الەم • 11 تامىز، 2020

قىتاي مەن يران ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ورناتۋعا ىنتالى

29 رەت كورسەتىلدى

وتكەن ايدا يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحاممەد دجا­ۆاد زاريف تەگەران بيلىگىنىڭ بەيجىڭ­مەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ءبىر قادام قالعانىن مالىمدەگەن-ءدى. New York Times گازەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك، جوسپار بو­يىنشا قىتاي يرانعا 400 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالماق. بۇل قاراجات بانك سەكتورىنا، ترانسپورت جۇيەسى مەن دامۋعا جۇمسالماق. مۇنىڭ ەسەسىنە بەيجىڭ بيلىگى يراننىڭ ارزان مۇنايىن الداعى 25 جىل بويى الىپ وتىرماق.

بۇل كەلىسىم قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ءبىر پاراسى سانالادى. وسىلايشا قىتاي ەۋرازياداعى ەكونو­ميكالىق جانە ستراتەگيالىق ىقپالىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسەتىنىن جازادى New York Times باسىلىمى.

كوپ ۇزاماي ۇندىستاندىق بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى يران تاراپىنىڭ نيۋ-دەليدى اۋعان­ستان شەكاراسى ماڭى­نان وتەتىن ماڭىزدى تەمىر جول جوباسىنان شەتتەتكەنىن مالىمدەدى. جوسپار بويىنشا، تەمىر جول قۇرىلىسى يراننىڭ چاباحار جانە زاحەدان قالالارىنىڭ اراسىن جالعاماق.

The Hindu گازەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك، تەگەران بيلىگىنىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا ءۇندىستاننىڭ اقش ىقپالىمەن اتالعان ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋدان باس تارتۋى اسەر ەتكەن. The Hindu باسىلىمى ۇندىستاندىق IRCON كومپانياسى جوبانى تولىققاندى جۇرگىزۋگە شامامەن 1،6 ملرد دوللار سۇراعانىن جازادى. يران بيلىگى ۇندىستاندىق باسىلىمنىڭ مالىمەتىن جوققا شىعارىپ، نيۋ-دەليدى جوبادان شىعارماعانىن، ءاۋ باستا-اق ءۇندىستان تاراپىمەن زاحەدان-چاباحار تەمىرجولى قۇرىلىسىنا قاتىستى كەلىسىم جاسالماعانىن مالىمدەدى.

بۇل جوبانىڭ ماڭىزى مىنادا. چاباحار – ماسكەۋ مەن مۋمبايدى بايلانىستىراتىن 7200 شاقىرىمعا سوزىلعان حالىقارالىق سولتۇستىك-وڭتۇستىك ترانسپورت ءدالىزىنىڭ ماڭىزدى ستانساسىنىڭ ءبىرى. ءۇندىستان بۇل باعىتتى ۇزاق جىل قولداپ كەلگەن. ويتكەنى نيۋ-دەلي بيلىگى وسى قادام ارقىلى ەۋرازيامەن تاۋار اينالىمىن ۇلعايتىپ، يراندى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتىستىرماۋدى جانە وڭىردەگى باستى «جاۋى» پاكىستانمەن ورتاق مامىلەگە كەل­مەۋىن كوزدەگەن-ءدى.

يران تاراپى دا بۇل تۇرعى­دا ءۇندى­ستاندى قولداپ، جاڭا تاۋار تاسىمالى باعىتىن اشۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويعان-دى. بىراق ۆاشينگتون مەن تەگەران اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستىڭ ودان سايىن شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى نيۋ-دەلي يراننىڭ مۇنايىن ساتىپ الۋدان باس تارتتى. ارينە بۇعان اق ءۇيدىڭ ىقپالى بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە، ءۇندىستان يزرايلمەن اسكەري-ستراتەگيالىق بايلانىسىن كۇشەي­تۋ­گە ەكپىن بەرگەن. ال ءۇندى شىعا­ناعىن ەۋرازيامەن بايلانىستىراتىن «ترانس-اراب كوريدورىنا» ءۇندىستاننىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى دا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. سەبەبى بۇل جوبا يزرايل باس­تاما­سى ارقىلى جۇزەگە اسپاق ءارى باعىتى يرانمەن اراز بىرقاتار اراب مەملەكەتىن كوكتەي وتەدى. وسى­لايشا نيۋ-دەلي مەن تەگەران­نىڭ ەكى­جاقتى بايلانىسى قيىن­داپ، يران بيلى­گىنىڭ باسقا ارىپتەس ىزدەۋىنە ىقپال ەتتى.

قىتايمەن اراداعى جاڭا كەلىسىم يران­نىڭ ءۇندىستاننان الشاقتاي باستا­­عانىن انىق اڭعار­تادى. ياعني، قىتاي مەن يران­نىڭ مامىلەگە كەلۋى نيۋ-دەليگە ايتارلىقتاي سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن.

بەيجىڭ مەن تەگەران كەلىسى­مى­نىڭ ءبىر پاراسىنا سايكەس قىتاي يران­داعى بىرنەشە پورتتى جەتىلدىرۋگە كۇش سالماق. ماسەلەن، حورموز شىعاناعى­نىڭ شى­عىسىندا ورنالاسقان ستراتە­گيالىق ماڭىزى بار باندار پورتى جاڭارتىلادى. ال بۇل قادام الەمدىك سۋ جولدارىنداعى ەڭ ماڭىزدى 7 نۇكتەنىڭ ءبىرى سانالا­تىن ايماقتى قىتاي با­قى­لاۋىنا الاتىنىن اڭعار­تادى. باندار پورتى ارقىلى قىتاي اقش-تىڭ باحرەيندە ورنالاسقان تەڭىز ەسكادريلياسىن باقىلاپ، ءۇندى مۇحيتىنا ەركىن شىعۋعا زور مۇمكىندىك الادى. ياعني، اقش تەڭىز اسكەرىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپالىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلمەك. بۇدان اق ءۇيدىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە ءۇندىستان دا ۇتىلادى.

قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ تالاي جىلدان بەرى شەكارا ماسە­لەسىن شەشە الماي كەلە جات­قانى ءمالىم. اسىرەسە گيمالايدى ءبولىسۋ ماسەلەسى قيىنعا سوعىپ تۇر. ماسەلەن، ماۋسىمدا الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋدىڭ ماڭىندا ەكى ەلدىڭ ساربازدارى توبەلەسىپ، سو­ڭى حالىق­ارالىق جانجالعا ۇلا­سۋعا ءسال قالعان. ۇزاق ۋاقىت بويى شە­شىل­مەي كەلگەن شەكارا داۋىنىڭ كە­يىنگى كەزدە قىزا ءتۇسۋى­نىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىن­شىدەن، قىتايدىڭ سىرتقى سايا­ساتتاعى ستراتەگيالىق قادامدارى كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرگە دە سالقىنىن تي­گىزۋى مۇمكىن. مىسالى، قىتاي تەڭىزى، تايۆان ماسەلەل­ەرىندەگى بەيجىڭ بيلىگى­نىڭ ۇستانىمى شەكارالاس ەلدەرگە ۇلكەن ەسكەرتۋ ەكەنى انىق. مۇنى ەسكەرگەن ءۇندىستان ازۋلى ايداھاردىڭ اشۋىنا ءتيىپ الماۋ­دى ءارى ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قور­عاپ قالۋدى ماقسات ەتەدى. سون­دىق­تان شەكارا ماڭىندا جونىن كۇجى­رەيتىپ قويۋ ارتىق ەتپەيدى. بۇدان بولەك، وسى قادام ارقىلى قىتاي دا كورشىلەرىنە اقش-پەن تىم جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتپاۋدى «ەسكەرتىپ» قويۋدى ءجون سانايدى.

ونىڭ ۇستىنە، يراننىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتى­سۋى اۋعانستانداعى كۇش­­تەر­­­دىڭ ارا سالماعىن وزگەرت­پەك. ماسەلەن، 2001 جىلعى تەررو­ريس­تىك شابۋىلدان كەيىن ءۇندى­ستان اقش-تىڭ قولداۋىنا سۇيە­نىپ، اۋعانستانداعى ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق بەدەلىن كۇشەيتكەن-ءدى. بىراق جىل باسىندا تاليبان مەن اق ءۇيدىڭ مامىلەگە كەلۋىنەن اتالعان ەلدەگى نيۋ-دەليدىڭ ىقپالى ازايا ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا اقش ءوز اس­كەرىن اۋعانستاننان اكەتكەننەن كەيىن ءۇندىستان ونداعى باستى «كوزىرىنەن» ايى­رىلادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

قىتاي ءوز كەزەگىندە تاليباندى دا، كابۋل بيلىگىن دە قولداپ كەلدى. اقش اسكەرى اۋعان جەرىنەن كەتە سالا بەيجىڭنىڭ مۇنداعى ىق­پالى ارتپاسا، ازايمايتىنى ايدان انىق. بۇدان بولەك، يران مەن قىتاي كەلىسىمىنەن پاكىستان دا ۇتادى. جاعدايدىڭ بۇلاي ءوربۋى دە ۇندىستانعا وڭايعا سوقپايدى. بىرىنشىدەن، بۇل قادام نيۋ-دەليدىڭ باستى قارسىلاسى پاكىستانعا جاڭا ستراتەگيالىق ارتىقشىلىق بەرەدى. ياعني، يسلامابادتىڭ وڭىردەگى ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن رەتتەۋىنە مۇمكىندىك تۋادى. ەكىنشىدەن، يراننىڭ قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنا قاتىسۋى تەگەران مەن يسلاماباد اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋىنا جاعداي جاسايدى. ۇشىنشىدەن، قىتايدىڭ قارجىسى قۇيىلعان يراننىڭ پورتى چاباحار مەن پاكى­­ستاننىڭ گۋادار پورتى باسە­كە­­لەسپەيدى، كەرىسىنشە دەربەس داميدى. ياعني، اۋعانستان مەن ورتالىق ازيادان كەلەتىن تران­زيتتىك تاۋار اينالىمى قاتىناسى پاكىستان پورتى ارقىلى وتەدى.

قىتاي مەن يران كەلىسىمى اقش-قا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەكى مەم­­لەكەت – اقش-تىڭ ساياسي ساح­نا­­داعى باس­تى قارسىلاسى. اق ءۇي باس­­شىسى دونالد ترامپ بۇل ەل­دەرگە قارسى قاتاڭ ساياسات ۇستا­نا­­تى­نى بەلگىلى. ماسەلەن، جىل با­سىن­دا اقش اسكەرى يراكتا جۇر­گەن يران گەنەرالى كاسەم سۋلەي­ما­ني­دى ولتىرگەن-ءدى. وسى وقيعا­دان كە­يىن تەگەران يراكتا ورنا­لاسق­ان اقش-تىڭ اسكەري بازاسىن بال­ليس­تي­ك­الىق زىمىرانمەن اتقىلادى. بۇ­دان بولەك، د.ترامپ يرانمەن جا­سال­­عان يادرولىق قارۋ جونىندەگى كەلى­­سىمنەن اقش-تى شىعارىپ العان-دى.

بەيجىڭ بيلىگى مەن اق ءۇيدىڭ قارىم-قاتىناسى بۇزىلعانىنا ءبىراز بولدى. «ساۋدا سوعىسىنان» باس­تال­عان شيەلەنىس ءتۇرلى سالالاردى قامتىدى. اقش تاراپى قىتاي­دىڭ تايۆان مەن گونكونگقا قاتىس­تى ۇستانىمدارىن ايىپ­تاپ، كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ الەمگە تاراپ كەتۋىنە قىتايلاردى كىنالادى. باس­تاپقىدا د.ترامپتىڭ مۇنداي سا­يا­ساتى ەكى مەملەكەتتى دە تەزگە سالۋعا تاپتىرماس ءادىس سەكىلدى كورىن­گەن. بىراق ءىس جۇزىندە اقش-تىڭ ىقپالىنان زارداپ شەككەن قىتاي مەن يران ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزدى. ونىڭ ۇستىنە، جارتى عاسىرعا جۋىق ساياسي قىسىم مەن سانكتسيانى باستان وتكەرگەن تەگە­ران بيلىگى د.ترامپتىڭ ارەكە­تىنە دايىن بولىپ شىقتى.

قورىتا ايتقاندا، قىتاي مەن يران كەلىسىمى ازياداعى عانا ەمەس، الەمدىك ساياساتتاعى احۋالعا ايتار­لىقتاي وز­گەرىس ەنگىزۋى مۇمكىن. بەيجىڭ بيلىگى تەگە­رانمەن مامى­لەگە كەلۋ ارقىلى ءوز ءجۇرى­سىن جاسادى. ەندىگى كەزەك اقش-تا. ازىرگە رەسمي ۆاشينگتون قانداي قادام­عا باراتىنى بەلگىسىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار