ەل بولاشاعىن ەرتەدەن ويلاعان

وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 90-جىلدارىنىڭ باسىندا الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەت – كەڭەستەر وداعى ىدىرادى. كەڭەس مەملەكەتىنىڭ قۇرا­مىندا بولعان ەلدەرمەن قاتار, قازاقستان دا ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىن تاڭداۋعا ءمۇم­كىن­دىك الدى. ياعني, وسى كەزدەن باستاپ قازاق-ستان جاڭا مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ دەر­بەس داڭعىلىنا ءتۇستى. اتا-بابامىز اڭساعان تاۋەلسىزدىكتى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ جولىندا قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا ن.نازارباەۆتاي ۇلتتىق ليدەر بۇيىردى. ءسويتىپ, الەمدىك ساياساتتا جاس تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ “نازارباەۆتىق نۇسقاسى” كورىنىس بەردى. سودان بەرى بۇل نۇسقا ءوز حالقى مەن ەلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ۇلى جاۋاپكەرشىلىكتى موينى­نا العان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بەينەسىمەن بىرگە دامىپ كەلەدى. كەزىندە الەمدىك ساياساتتىڭ كانىگى تار­لانى, ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ: “تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن بەرگى ءسىزدىڭ كورەگەن ساياسا­تىڭىز ەلىڭىزدى بوستاندىققا اپاراتىن سارا جولعا ءتۇستى. بازبىرەۋلەر, ءسىرا, ءسىزدىڭ ەلىڭىز­دىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني سانالۋاندىعى الاۋىزدىق پەن ارازدىق تۋعىزىپ, قازاق­ستاندى السىرەتەدى دەپ ويلاعان بولۋى ءمۇم­كىن. ءبارى دە كەرىسىنشە بولىپ شىقتى”, دەپ ەل كوشىن باستاۋداعى ن.نازارباەۆ جولىن مويىنداۋى قازاق حالقىنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتتى. تاۋەلسىزدىك دەگەن ءتاتتى ءسوز ەكەنى ءبارى­مىز­گە بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك الۋ بار دا, ونى باياندى ەتۋ بار. تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ بار دا, ونى نىعايتۋ بار. ول ءۇشىن الدىمەن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. كەزىندە اسكەرى, شەكاراسى جوق ەلدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن تەك ساياساتتا ەرەكشە قادام جاساۋمەن مويىنداتۋ ارقىلى عانا ساقتاپ قالۋعا بولاتىن ەدى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ الەم­دە تولىق جانە قايىرىلماستان يادرو­لىق قارۋسىزدانۋدى جاقتاعان تاباندى دا بەلسەندى ۇستانىمى ارقىلى ەلىمىز الەمدىك ساياساتقا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن مويىنداتا وتىرىپ, ءساتتى قادام جاسادى. سونىمەن بىرگە ن.نازار­باەۆ ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىر عانا ەلدىڭ مۇددە­سىمەن شەشىلمەيتىندىگىنە حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتىڭ نازارىن ۇنەمى اۋدارۋمەن كەلەدى. وسى جەردە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اقش استاناسى ۆاشينگتوننىڭ تورىندە وتىرىپ ايتقانىن وقىرماندارعا تاعى ءبىر قايتالاساق ارتىق بولماس: “الەمدە ءىس جۇزىندە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن احۋال قالىپتاسىپ وتىر: بىرەۋلەرگە قارۋىنىڭ بولۋىنا جانە ونى جەتىلدىرۋگە رۇقسات ەتىلەدى, بىرەۋلەرگە ولاردىڭ بولۋىنا, ءتىپتى ازىرلەنۋگە تىيىم سالىنادى. بۇل دۇرىس ەمەس, ءادىل ەمەس, تەپە-تەڭدىك جوق. يادرولىق قا­رۋ­دى باسقا ەلدەر ازىرلەۋگە ءتيىس ەمەس ەكە­نىن, تاراتىلماۋى ءتيىس ەكەنىن ايتا وتىرىپ, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ وزدەرى ءوز تاراپ­تارىنان وزدەرىندە بار يادرولىق ارسەنالدى قىسقارتۋ ۇلگىسىن كورسەتۋى ءتيىس. بۇۇ اياسىندا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى جاھاندىق شارالار, بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, ەڭ الدىمەن, بارلىق يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ جانە ولاردىڭ ارسەنالدارىن ءبىر­تىندەپ جويۋ جونىندە جاۋاپكەرشىلىگى جاعىنا قاراي قايتا قارالۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن”. وسىنداي داناگوي كوزقاراس ەلباسىمىز­دىڭ ەسىمىن ەلىمىزبەن بىرگە, الەمدىك ساياساتتا­عى بەلگىلى تۇلعالارمەن قاتار قويىپ اتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسەي, قىتاي, اقش جانە باتىس ەۋروپا باستاعان الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىمەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ءوزارا سەنىمدى ىنتىماقتاستىق, دوستىق, تۋىستىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, الەمدىك قوعامداس­تىقتان وزىنە لايىقتى ورىن الدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى يدەياسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەي تۇسۋدە. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس اراسىنداعى كەدەندىك وداق قاتىناستارى ءۇش جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتا تۇسۋگە جاعداي جاساي باستاسا, بۇل ۇلكەن يدەيانىڭ ىسكە اسقان باستاۋى. ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋگە كوپ ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى ەلباسىنىڭ جۋىرداعى وزبەكستانعا ساپارى بولسا كەرەك. ماعان الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىن ارالاۋ باقىتى بۇيىردى. بۇرىنعى كەڭەس كەزىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شەتەلدە قازاقپىن, قازاقستاننانمىن دەسەم ەشكىم تۇسىنبەيتىن. ال قازىر قازاقستان دەسەم بىردەن نازارباەۆتىڭ ەلىنەن ەكەنسىز عوي دەپ جىلىۇشىراي قارايدى. تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىنگى قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى ادامدار بويىندا سانا تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋ بولدى. ەندىگى كەزەكتە ەۆرەيلەردى سانا قۇلدىعىنان قۇتقارۋ ءۇشىن 40 جىل ءشول دالادا ەرتىپ جۇرگەن اڭىزدا ايتىلاتىن مويسەي سەكىلدى حالىقتى بوداندىق كوڭىل-كۇيدەن ارىلتۋ مىندەتى تۇردى. سوندىقتان دا, قازاقستان حالقىنىڭ سايا­سي تانىم-تۇيسىگىندە سىلكىنىس تۋدىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۋىن تىكتەۋ ءىسى ەلبا­سىن تاريحي ماڭىزدى قادامدار جاساۋعا شاقىردى. بۇل – عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىككە ەندى عانا قول جەتكىزگەن جاس مەملەكەت ءۇشىن, ەلى تاعدىرىن سەنىپ تاسىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءۇشىن دە ناعىز ۇلكەن سىن بولاتىن. كەڭىستىك پەن ۋاقىت فاكتورلارىنىڭ سۇرانىسىن ءدال تابا بىلگەن تاجىريبەلى سايا­ساتكەر ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق مارتەبەسىن تىڭنان كوتەرۋگە باعىتتال­عان وڭتايلى تاريحي شەشىمدەر قابىلداي ءبىلدى. ايتالىق, بىرىنشىدەن, جاس مەملەكەتىمىز­دىڭ كونستيتۋتسياسىن الەمدىك دەموكراتيا­لىق قاعيدالارعا نەگىزدەپ جاڭارتتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل مىندەتتى ۇلت مۇددەسىنە ساي ورىنداپ شىعۋ ناعىز عاسىرلىق ەرلىك رەتىندە باعالاناتىن ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىل جۇيەسىن جاساۋدى قاجەت ەتتى. سولاي بولدى دا. وسى ورايدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءتۇرلى ساياسي-الەۋمەتتىك, گەوگرافيالىق جانە كليماتتىق فاكتورلاردى تارازىعا تارتا كەلە, مەملەكەت استاناسىن الماتىدان ارقا دالاسىنىڭ ءتورى – اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي تالعامى قوعامدا كۇشتى ۇندەستىك تۋعىزدى. وسىلايشا حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن كوتەرۋگە سەپ بولعان رۋحاني-الەۋمەتتىك سىلكىنىس تۋدى. حالىقتىڭ ءوز قالاۋىنشا استاناسىن اۋىستىرۋى شىنايى تاۋەلسىزدىك­تىڭ, ەركىن ويلاي بىلۋگە دەگەن تاريحي ءمۇم­كىندىكتىڭ تۋعانىن كورسەتەتىن ايقىن ايعاق ەدى. وسىنداي بىرنەشە ماڭىزدى جۇمىس­تاردان سوڭ ونىڭ دۇرىستىعىنا حالىقتىڭ كوزى جەتە باستادى, ەلدىڭ ەلباسىنا دەگەن سەنىمى كۇن ساناپ ارتا ءتۇستى. شىن مانىندە, قازىرگى استانا قازاقستان حالقىن اۋىزبىرلىككە, ىنتىماق پەن ورتاق ماقساتتارعا جەتەلەيتىن ۇلتتىق سيمۆولى­مىزعا اينالدى. الەم كوز تىككەن ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك تۇرعىدان دامۋ ۇردىسىندەگى, ءدىني تاتۋلىق پەن تۇراقتى­لىقتى جالاۋ ەتىپ كوتەرگەن استانامىزدىڭ اتاعى بەيبىتشىلىك پەن ەلدەر اراسىنداعى تاتۋلىقتىڭ كەپىلى بولارلىق زور باستاماعا اينالۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا استانا قالاسى ءاربىر قازاق جۇرەگىندە الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي-قوعامدىق ماڭىزى بار جاي قالا عانا ەمەس, تۋعان جەرگە, ورتاق وتانىمىزعا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىك بولىپ ورىن تەپتى. تاۋەلسىزدىك تۇسىنىگىن كۇشەيتۋدىڭ ەرەكشە تەتىگىن جاستارمەن بايلانىستىرا بىلگەن ەلباسى “دۇنيە تۇتاستاي العاندا العا جىلجىعانىمەن, جاستارعا ءاردايىم باسىنان باستاۋ كەرەك” دەگەن كلاسسيكتىڭ ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ, جاستارمەن جۇمىسقا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى بولعاندىقتان, ن.نازارباەۆتىڭ جاستارعا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋگە دەگەن ۇستانىمدارىنا ۇنەمى ءتانتىمىن. ن.نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا رەسەيدىڭ بەدەلدى “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا بىرلەس­كەن كۇش-جىگەرمەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ساپا­لىق جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ باستى ماقسات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل جونىندە قازاقستان “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى جىلىنا 3000-نان استام جاسقا الەمنىڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساۋدا. ەلباسى ستۋدەنت جاستاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىلىم الۋ باعىتىندا ەركىن قوزعالىستا بولۋىنىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتۋدا. سوعان وراي ەلوردادا الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋى اسا ماڭىزدى شارا بولماق. ەۋروپا وداعىندا “ەرازمۋس مۋندۋس” باعدارلاماسى بار, ول – جوعارى بىلىمگە دەگەن ەۋروپالىق كوزقاراستاعى جاڭا جاھاندىق جەلى. بۇل باعدارلاما ءوز كەزەگىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى ءوزارا ىنتىماقتاس­تىقتىڭ وڭتايلى, بەيىمدەلگىش جۇيەسى رەتىندە 2001 جىلى ەۋروپا پارلامەنتىندە قابىلدانعان, ەلىمىز جۋىردا قوسىلعان بولون ۇدەرىسىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى. ەگەر دە وسىنداي باعدارلاما ەۋرازيا كەڭىستىگىنە ەنگىزىلسە, ءبىزدىڭ ىنتالى جاستارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم الۋلارىنا جاسالعان كەرەمەت قامقورلىق بولاتىنى ءسوزسىز. ەلباسى قولداعان بۇل باعدارلاماعا بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى, عالىمدار ءوز دەڭگەيلەرىندە اتسالىسۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – جاستاردىڭ مۇددەسىن جوعارى قويىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ داعدارىس الەم ۇرەيىن العان بىلتىرعى جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەتكە 10 000-نان استام ستۋدەنتكە قوسىم­شا ءبىلىم گرانتتارى, 40 000 ستۋدەنتكە جەڭىل­دە­تىلگەن ۇزاق مەرزىمدى نەسيە ءبولۋدى تاپسىر­عانى ءاردايىم جادىمىزدا. بالالار ۇيىنەن شىققان وقۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەر­دىڭ, ما­گيس­ترانتتاردىڭ شاكىرتاقىسى – 50 پايىزعا, قام­قورشىنىڭ قولىندا تۇراتىن ءبىلىم الۋ­شى­لاردىڭ شاكىرتاقىسى 30 پايىزعا كوبەيدى. جالپى, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ شاكىرتاقىلارى بيىلعى جىلدىڭ ساۋىرىنەن تاعى دا ارتتىرىلدى. كۇندەلىكتى شەشىمىن كۇتەتىن قاربالاس ءىس­تەر­دىڭ اراسىنان جاستاردىڭ جايىنا قا­تىستى شارالاردى شەشۋگە ۋاقىت تا, قاراجات تا تابا بىلەتىن, بۇگىنگى جاستار الاتىن ءبىلىمنىڭ كوكجيەگىن بارىنشا كەڭەيتۋدى ويلاپ, “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدىڭ كورنەكتى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋعا, ەلىمىزدىڭ جوعارى مەكتەبىن الەمدىك ستاندارت دەڭگەيىنە كوتەرۋگە كۇش سالىپ وتىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل بولاشاعىن ەرتەدەن ويلاعاندىعى انىق. بايزاق مومىنباەۆ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.