اباي • 11 تامىز، 2020

ابايمەن «ۋلانعان» ادام (ەسسە)

689 رەت كورسەتىلدى

بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قوعام قاي­راتكەرى، ءتىل جاناشىرى ورازكۇل اسان­عا­زى سەمەيدەن ابايتانۋ­شى اق­ساقال توكەن يبراگيموۆتى شا­قى­رىپ، ەل­وردا تورىندەگى «اباي» قوناق ءۇيى­نىڭ كون­فەرەنتسيا زالىندا كەزدەسۋ ۇي­ىم­دا­ستىردى. باس قوسۋعا ءبىز دە بار­دىق. اقسا­قال­دى العاش كورۋىم. تىلگە شەشەن، سوزگە ۇستا ەكەن. قازاقتىڭ ەسكى­دە­گى بيلەرى سە­كىل­دى بوبەجىگى بۇلكىلدەپ سوي­لەي­دى. ويى تەرەڭ، ساناسى سەرگەك. ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەت­پەيدى، پايى­مى جۇيەلى. اڭ­گى­مەنى تۇر­لەندىرىپ، ويدان ويدى تۋدىرىپ قامشىنىڭ ورىمىندەي جىپتىكسىز جەت­كىزەدى. راسىن ايتسام، ءسوزدىڭ بەرەكەسىن بۇزباي ايتاتىن اداممەن العاش كەز­دەسۋىم. قال­تامداعى ەسكى ديكتافونىمدى قوسىپ قاريانىڭ اڭگىمەسىن تاسپاعا ءتۇسى­رىپ الدىم...

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، EQ

سودان بەرى جىلجىپ جىلدار ءوتتى. سەمەي قالاسىنداعى ابايدىڭ مەملە­كەت­تىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مە­موريال­دىق قورىق-مۇراجايىن ۇزاق جىل باسقارعان توكەن سمايىل ۇلى 2017 جىلى قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا باقيعا اتتاندى. اتام قازاق «جاقسىنىڭ اتى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي، ابايتانۋشى اقساقالدىڭ كەڭىنەن كوسىلگەن كەلەلى اڭگىمەسى ءبىزدىڭ قولدا ساقتالىپ قالدى.

كەيدە سارى التىنداي ساراپتالىپ، حاتتالىپ-شوتتالىپ، جىكتەلىپ-جىكتەلىپ، عىلىمي دايەككە جۇگىندىرىلىپ ايتى­لاتىن قاساڭ اڭگىمەلەرگە قارا­عاد­ا، قا­زاقتىڭ اۋىزەكى شۇرايلى تىلى­مەن تو­گىلدىرە ايتىلعان وسىنداي ماز­مۇن­دى ماقامداردىڭ، ارينە ورنى بولەك. مارقۇمنىڭ رۋحاني ءىنىسى اقىن تى­نىش­تىق­­بەك ابدىكاكىم ايتقانداي، جۇپارى اڭقىعان ج ۇلىندى ءسوز تىڭدار قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرارى انىق.

مىنە، بيىل قازاقتىڭ باس اقىنى (ا.بايتۇرسىن ۇلى) ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىر. وسى ورايدا اباي جانە ونىڭ اينالاسىنداعى وقيعالار جايلى توكەن اعانىڭ ايتقان اڭگىمەسىن حاتقا ءتۇسىرىپ، گازەت وقىرماندارىنا جاڭ­عىر­تىپ ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

– سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان ابايدىڭ قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعانىما ءدال قازىر 32 جىل 5 اي بوپتى. سودان بەرگى مەنىڭ جۇمىسىم كۇن سايىن ابايدىڭ ءبىر ءسوزىن وقىپ قالۋ. سول جالعىز سوزگە باس ءيىپ قىزمەت جاساۋ. وتىز ەكى جىل ابايدى وقىعاننان كەيىن مايمىل بولساڭ دا ءبىر نارسە ۇعاسىڭ ەمەس پە، – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان توكەن سمايىل ۇلى: – ابايدىڭ «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» دەگەن ءسوزىن ەل كوپ ايتادى. ولاي ەمەس، دۇرىسى: «ماحابباتسىز دۇنيە دوس». ويلاپ قارا­سا­ڭىز، قالاي «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» بولادى. اباي: «ماحابباتسىز دۇنيە دوس، حايۋانعا ونى قوسىڭدار!» دەپ ايتقان. مۇندا ويى مەن جۇرەگىندە يماني ماحابباتى جوق ادام دۇنيەگە دوس (ۆەششيزم) بولاتىنىن ايتىپ تۇر. ابايدىڭ «ماحابباتى» قىز بەن جىگىت اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك ەمەس. ول – باسقا ماحاببات. وتە ۇلكەن دۇنيە. وسىنداي ۇلكەن ماحابباتى بولماعان ادام زاماندى تانىمايدى. وعان دۇنيە جاقىن تۇرادى. مىنە، «دۇنيە دوس» دەگەن – وسى. زاماندى تانىماعان ادام قايتەدى؟ جەمقور بولادى، قازىرگى كوررۋپتسيا دەپ ۇعىڭىز. ادامداردا اباي ايتقان «ۇلكەن ماحاببات» بولعاندا عانا دۇنيە وڭالادى، – دەپ توكەن اعامىز ءسوزىن ءبىر قايىردى.

وسى ساتتە كەلەلى اڭگىمەنى تىڭداپ وتىرعان ءبىز بەيباق «توكە، وسى اباي قان­داي ادام؟»، دەپ سۇراپ قالدىق... قىران قاباعىن ءبىر قاعىپ، قارشىعاداي قومدانا قالعان اعامىز، «اباي – سۇمدىق «وڭباعان» ادام دەپ ءبىر جىميىپ الدى دا كوسىلدى: – اباي ادامدى تىرىدەي ولتىرەدى، جانىڭ شىقپاي تۇرىپ، جۇرەگىڭدى سۋى­رىپ الادى. ء«بىرىڭدى ءبىرىڭ عيزات ەتىس، تۇرعانداي بەينە قورقىپ جانە شوشىپ» دەيدى. تىڭداشى، قورقىپ وتىرعانىم از بولعانداي جانە شوشۋىم كەرەك. ابايدا: «اش تۇيەنىڭ كۇيسەگەنىندەي» دەيتىن زارەڭدى ۇشىراتىن تەڭەۋ بار. بۇل سۇمدىق، ءوزى اش تۇيە قايتىپ كۇيسەيدى؟ بۇدان ارتىق قانداي قاسىرەت بولۋى مۇمكىن. بۇدان كەيىن ابايمەن سويلەسىپ كور. كەيدە وسى كىسىگە «قاتتى رەنجىپ» قينالامىن، قاراپ وتىرىپ ادامنىڭ ماسقاراسىن شىعارادى. بىردەمە ايتايىن دەسەڭ، ءبارىن ايتىپ تاستاعان. قالاي رەنجىمەيسىڭ... مەن – ابايدى وقي-وقي ۋلانىپ قالعان پەندەمىن. ۋ باسىما شاپقاندا جامان ساياجايىما بارىپ جاپادان جالعىز جاتىپ الامىن. قاشقان ءتۇرىم. ءبارى ءبىر قۇتىلمايمىن... ءبىر قاراسام، ابايدى وقىپ وتىرعانىم. تۋرا ءتۇن ورتاسى بولعاندا ەلەسى كەلەدى. بىلاي قابىرعالاي كەلىپ، قارسى الدىما شىعىپ: ء«وي، سەن بىردەمە ۇعىپ وتىرسىڭ با؟» دەيدى عوي. وسىدان كەيىن قالاي كۇيىنبەيسىڭ. مەنىڭ تۇك تۇسىنبەي وتىرعانىمدى ءبىلىپ قويادى. مىنە، اباي سونداي ادام... ابايمەن «رەنجىسىپ» قالعاندا مۇڭىمدى ايتىپ مارقۇم قايىم مۇحامەتقانعا بارۋشى ەدىم. ول كىسى: «ي-ي-ي... سەن نەمەنەگە ءب ۇلىنىپ ءجۇرسىڭ؟» دەيدى. مەن ايتامىن: «قايىم اعا، ابايدى اعايىندارى قامشىنىڭ استىنا الىپ، جون ارقاسىن ءتىلىپ سابادى. مال بار، داۋلەت جەتەدى. الدىنا تۇسەتىن اقىلدى ادام جوق. ولەڭدە نەسى بار. ەلگە اقىل ايتىپ قاجەتى قانشا. باردى دا، تاياق جەدى. تاپقان قىزىعى وسى ما؟» دەيمىن. قايىم اعا كەڭكىلدەپ تۇرىپ كۇلەدى. وسىنى ايتامىن دا، شاي دا ىشپەي كەتىپ قالامىن.

 * * *

اڭگىمە وسى اراعا كەلگەندە اعامىز بىزگە ءبىر قاراپ الدى دا «اباي از بول­عان­داي وعان مۇحتار مەن شاكارىم كەلىپ قوسىلادى» دەپ كەيىگەن ءتۇر تانىتتى. ەرلان كۇزەكباي دەگەن ازامات اڭگىمە جە­لىسىن جالعاعىسى كەلدى مە «بۇلار دا اباي سياقتى «قيىن» ادامدار ما؟» دەپ سۇراپ قالعانى.

توكەڭ: – ويباي-اۋ، ولار مەن سياقتى جامان ادام بويلاي المايتىن شەكسىز الەم ەمەس پە. مۇحتار اۋەزوۆ – اباي ەمگەن ۋىزبەن اۋىزدانعان سويقان. العاش ءارىپ تانىعاندا وقىعانى – ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى. مۇقاڭنىڭ ءوز قولىمەن جازعانى بار: «العاش مولدادان ءارىپ تانىپ ۇيگە كەلسەم، اتام اۋەز باسقا بالالار سياقتى قوزى-لاقپەن ويناتىپ قويماي، ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىتىپ قوياتىن» دەيدى. ابايمەن اۋىزدانعان اۋەزوۆ بىزگە قايدان كۇش بەرەدى. ەندى وعان «تۇرمەدە» جاتىپ-جاتىپ جاڭادان بوساعان شاكارىم كەلىپ قوسىلدى. بۇل – ۇلكەن انوماليا. قازاقشا ايتقاندا، اقىل-ويدىڭ قويانجىمى. مەكتەپ دەگەن – وسى. شاكارىمدى بىلاي تامان اپارىپ اينالدىرىپ كورسەڭ ابايدىڭ جاڭا ءتۇرى شىعادى. ياعني شاكارىمنىڭ ىشىندە تاعى ءبىر اباي جاتىر. ءبىز وسى جاڭا ابايدى تۇستەپ-تۇگەندەپ، تانىپ مىنا تاعىلىم ابايدىڭ قاي ويىنىڭ بالاماسى، قالاي تۇرلەنۋى، قانداي قايناردان اعىپ شىقتى، وسىنى تانىمايىنشا، اباي تولىق اشىلمايدى.

وسى كەزدە جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان بىرەۋ كولدەنەڭنەن «وندا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەپ سۇراي قالعانى... توكەڭ جۇلاپ العانداي: ء«وستىپ، وتىرىك تالاسىپ جۇرەمىز. مەنىكى – جاي ءبىر ايتا سالعان ءسوز. ايتپەسە ابايدى اشۋ قيىن. قازىرگى اقىنداردىڭ ولە جاتقانىندا 4-5 توم، كەيبىرەۋلەرىندە 15-20 توم ولەڭ جيناقتارى بار. ابايدا بار بولعانى 176 ولەڭ، 3 پوەما، 45 قاراسوز، 1 ماقالا. ال وقىساڭ تاۋسىلمايدى... 1860 جىلدارى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىنە: «بولىس بولدىم، مىنەكي»، «جازدىگۇنى شىلدە بولعاندا» اتتى ەكى ولەڭى شىققانعا دەيىن جازعاندارىنا نازار اۋدارماعان. كەيىن بارىپ، ء«وي، مىناۋ كەرەك ەكەن عوي!» دەپ رەتتەي باستاعان. كورشى-قولاڭ، ءسوز بىلەتىن اعايىن-تۋعاندار كوشىرىپ الىپ وقيتىن بولعان. ونىڭ سىرتىندا توبىقتىلار – بوسپەلەۋ جۇرت. «بۇل ءبىزدىڭ ابايدىڭ ءسوزى» دەپ ۇزاتىلعان قىزداردىڭ جاساۋىنا اقىننىڭ جىرلارىن قوسىپ جىبەرەتىن بولعان.

 * * *

ءبىر كەزدە اڭگىمە اۋانى اقىن زا­ما­نىن­دا­عى قازاق زيالىلارىنا قاراي ويىسىپ، «ابايدى العاش تا­نى­عان الاش زيالىلارى ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. توكەڭ باسىن ءبىر يزەپ «بىراق ءبارى ەمەس» دەدى دە، تاقىرىپتى ارىقاراي ساباقتاسام با، جوق پا دەگەندەي ءبىر قاراپ: «1909 جىلى اباي ولەڭدەرىنىڭ العاشقى جيناعىن پەتەربوردان شىعارۋعا ات سالىسقان ادام – ءاليحان بوكەيحان» دەدى. – الەكەڭ اقىننىڭ شىعارماسىن وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرىپ حالىققا ناسيحاتتاعان. مىسالى، وتكەن عاسىردىڭ باسىندا پاۆلوداردان 100 شاقىرىم «تۇزقالا» دەيتىن كەنتتە پاتشا شەنەۋنىكتەرى بو­كەي­­­حا­ندى تۇتقىنداعان. تۇتقىننىڭ دۇنيە-مۇلكىن تەكسەرىپ حاتتاما تولتىراتىن ءتارتىپ بولعان. قازىر دە بار. سونداعى تول­­تى­رىل­عان حاتتامادا: «ابايدىڭ ولەڭ­دەر جيناعى – 1، باعاسى –100 تەڭگە» دەپ جازىپتى...

وسى ساتتە، الاش تاقىرىبىن قاۋزاپ جۇرگەن ءبىر جىگىت: «1918 جىلدىڭ باسىندا الاشوردا ۇكىمەتى سەمەيگە كوشىپ كەلدى. ولار­عا اباي تۇقىمدارىنىڭ بۇيرەگى بۇرىلدى. وسى جايلى نە ايتاسىز؟» دەپ ەدى، توكەن اعا: – مىنانى ءبىلىپ العىن. الاشقا اباي تۇقىمدارىنىڭ بۇيرەگى بۇرىلدى ما، جوق پا بىلمەيمىن. بىراق الاش ارىستارى ابايدىڭ اتاعىنا ىقتاپ سەمەيگە كەلدى. سەبەبى بۇل كەزدە ابايدىڭ بالاسى تۋراعۇلدىڭ كوزى ءتىرى. ەكىنشىدەن، قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى العاشقى ورتالىق سەمەيدە قۇ­رىل­دى. ونى ەسەپ كوميتەتى دەپ اتادى. قازىرگى مادەنيەت مينيسترلىگى سياقتى. ونى ۇيىمداستىرۋشىلار ىشىندە اباي بولدى. ودان كەيىن تۇڭعىش ولكەتانۋ مۇراجايى نەگىزىندە عىلىمي-كوپشىلىك كىتاپ­حانا اشىلدى. تاعى دا اباي ۇيىم­­­­­داستىرۋشىلار قاتارىندا بولدى. پات­شا­لىق رەسەي گەوگرافيالىق قو­­عامىنىڭ بولىمشەسى ورنادى. ونىڭ مۇشەسى – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى. بۇ­لار­دىڭ ءبارى بەلگىلى دارەجەدە جۇمىس ىستەپ تۇردى. ءارى تۋراعۇلدىڭ حالىق اراسىندا ىقپالى توتەنشە كۇشتى ەدى. ودان كەيىن سەمەيدە «جاردەم» باسپاسىنان «تاڭ» جانە «سارىارقا» جۋرنالدارى شىعىپ تۇردى. بۇل باسىلىمداردى اۋىلداعى قازاقتىڭ قاراپايىم بايلارى قارجىلاندىردى.

 * * *

وسىلاي كەڭەستىڭ جەلىسى كەڭەيىپ، اعامىزدىڭ كۇن قاقتاعان كۇرەڭ ماڭدايى جىپسىگەن تۇستا ءبىز بەيباق كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن، نەبىر الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە ارقاۋ بولعان سۇراقتى بۇرق ەتكىزدىك: «شاكارىم قاجىنىڭ ءولىمى جايىندا نە بىلەسىز؟».

بۇنداي سۇراق قويىلادى دەپ كۇتپەسە كەرەك، توكەڭ سەلك ەتىپ ويلانا قالدى دا ء«الى كۇنى ايتىلماي جۇرگەن ءبىر اقيقات بار. 1931 جىلى 5 قىركۇيەكتە ۇلكەن كوتەرىلىس بولعان» دەدى.

– قاي جەردە؟

– شىڭعىستاۋدا. سونىمەن بىرگە شۇبارتاۋدا. «وسىنى ۇيىمداستىرۋشى شاكارىم» دەگەن ەل اراسىنا ءسوز تاراعان. سەمەيدەن اسكەر شىعىپ كوتەرىلىستى باس­قان. كەيىن كوتەرىلىسكە قاتىسقان ادام­دار توپ-توپ بولىپ جانساۋعالاپ تاۋ-تاس­قا قاشادى. وسىلاي اپالاس-توپەلەس بولىپ جاتقان تۇستا قارابۇلاقتاعى شوشا­لاسىندا وتىرعان شاكارىمگە كەنجە بالاسى زيات كەلەدى. قاسىندا ءازىم­بايدىڭ بەردەشى بار. ولار ايتادى: ء«جۇرىڭىز، قىتاي اسامىز!». قاجى ۇندە­مەي وتىرا بەرەدى. سوزگە بەردەش ارالاسىپ: «بىزبەن بىرگە ءجۇرىڭىز! ول جاققا ءسىزدى ەرتىپ اپارساق، بەدەلدى بولامىز» دەيدى. بەردەش – اسىرە قاتىگەز ادام اقىرى قاجىنى كوندىرەدى. شاكارىم ايتادى: «جارايدى، ايتقاندارىڭ بولسىن. بوتاقان اسۋىندا جاسىرعان قويمام بار. ىشىندە جازعان كىتاپتارىم قالىپ بارادى. سوعان بارىپ كەلەيىن».

قىتايعا قاشۋعا سايلانعان توپ سوندا دا قاجىعا سەنبەي ءوزىنىڭ سىرالعى قوڭىر اتىن الىپ قالىپ، سىرىن بىلمەيتىن تورى قاسقانى مىنگىزىپ جىبەرەدى. ەگەر قوڭىر ات تاقىمىنا تيگەندە ەشكىمگە ىلدىرمەس ەدى. سونىمەن شاكارىم قويماسىنا كەتىپ بارا جاتىپ، جولدا كوتەرىلىسشىلەردى قۋىپ جۇرگەن قىزىل اسكەردىڭ كوزىنە تۇسەدى. ولار: «ويباي، باندىلاردىڭ بىرەۋى انە كەتىپ بارا جاتىر، ۇستايىق!» دەپ تۇرا ۇمتىلادى. شاكارىم جارىقتىق تۇرا قاشادى. وسىلاي اتىپ جىبەرگەن.

– اسكەرلەر قاشقان ادامنىڭ شاكارىم ەكەنىن تانىماعان با؟

– اركىم ءارتۇرلى ايتادى. شىن مانىندە اتقانعا دەيىن تانىماعان. اقىرى اتقان اسكەرلەر قاجىنىڭ سۇيەگىن تۇيەگە ارتىپ باقاناسقا الىپ كەلەدى. شەتتەۋ ءبىر قوراعا ءتۇسىپ مۇردەنى «نە ىستەيمىز» دەپ وتىرعاندا ءبىر توپ اسكەرى بار قاراسارتوۆ كەلەدى. كەلە سالىپ ايعايلايدى: ء«بارىڭدى قۇرتام، جوعالتام، نەگە اتاسىڭدار!» دەيدى. سەبەبى: «شاكارىمدى تىرىدەي ۇستا!» دەگەن تاپسىرما الىپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن. سول جەردە ۇشتىكتىڭ سوتىن ۇيىم­داس­تىرىپ وسىلاي دا، وسىلاي «قاتتى قار­سى­لىق ۇستىندە شاكارىم وققا ۇشتى» دەپ حاتتاما تولتىرادى.

ءبارى بىتكەننەن كەيىن توپىرلاپ جۇر­گەن جۇرتقا: «مىنا ءمايىتتى الىپ، وزدەرىڭ جەرلەڭدەر!» دەيدى. ەشكىمنىڭ باتىلى جەتىپ، ءمايىتتى جەرلەۋگە الا المايدى. قىزىلدار وتىرىك «جەم تاستاپ» كىم كەلىپ سۇيەكتى السا، سونى تاعى اتقالى تۇرعانىن جۇرت بىلەدى. وسى وقيعا كەزىندە ماناعى بەردەش باستاعان توپ ىشىندە قاجىنىڭ ۇلى زيات بار ءبىر بەلدىڭ استىندا سايدىڭ ىشىندە تىعىلىپ وتىرادى. بۇل 1931 جىلى قازان ايىنىڭ 2-ءسى كۇنى بولاتىن. ەرتەڭىندە تۇگەلدەي قىتاي اسىپ كەتكەن.

 * * *

اڭگىمە وسى اراعا كەلگەندە تىڭداپ وتىرعان ءبىز اۋىر كۇرسىندىك. توكەڭ دە تەرەڭ كۇرسىنىپ الىپ اڭگىمەسىن ساباقتادى: – تاڭ اتقاننان كەيىن اسكەرلەر قاجىنىڭ ءمايىتىن الىپ كەتەدى. انا سايعا اپارادى، مىنا سايعا اپارادى. ولاردىڭ ارتىنان كوزگە تۇسپەي كارىمقۇلدىڭ قابىشى دەگەن ازامات ەرىپ وتىرادى. اكەسى كارىمقۇل شاكارىممەن زامانداس، ءارى قۇدا-قۇداندالى ادامدار. ءبىر زاماتتا اسكەرلەر ءمايىتتى قۇرقۇدىققا الىپ كەلەدى. بۇل ارادا مايباساردىڭ بايبىشەسى ماي اپاڭ قايتىس بولعاندا زيراتىن تۇرعىزۋ ءۇشىن كىرپىش قازعان ۇلكەن اپان بار ەكەن. سوعان اكەلىپ قاجىنىڭ ءمايىتىن تىگىنەن تاستاپ كەتەدى. بارلىعىن قابىش الىستان كورىپ وتىرادى. سودان 1958 جىلى احاتتى ەرتىپ كەلىپ «اكەڭ مىنا قۇدىقتىڭ ىشىندە جاتىر» دەپ كورسەتكەن وسى كىسى. قابىش اكەسى كارىمقۇل مەن اناسى قانىمگۇل قايتىس بولعاندا وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى ءوز اۋىلىنىڭ زيراتىنا جەرلەمەي ادام اياعى بارمايتىن قۇرقۇدىققا اكەلىپ، شاكارىم قاجىنىڭ قاسىنا جەرلەگەن. قاجىنىڭ سۇيەگى جاتقان اپاندى ۇمىتىپ قالماۋ ءۇشىن وسىلاي جاساعان. ونى ەشكىمگە ايتپاعان. ەل بولسا: «مىنانىڭ ەسى دۇرىس ەمەس شىعار» دەگەن دە قويعان. قابىشتىڭ وسى ەرلىگىن باعالاپ مىنا مەن قۇرقۇدىقتاعى اكەسى مەن شەشەسىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تۇرعىزدىم... سودان احات 1961 جىلى شىلدە ايىنىڭ 27-ءسى كۇنى اكەسىنىڭ مۇردەسىن قازىپ، سۇيەگىن تىرناعىنا دەيىن تۇگەندەپ ساناپ الدى. وسى وقيعا جايلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1992 جىلعى 11-ءشى سانىندا مارقۇمنىڭ كوزى تىرىسىندە جازعان «مەنىڭ اكەم، حالىق ۇلى – شاكارىم» دەگەن كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. وسى ماقالادا «...اكەمنىڭ سۇيەگىن تاستاعان قۇدىقتى جالعىز قازىپ، العاشقى كۇنى مەتردەن ارتىق قازا المادىم. جانىما ادام الماي جالعىز قازعان سەبەبىم: بىرەۋ بولسا، ول اسىعىپ، سۇيەكتىڭ ءبىر جەرىن سىندىرىپ الار دەگەن وي كەلدى» دەي وتىرىپ، 28 شىلدە كۇنى بارلىق سۇيەگىن تولىق قازىپ العانىن، تەك ەكى سۇيەگى ب ۇلىنگەنى جايلى ايتۋشى ەدى جارىقتىق. ب ۇلىنگەن سۇيەكتىڭ ءبىرى – وڭ جاق توقپاس جىلىكتىڭ باسى ەكەن. ءدال توق سۇيەكتەن وق ءتيىپتى. ەكىنشى وق ءتوس سۇيەگىن تەسىپ ءوتىپ، وڭ جاق ومىرتقانىڭ قاناتىن تالقانداپتى. احاڭ وتە ۇقىپتى ادام ەدى. اكەسىنىڭ باس سۇيەگىن ولشەپ شەڭبەرى – 53، ماڭدايى قاراقۇسىنا دەيىن – 31، قۇلاق-شەكە اراسى – 30، ورتان جىلىگى – 43، جىلىنشىگى – 46، جامباسى – 26، باسىنىڭ بيىكتىگى – 19 سانتيمەتر ەكەنىن جازىپ العانىن ماعان كورسەتتى.

تامىزدىڭ 8-ءى كۇنى احات اكەسىنىڭ قازىپ العان سۇيەگىن جيدەبايعا اپارىپ، ابايدىڭ زيراتىنان 60 مەتر جەردە ءدوڭنىڭ ۇستىنە جەرلەدى. جانازاعا 100-گە جۋىق ادام قاتىسىپتى. ەل-جۇرت قاجىنىڭ جەرلەۋ جابدىعىنا 6 قوي، 240 رۋبل اقشا قوستى دەيتىن احاڭ. 1984 جىلى احاتتىڭ ءوزى دۇنيەدەن وتكەندە ءدال وسى اراعا اكەسىنىڭ قاسىنا اپارىپ ءوز قولىممەن جەرلەدىم. جارىقتىق تەكتى ادام ەدى. 1983 جىلى جەلتوقساننىڭ 23-ءى كۇنى احاتقا رەسەيدە تۇراتىن بالاسى فيزۋلي قايتىس بولدى دەگەن حابار كەلدى. قايىم مۇقامەتقان ەكەۋىمىز بارىپ ەستىرتتىك. تۋرا ءبىر كۇننەن كەيىن جەلتوقساننىڭ 24-ءى كۇنى مەنىڭ بالام­نىڭ ۇيلەنۋ تويى بولاتىن. سودان قايتتى دەيسىز عوي: «سەندەر ەشكىمگە ايتپاڭدار، مەن سەنىڭ بالاڭنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا قاتىسايىن» دەدى. تويعا قاتىسىپ ەرتەڭىندە ءوز بالاسىن جەرلەۋگە ۇشىپ كەتتى. احاڭنىڭ تاعى ءبىر كىسىلىگى قاشان بارساڭ، اكەسىنىڭ قولجازباسىن كوشىرىپ وتىرادى. كوشىرگەنىن سەنىمدى ادامدارعا تاراتادى. اكەسىن اقتاۋ تۋرالى قايىم ەكەۋى بىرىگىپ ءتورت پاتشاعا حات جازدى. ونىڭ ءبارىن مەن جىبەرەمىن. الدىمەن برەجنەۆكە جازدى، حابار بولمادى. ارتىنان اندروپوۆقا، چەرنەنكوعا جازدى. ءبىزدىڭ حات بارعانشا پاتشالار ءولىپ توقتامايتىن ءبىر زامان ءوتتى.

 * * *

وسىلاي اڭگىمە جالعاسا بەردى. كەمەل سۇحباتتىڭ ءتۇيىنى بولسىن دەگەن نيەتپەن «اقىن شاكىر ابەنوۆ تۋرالى نە بىلەسىز؟» دەگەن سۇراق قويدى تاعى بىرەۋ: – شاكىر ابەنوۆ اۋليە ادام ەدى. اسقان ءبىلىمدى، ورىسشا قانداي ساۋاتتى. اكەسى ابەن ابايمەن شەن تالاستىرىپ، باسەكەلەسىپ وتكەن تۇلعا. اباي سەمەيدەگى ولكەتانۋ مۇراجايىنا قىردان دۇنيەلەر جىبەرىپ تۇرعان. ابەن بولسا ودان اسىپ تۇسكىسى كەلىپ ومبىداعى دالا مۋزەيىنە ەكسپوناتتار تاپسىرعان. جۋىقتا سونىڭ دەرەگىن تاپتىق، – دەپ ءسوزىن جالعاپ: – شاكىر ءبىز سياقتى ادامدارمەن تالاس­پايدى. ول ماعجان جۇماباەۆتارمەن سويلەسەدى. زامانداسى عوي. ول – ساكەنمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن، ءىلياس، بەيىمبەت­تەر­مەن دوستاس-دامدەس بولعان ادام. 1931 جىلى اشتىق كۇيىپ تۇرعان كەزدە ساكەنگە اتقوسشى بولىپ ءۇرجار، ماقان­شى ءوڭىرىن ارالاۋعا شىعادى. مەن: «ساكەنگە قالاي ەرىپ ءجۇردىڭ؟» دەپ سۇ­راي­مايمىن با. جارىقتىق ايتاتىن: ء«اي، اناۋ ساكەنىڭ جامان جىلاۋىق ەكەن. ات ۇستىندە سو­­رايىپ وتىرىپ الادى دا، ەڭكىلدەپ جىلايدى-اي كەلىپ» دەيتىن. جول بويى تەڭكيىپ-تەڭكيىپ ءولىپ جات­قان قازاق. قولدان كەلەر قايران جوق. ساكەن وسىعان كۇيىنىپ زار ەڭىرەيدى عوي... سەن­دەرگە ءبىر قىزىق وقيعانى ايتا­يىن: شاكارىم اقتالىپ، سەمەيدە ۇلكەن جيىن ءوتتى. وسىعان شاكىر قەلىپ قاتىستى. جۋرناليستەر سۇراپ جاتىر: «شاكە، ءسىز شاكارىمدى كوردىڭىز بە؟». سوندا شاكىر: «شاكارىم مەنى قايتسىن، ول ءوزى سياقتى بولىس ابەنمەن سويلەسەدى ەمەس پە» دەيدى. سوندا جاسى توقساننىڭ ۇستىندە. ءبىر اۋىز وتىرىك ايتا المايتىن ادام ەدى. باسقا بىرەۋ بولسا قيىستىرىپ سوعىپ جىبەرسە كىم ءبىلىپ جاتىر. ەكەۋمىز كەرەمەت دوس بولدىق. مىنەزى قيقار. بىراق بىلمەيتىنى جوق. ونى تاعى ايتا بەرمەيدى. بىردەمەلەردى سۋىرتپاقتاپ سۇرايمىن. وتىرىپ-وتىرىپ الادى دا، تۋرا تاڭ اتار الدىندا ەڭ ءبىر جاقسى اڭگىمەنى باستايدى. مەن قالعىپ كەتەم. ويانا كەلسەم جەتى اتامدى كوشىرىپ بوقتاپ وتىرادى. «نەگە بوقتايسىز؟» دەسەم، ء«جاي، انشەيىن قالعىپ كەتكەن ەكەنسىڭ وياتقانىم عوي» دەپ جۋىپ، شايادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەل گازەتىنىڭ جاڭا جوباسى

وقيعا • بۇگىن، 08:05

ءبىلىم – باستى قۇندىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

ءاسانالى جانە «اي مەن ايشا»

تانىم • بۇگىن، 07:26

حاتتار، حاتتار...

تانىم • بۇگىن، 07:08

«قاراقشىلىق» قارەكەتى

تانىم • بۇگىن، 06:56

قۇمىرسقالار قالاشىعى

وقيعا • بۇگىن، 06:45

كاسىپورىنداردىڭ تيىمدىلىگى ارتادى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:33

جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت

ساياسات • بۇگىن، 06:28

ابدىراماي العا ۇمتىلعاندار

ايماقتار • بۇگىن، 06:16

ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەدى

پىكىر • بۇگىن، 06:06

كوسوبۋتسكيدىڭ قارسىلاسى كىم؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:00

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار