سىرتقى ساياسات سارابدالدىعى

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى مارتەبەسىن العانىنا باس-اياعى جيىرما جىل­عا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. تاريح ولشەمىمەن قاراساق, بۇل وتە قىسقا مەرزىم, سولاي بولا تۇرا مەملەكەتىمىزدىڭ الەم­دىك ساياساتتاعى يگى باستامالارى مەن جاڭاشىل با­تىل قادامدارى قازاق دالاسى مەن حالقىن دۇنيە جۇزىنە تانىتقانى ايدان انىق. ارينە, وسىنشاما شەكتەۋلى مەرزىمدە جانە ەكى عاسىر توعىسىنداعى اسا شيەلەنىستى حالىقارالىق جاعدايدا قازاقستان تابىستارىنىڭ باياندى بولۋى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا, ءتۇرلى باعىتتاردا باتىل جۇرگىزگەن رەفورمالارىنا بايلانىستى ەكەنى تاعى انىق. ال وسى تۇجىرىمدى پىسىقتاۋ ءۇشىن ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستانعان كوپ قىرلى ساياساتتىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى حالىق­ارالىق قاتىناستار اياسىندا اتقارىلعان ۇيىمداستى­رۋشىلىق, ساياسي-بۇقارالىق شارالارعا وي سالىپ كورەلىك. حالىقارالىق جۇيەدەگى ەگەمەن ساياساتىمىزدىڭ تاريحى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنان باستاۋ الادى. اتالمىش كەزەڭ حالىقارالىق قاتىناستاردا اسا كۇردەلى بولىپ, ول پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءبىرشاماسىن قانتوگىستى قايعىلى وقيعالارعا ۇشىراتتى. جەر شارىنداعى شامامەن 80 جىلداي ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى تۇرعان الەۋمەتتىك-ساياسي, اسكەري جۇيە كۇيرەدى, بۇل ۇدەرىس سوعىس قيمىلدارىن جانداندىردى, كسرو مەن ونىڭ ساياساتىنىڭ قۇرىعىندا بولعان “سوتسياليستىك باعىت­تاعى” ەلدەر جۇيەسىنىڭ ىدىراۋى دا ەۋرازيا ايماعىن­داعى ەلدەرگە ساياسي-مەملەكەتتىك جاڭالىقتار اكەلدى. مۇنىڭ بارلىعىن ءتىزىپ بايانداۋىمىزدىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – سول جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. وسىنداي قيىن دا كۇردەلى, ەگەمەندىكتىڭ بەتاشار شاعىندا قازاقستان­دىقتاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن بيلىك بۋىنى, اسىرەسە, ونىڭ جەتەكشىسى تەرەڭ ويشىلدىق, پاراساتتىلىق پەن شىعارماشىلىق تانىتا الدى. الەمنىڭ قانداي ەلى ءۇشىن دە حالىقارالىق قاتىناس­تارى مەن مەملەكەتتىك سىرتقى ساياساتى اسا جاۋاپتى جانە كۇردەلى سالا بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدا مىنا ماسەلەنى ەسكەرگەن ءجون, ياعني 1991 جىلعا دەيىن كسرو-نىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزى تەك كرەمل بيلەۋشىلەرىنىڭ قۇزىرىندا بولدى. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سايلانعان پرەزيدەنت كەلەسى كۇنى شەتەلدىك جانە وتاندىق باق وكىلدەرىنە ارناپ العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, حالىق­ارالىق قاتىناستار ۇستانىمىنداعى باعدارلاماسىن جاريا ەتتى جانە ەرەكشە ەكى ماسەلەگە نازار اۋداردى: ءبىرىنشىسى, ەكونوميكالىق رەفورمانى باتىل جانە جە­دەل قارقىنمەن جۇرگىزۋ (جاڭاشا كادر ساياساتى, ءوندىرىس سالاسىنداعى ەڭبەك جانە تەحنولوگيالىق ءتارتىپتى ساق­تاۋ, قىلمىستىق ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ); ەكىنشىسى, دۇنيەجۇزىلىك مەملەكەتارالىق قاتىناستارداعى قازاق­ستاننىڭ ورنى مەن ءرولىن نىعايتۋ. كونفەرەنتسيا بارى­سىندا كوتەرىلگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە كەلە, پرە­زي­دەنت قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى كوپىر بولۋعا باعىتتالاتىنىن نىقتاپ ايتتى. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى تۇڭعىش شارا 1991 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا ءوتتى. ەلباسى سول كۇنى ەگەمەن ەلىمىز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ رەزيدەنتسياسىندا ماگدالەن حوفف باسقارعان ەۋروپار­لامەنت دەلەگاتسياسىن قابىلدادى. دەلەگاتسيا باسشىسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى تەرەڭ ويلاستىرىلعان ۇستانىمىن ەۋروپا ەلدەرى زور ىنتامەن قابىلداعانىن جانە ەۋروپالىقتار تەز ارادا رەسپۋب­ليكامەن قاتىناستار ورناتۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى شارالارىندا ەلىمىزدىڭ بۇۇ-مەن جانە ونىڭ بۋىندارىمەن بايلانىسىن ورناتۋعا ەلەۋلى كوڭىل ءبو­لىندى. مىسالى, 1991 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا پرەزي­دەنت يۋنەسكو دەلەگاتسياسىن قابىلداپ, بۇل ۇيىم ۇيعارىمى نەگىزىندە قازاقستاندا الەم ءباسپاسوز وكىلدە­رىنىڭ حالىقارالىق سەمينارىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. ەگەمەندىك العان پوستكەڭەستىك مەملە­كەت­تەر ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ناتيجەسىندە بولا­شاقتا قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى رەسپۋب­ليكا­لاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك اقپارات جۇيەسىنە ەنۋى دە جان-جاقتى تالقىلانىپ, ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ العاشقى قادامدارى بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى ساقتاپ, وعان جاڭاشا دەم بەرۋگە ۇمتىلىسىن كورسەتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ بۇل سالاداعى جاڭاشىل بەلسەندىلىگى مەن ناقتى شەشىمدەرىنە شەتەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى ۇدايى وڭ باعاسىن بەرىپ كەلەدى. وسى ورايدا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­عىنىڭ (تمد) قۇرىلۋى مەن جۇيەلەنۋى ەگەمەن تاري­حى­مىزدا ەلەۋلى ورىنعا يە, ال وسى ءىستى قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەتىڭ ءرولى زور بولدى. بۇگىنگى تاريح بيىگىنەن قاراساق, تمد-نىڭ كەڭەستەر وداعى قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالار حالىقتارى ءۇشىن قاي جاعىنان دا ءتيىمدى ەكەنىن ءومىر اقيقاتى دالەلدەپ كەلەدى. الايدا, دوستاستىق قالىپتاستىرۋدىڭ اۋەلگى قادام­دارىنان باستاپ پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر تاراپىنان وسى ۇيىمعا كوزقاراس اركەلكى بولعانى, ال بالتىق بويى رەسپۋبليكالارىنىڭ تمد قاتارىنا ەنۋدەن بىردەن-اق باس تارتقانى ءمالىم. ال كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى تمد-نى بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ مادەنيەتتى تۇردە اجىراسۋى دەپ باعالاپ, بايلانىستارىن ۋاقىتشا ۇزبەي, بۇكىلوداقتىق م ۇلىكتى ورتاق كەلىسىممەن ءبولىپ الۋعا ىڭعايلى مۇمكىندىك ەكەنىن اشىق اڭعارتتى. قازاقستان دوستاستىق قۇرامىنداعى مەملەكەتتەرمەن قاتىناستارىن باستاپقى كەزدەن الەم تاجىريبەسىندە جيناقتالعان شارتتار اياسىندا ورناتۋ ماقساتىن بەرىك ۇستانىپ, ونى ءتيىمدى قولدانا الدى. مۇندا دا ۇلت كوش­باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن سىرتقى سايا­سا­تىنىڭ ۇتىرلى تۇستارى ءوز جەمىسىن بەردى دەۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق ساياسات ءبىر ساتتىك ءىس ەمەستىگىنە الەمنىڭ تالاي تارلاندارىنىڭ كوزى جەتكەن, ءتىپتى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرىنەن “شىنتاعىن تىستەۋگە” مۇرشاسى كەلمەگەن جاعدايلار دا كەزدەسكەن. تاريح پەن ۋاقىت ولاردىڭ ارقايسىسىنا سۇبەلى باعاسىن بەرگەن. ال قازاقستان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ ءار دامۋ ساتىسىنا ساي ءىس-قيمىل تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن حالىقارالىق فورۋمداردىڭ باستاماشىسى عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناستاردىڭ دەم بەرۋشىسى دە بولىپ ۇلگەردى. ءتۇيىپ ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ سان تاراۋ جولدارىن تيىمدىلىك ارناسىنا بۇرىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى سان تاراۋ ىزدەنىستەرىن دە ۇلتىنىڭ قامىن جەۋدەگى بالاماسىز ۇلگى دەپ بىلەمىن. نۇرتازا ابدوللاەۆ, اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.