ تاعدىرى قارت كاسپيدىڭ باسىنا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. Geophysical Research Letters جۋرنالىنا جاريالانعان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى 20 جىلدا تەڭىز بۋلانا باستاعان. ماسەلەن, سۋ دەڭگەيى 1996 جىلدان باستاپ جىلىنا 7 سانتيمەترگە ازايىپ, 1,5 مەترگە تومەن تۇسكەن.
زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ سەبەبىن كاسپيدىڭ بەتكى اۋا تەمپەراتۋراسىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ياعني ونداعى اۋا رايى 1995 جىلعا قاراعاندا 1 گرادۋسقا جىلىنعان. الداعى ۋاقىتتا جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەگەن سايىن قارت تەڭىزدىڭ دەڭگەيى دە تۇسە بەرمەك.
تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما؟ البەتتە! قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بىرنەشە ەلى جاساندى مۇزدىق جاساۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ءۇندىستاننىڭ لاداكحي ايماعى مۇنىڭ تاپتىرماس مىسالى. سونام ۆانگچۋك ەسىمدى ينجەنەر قولدان مۇزدىق جاساۋدىڭ ءادىسىن ويلاپ تاپقان.
ول تاۋ سۋىن لاداكحي اۋىلىنا قۇبىر ارقىلى جەتكىزەدى. سودان كەيىن سالقىن اۋانىڭ اسەرىنەن اتقىلاعان سۋ مۇزعا اينالادى. وسىلايشا كونۋس پىشىندەس جاساندى مۇزدىق پايدا بولادى. ارينە مۇنداي «ستۋپانىڭ» عۇمىرى ۇزاق ەمەس. ماۋسىمعا قاراي جاساندى مۇزدىق تۇگەلدەي ەرىپ كەتەدى. دەگەنمەن وسىنىڭ ءوزى ەرتە كوكتەمدە لاداكحيدەگى ەگىستىكتى سۋارۋعا جەتكىلىكتى.
ۆانگچۋكتىڭ باستاماسىنا الەم قىزىعىپ وتىر. ول وسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2015 جىلى 125 مىڭ دوللار قاراجات جيناپتى. 2016 جىلى شۆەيتساريا ۇكىمەتى وعان «قۇدا ءتۇسىپ», ءالپى تاۋلارى بوكتەرىندە ەۋروپانىڭ العاشقى مۇز «ستۋپاسىن» جاسادى.
ايتا كەتەرلىگى, ۆانگچۋكتىڭ جاڭالىعىن تەڭىز دەڭگەيىنەن 4600-5400 مەتر بيىكتە جاتقان ايماقتاردا قولدانۋعا مۇمكىندىك مول. ياعني قىسى 4-5 ايعا سوزىلاتىن, -15-تەن سۋىق وڭىرلەر جاساندى مۇزدىق جاساۋعا تاپتىرماس مەكەن. جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءتاسىلدى ورتالىق ازيادا, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاننىڭ تاۋلى ايماعىندا پايدالانۋعا بولادى.
قورىتا ايتقاندا, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى – بەيجاي قارايتىن ماسەلە ەمەس. جەر-جاھاننىڭ اق قۇرساۋلارىنىڭ كەلەشەكتەگى اسەرىن ناقتى بولجاۋ وتە قيىن. بىراق ءبىر نارسە انىق. ماڭگىلىك جابىنداردىڭ ەرۋى الەمگە وڭاي تيمەيدى. ەندەشە, مۇزدىقتاردىڭ ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ, وعان جول بەرمەۋ – بۇكىل الەمنىڭ ورتاق مىندەتى.
