بۇل كەلىسىم قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ءبىر پاراسى سانالادى. وسىلايشا قىتاي ەۋرازياداعى ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق ىقپالىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسەتىنىن جازادى New York Times باسىلىمى.
كوپ ۇزاماي ۇندىستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى يران تاراپىنىڭ نيۋ-دەليدى اۋعانستان شەكاراسى ماڭىنان وتەتىن ماڭىزدى تەمىر جول جوباسىنان شەتتەتكەنىن مالىمدەدى. جوسپار بويىنشا, تەمىر جول قۇرىلىسى يراننىڭ چاباحار جانە زاحەدان قالالارىنىڭ اراسىن جالعاماق.
The Hindu گازەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, تەگەران بيلىگىنىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا ءۇندىستاننىڭ اقش ىقپالىمەن اتالعان ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋدان باس تارتۋى اسەر ەتكەن. The Hindu باسىلىمى ۇندىستاندىق IRCON كومپانياسى جوبانى تولىققاندى جۇرگىزۋگە شامامەن 1,6 ملرد دوللار سۇراعانىن جازادى. يران بيلىگى ۇندىستاندىق باسىلىمنىڭ مالىمەتىن جوققا شىعارىپ, نيۋ-دەليدى جوبادان شىعارماعانىن, ءاۋ باستا-اق ءۇندىستان تاراپىمەن زاحەدان-چاباحار تەمىرجولى قۇرىلىسىنا قاتىستى كەلىسىم جاسالماعانىن مالىمدەدى.
بۇل جوبانىڭ ماڭىزى مىنادا. چاباحار – ماسكەۋ مەن مۋمبايدى بايلانىستىراتىن 7200 شاقىرىمعا سوزىلعان حالىقارالىق سولتۇستىك-وڭتۇستىك ترانسپورت ءدالىزىنىڭ ماڭىزدى ستانساسىنىڭ ءبىرى. ءۇندىستان بۇل باعىتتى ۇزاق جىل قولداپ كەلگەن. ويتكەنى نيۋ-دەلي بيلىگى وسى قادام ارقىلى ەۋرازيامەن تاۋار اينالىمىن ۇلعايتىپ, يراندى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتىستىرماۋدى جانە وڭىردەگى باستى «جاۋى» پاكىستانمەن ورتاق مامىلەگە كەلمەۋىن كوزدەگەن-ءدى.
يران تاراپى دا بۇل تۇرعىدا ءۇندىستاندى قولداپ, جاڭا تاۋار تاسىمالى باعىتىن اشۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويعان-دى. بىراق ۆاشينگتون مەن تەگەران اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستىڭ ودان سايىن شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى نيۋ-دەلي يراننىڭ مۇنايىن ساتىپ الۋدان باس تارتتى. ارينە بۇعان اق ءۇيدىڭ ىقپالى بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە, ءۇندىستان يزرايلمەن اسكەري-ستراتەگيالىق بايلانىسىن كۇشەيتۋگە ەكپىن بەرگەن. ال ءۇندى شىعاناعىن ەۋرازيامەن بايلانىستىراتىن «ترانس-اراب كوريدورىنا» ءۇندىستاننىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى دا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. سەبەبى بۇل جوبا يزرايل باستاماسى ارقىلى جۇزەگە اسپاق ءارى باعىتى يرانمەن اراز بىرقاتار اراب مەملەكەتىن كوكتەي وتەدى. وسىلايشا نيۋ-دەلي مەن تەگەراننىڭ ەكىجاقتى بايلانىسى قيىنداپ, يران بيلىگىنىڭ باسقا ارىپتەس ىزدەۋىنە ىقپال ەتتى.
قىتايمەن اراداعى جاڭا كەلىسىم يراننىڭ ءۇندىستاننان الشاقتاي باستاعانىن انىق اڭعارتادى. ياعني, قىتاي مەن يراننىڭ مامىلەگە كەلۋى نيۋ-دەليگە ايتارلىقتاي سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن.
بەيجىڭ مەن تەگەران كەلىسىمىنىڭ ءبىر پاراسىنا سايكەس قىتاي يرانداعى بىرنەشە پورتتى جەتىلدىرۋگە كۇش سالماق. ماسەلەن, حورموز شىعاناعىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باندار پورتى جاڭارتىلادى. ال بۇل قادام الەمدىك سۋ جولدارىنداعى ەڭ ماڭىزدى 7 نۇكتەنىڭ ءبىرى سانالاتىن ايماقتى قىتاي باقىلاۋىنا الاتىنىن اڭعارتادى. باندار پورتى ارقىلى قىتاي اقش-تىڭ باحرەيندە ورنالاسقان تەڭىز ەسكادريلياسىن باقىلاپ, ءۇندى مۇحيتىنا ەركىن شىعۋعا زور مۇمكىندىك الادى. ياعني, اقش تەڭىز اسكەرىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپالىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلمەك. بۇدان اق ءۇيدىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە ءۇندىستان دا ۇتىلادى.
قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ تالاي جىلدان بەرى شەكارا ماسەلەسىن شەشە الماي كەلە جاتقانى ءمالىم. اسىرەسە گيمالايدى ءبولىسۋ ماسەلەسى قيىنعا سوعىپ تۇر. ماسەلەن, ماۋسىمدا الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋدىڭ ماڭىندا ەكى ەلدىڭ ساربازدارى توبەلەسىپ, سوڭى حالىقارالىق جانجالعا ۇلاسۋعا ءسال قالعان. ۇزاق ۋاقىت بويى شەشىلمەي كەلگەن شەكارا داۋىنىڭ كەيىنگى كەزدە قىزا ءتۇسۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ستراتەگيالىق قادامدارى كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرگە دە سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن. مىسالى, قىتاي تەڭىزى, تايۆان ماسەلەلەرىندەگى بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ۇستانىمى شەكارالاس ەلدەرگە ۇلكەن ەسكەرتۋ ەكەنى انىق. مۇنى ەسكەرگەن ءۇندىستان ازۋلى ايداھاردىڭ اشۋىنا ءتيىپ الماۋدى ءارى ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاپ قالۋدى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان شەكارا ماڭىندا جونىن كۇجىرەيتىپ قويۋ ارتىق ەتپەيدى. بۇدان بولەك, وسى قادام ارقىلى قىتاي دا كورشىلەرىنە اقش-پەن تىم جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتپاۋدى «ەسكەرتىپ» قويۋدى ءجون سانايدى.
ونىڭ ۇستىنە, يراننىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتىسۋى اۋعانستانداعى كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن وزگەرتپەك. ماسەلەن, 2001 جىلعى تەرروريستىك شابۋىلدان كەيىن ءۇندىستان اقش-تىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ, اۋعانستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بەدەلىن كۇشەيتكەن-ءدى. بىراق جىل باسىندا تاليبان مەن اق ءۇيدىڭ مامىلەگە كەلۋىنەن اتالعان ەلدەگى نيۋ-دەليدىڭ ىقپالى ازايا ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا اقش ءوز اسكەرىن اۋعانستاننان اكەتكەننەن كەيىن ءۇندىستان ونداعى باستى «كوزىرىنەن» ايىرىلادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قىتاي ءوز كەزەگىندە تاليباندى دا, كابۋل بيلىگىن دە قولداپ كەلدى. اقش اسكەرى اۋعان جەرىنەن كەتە سالا بەيجىڭنىڭ مۇنداعى ىقپالى ارتپاسا, ازايمايتىنى ايدان انىق. بۇدان بولەك, يران مەن قىتاي كەلىسىمىنەن پاكىستان دا ۇتادى. جاعدايدىڭ بۇلاي ءوربۋى دە ۇندىستانعا وڭايعا سوقپايدى. بىرىنشىدەن, بۇل قادام نيۋ-دەليدىڭ باستى قارسىلاسى پاكىستانعا جاڭا ستراتەگيالىق ارتىقشىلىق بەرەدى. ياعني, يسلامابادتىڭ وڭىردەگى ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن رەتتەۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. ەكىنشىدەن, يراننىڭ قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتىسۋى تەگەران مەن يسلاماباد اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋىنا جاعداي جاسايدى. ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ قارجىسى قۇيىلعان يراننىڭ پورتى چاباحار مەن پاكىستاننىڭ گۋادار پورتى باسەكەلەسپەيدى, كەرىسىنشە دەربەس داميدى. ياعني, اۋعانستان مەن ورتالىق ازيادان كەلەتىن ترانزيتتىك تاۋار اينالىمى قاتىناسى پاكىستان پورتى ارقىلى وتەدى.
قىتاي مەن يران كەلىسىمى اقش-قا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەكى مەملەكەت – اقش-تىڭ ساياسي ساحناداعى باستى قارسىلاسى. اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ بۇل ەلدەرگە قارسى قاتاڭ ساياسات ۇستاناتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, جىل باسىندا اقش اسكەرى يراكتا جۇرگەن يران گەنەرالى كاسەم سۋلەيمانيدى ولتىرگەن-ءدى. وسى وقيعادان كەيىن تەگەران يراكتا ورنالاسقان اقش-تىڭ اسكەري بازاسىن بالليستيكالىق زىمىرانمەن اتقىلادى. بۇدان بولەك, د.ترامپ يرانمەن جاسالعان يادرولىق قارۋ جونىندەگى كەلىسىمنەن اقش-تى شىعارىپ العان-دى.
بەيجىڭ بيلىگى مەن اق ءۇيدىڭ قارىم-قاتىناسى بۇزىلعانىنا ءبىراز بولدى. «ساۋدا سوعىسىنان» باستالعان شيەلەنىس ءتۇرلى سالالاردى قامتىدى. اقش تاراپى قىتايدىڭ تايۆان مەن گونكونگقا قاتىستى ۇستانىمدارىن ايىپتاپ, كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ الەمگە تاراپ كەتۋىنە قىتايلاردى كىنالادى. باستاپقىدا د.ترامپتىڭ مۇنداي ساياساتى ەكى مەملەكەتتى دە تەزگە سالۋعا تاپتىرماس ءادىس سەكىلدى كورىنگەن. بىراق ءىس جۇزىندە اقش-تىڭ ىقپالىنان زارداپ شەككەن قىتاي مەن يران ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزدى. ونىڭ ۇستىنە, جارتى عاسىرعا جۋىق ساياسي قىسىم مەن سانكتسيانى باستان وتكەرگەن تەگەران بيلىگى د.ترامپتىڭ ارەكەتىنە دايىن بولىپ شىقتى.
قورىتا ايتقاندا, قىتاي مەن يران كەلىسىمى ازياداعى عانا ەمەس, الەمدىك ساياساتتاعى احۋالعا ايتارلىقتاي وزگەرىس ەنگىزۋى مۇمكىن. بەيجىڭ بيلىگى تەگەرانمەن مامىلەگە كەلۋ ارقىلى ءوز ءجۇرىسىن جاسادى. ەندىگى كەزەك اقش-تا. ازىرگە رەسمي ۆاشينگتون قانداي قادامعا باراتىنى بەلگىسىز.
