23 قازان، 2013

كوكپار

1382 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ ۇلىلىعى مەن دانالىعىن بۇكىل الەمگە پاش ەتەتىن مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرى بولسا، سونىڭ ەڭ باستىسى ۇلتتىق سپورت ويىندارى ەكەنى داۋسىز. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ويىن­­دارىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق تاريحى بار. الا­مان بايگە، توق بايگە، جورعا جارىس، قۇنان بايگە، كوكپار، قىز قۋ، ات ۇستىندەگى سايىس (اۋدا­­رىسپاق ويىنى)، تەڭگە الۋ، جامبى اتۋ، قام­شى­­گەرلىك، ساياساتكەرلىك، تۇيە جارىس – جەلمايا، قازاقشا كۇرەس، جەكپە-جەك، توعىزقۇمالاق جانە تاعى باسقا سپورت تۇرلەرى سوناۋ زاماننان بەرى تۋعان حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلەدى.

01-تەلجانوۆ كانافيا-كوكپار

 

01-تەلجانوۆ كانافيا-كوكپار

قازاقتىڭ ۇلىلىعى مەن دانالىعىن بۇكىل الەمگە پاش ەتەتىن مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرى بولسا، سونىڭ ەڭ باستىسى ۇلتتىق سپورت ويىندارى ەكەنى داۋسىز. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ويىن­­دارىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق تاريحى بار. الا­مان بايگە، توق بايگە، جورعا جارىس، قۇنان بايگە، كوكپار، قىز قۋ، ات ۇستىندەگى سايىس (اۋدا­­رىسپاق ويىنى)، تەڭگە الۋ، جامبى اتۋ، قام­شى­­گەرلىك، ساياساتكەرلىك، تۇيە جارىس – جەلمايا، قازاقشا كۇرەس، جەكپە-جەك، توعىزقۇمالاق جانە تاعى باسقا سپورت تۇرلەرى سوناۋ زاماننان بەرى تۋعان حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلەدى.

اتا-بابالارىمىز، اسىرەسە، «اۋدارىسپاق»، «تەڭگە ءىلۋ»، «كوكپار»، «بايگە» سياقتى ويىنداردى ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. سولاردىڭ ىشىندە، ارينە، كوكپاردىڭ ورنى بولەك. «كوكپار» ويىنىنىڭ اتاۋى “كوك بورتە” (لاق) سوزىنەن شىققان. كوكپار – ورتالىق ازيا حالىق­تارى اراسىندا كەڭ تاراعان ويىن ءتۇرى. بۇل – شەت­سىز-شەكسىز سارى دالادا مال باعىپ، كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كوشپەلىلەردىڭ ناعىز حالىقتىق دۋمانى. وسى رەتتە ەتنوگراف عالىم، مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىم­بەكتىڭ: «كوكپار – بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى، ءتول مۇراسى، ويىننىڭ ەڭ مىقتىسى. بۇعان جۇرەكتى جىگىتتەر عانا قاتىسقان. كوكپار – اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل اماناتى. ول ءبىز باردا بىزبەن بىرگە ماڭگى جاساسىپ، بىرگە دامىپ وتىرادى. الەم سپورتىندا فۋتبول، ۆولەيبول، باس­كەتبول دەگەندەر بار عوي. سول سياقتى، كوكپار دەپ ات قويىپ، ايدار تاققان ءبىزدىڭ بابالارىمىز»، دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى.

جالپى، كوكپار جاپپاي تارتۋ، دودا تارتۋ دەگەن ەكى تۇرگە بولىنەدى. جاپپاي تارتۋدا جەكە ادامداردىڭ قول قايراتىن، تاقىم كۇشىن، باتىلدىعىن، ەپتىلىگىن تولىق كورسەتۋىنە مۇمكىندىگى بار. ويىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاسىنا شەكتەۋ قويىلمايدى، جاپپاي تارتۋ دەپ اتالۋى دا سوندىقتان. مۇندا اركىم لاقتى ءوزى يەمدەنۋگە تىرىسادى.

دودا تارتۋدا توپتار سايىسادى.

2001 جىلى كۇزدە بىشكەك قالاسىندا حالىقارالىق «كوكبورى» فەدەراتسياسى قۇرىلىپ، ونىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكىتىلدى. بۇل كوكپارداعى ۇلكەن جاڭالىق ەدى. سوندا ەڭ العاش «قازاندىق» ەرەجەسى ەنگىزىلدى. سودان بەرى كوكپار ۇزىندىعى 200، ەنى 80 مەتردى قۇرايتىن ارنايى الاڭدا وتكىزىلەتىن بولدى. «قازاندىق» اراسىنداعى ۇزىندىق 120 مەتر، ورتالىقتان باستاپ «قازاندىققا» دەيىن 60، «قازاندىقتان» باستاپ ويىن الاڭىنىڭ سىرتقى سىزىعىنا دەيىن 40 مەتر. ايىپ الاڭى «قازاندىقتان» باستاپ 20 مەتر، ورتالىق جانە ايىپ الاڭىنداعى شەڭبەردىڭ ديامەترى 8 مەتر.

مەنىڭشە، كوكپار ويىنىنىڭ ەكى مىڭجىل­دىق تاريحىن ءتورت كەزەڭگە ءبولۋ دۇرىس. ءبىرىنشى كەزەڭ ءداۋىرىمىزدىڭ VI – XVIII عاسىرلارى ارالىعىن قامتيدى. تۇرىك قاعاناتى، دەشتى قىپشاق، التىن وردا، قازاق حاندىعىنىڭ دامۋ تۇسى XIII عاسىرعا سوزىلعان كوشپەندىلەر سپورتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى. ەكىنشى كەزەڭى – رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراما­عىندا بودان بولعان تۇسىمىزداعى كوكپار­دىڭ دامۋى. تولىق XVIII-XIX عاسىرلار مەن XX عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى 217 جىل. بايتال تۇگىل باس قايعى بولعان زامان. ءۇشىنشى كەزەڭ – قازان توڭكەرىسى بولعان 1917 جىلدان كەڭەس وداعى تاراعان 1991 جىلعا دەيىنگى ارالىق. بۇل ەكى كەزەڭدە كوكپاردىڭ اتى ساقتالعانمەن، ايتارلىقتاي دامىدى دەپ ايتا المايمىز. ەڭ سوڭعى، ءتورتىنشى كەزەڭ – بۇل قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسا­نىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىق. ۇلتتىق ويىنىمىزدىڭ جۇلدىزى جانىپ، ايى وڭىنان تۋا باستاعان كەزەڭى.

بۇل ءسوزىمنىڭ دالەلى رەتىندە، ەڭ العاشقى جەتىستىگىمىزدى ايتار ەدىم. 1996 جىلى العاش رەت ۆەنگريادا ۇيىمداستىرىلعان الەم شاباندوزدارىنىڭ ءبىرىنشى فەستيۆالىنە قاتىستىق. مىنە، وسى دودادا 23 مەملەكەتتىڭ اراسىندا دارا شىعىپ، باس جۇلدەنى قانجىعامىزعا بايلادىق. سودان بەرى قاجىماي-تالماي كوكپاردى وركەندەتىپ كەلەمىز.

ات سپورتىن ناسيحاتتاۋ جانە دامىتۋ ماقساتىندا كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بولدىم. التىن مايەگىمىز – جۇزدەگەن قازاق اۋىلدارىنداعى اتبەگىلەرمەن، شاباندوزدارمەن، كوكپارشىلارمەن كەزدەسىپ، ۇلت سپورتىنا بايلانىستى وي بولىستىك. سوندا بايقاعانىم، ەجەلگى ۇلتتىق ات ويىندارىمىز بۇگىن دە وزدەرىنىڭ ءمان-مازمۇنىن جويعان جوق، قايتا جاڭارىپ، تۇرلەنىپ كەلەدى.

ۇلتتىق ات سپورتى – بەرەكە-بىرلىكتىڭ دانەكەرى، شەبەرلىكتىڭ، شىمىرلىقتىڭ مەكتەبى ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. وسىعان وراي ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسى اۋقىمدى شارالارعا ۇيىتقى بولىپ كەلەدى. فەدەراتسيا ازاماتتارى ابىلايحان، اباي، بەكەت اتا، جامبىل، قاراساي، قابانباي، بوگەنباي، كەنەسارى، ماحامبەت، م.اۋەزوۆ، باراق، ەسەت جانە باسقا دا داڭقتى تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەيتويلارى تۇركىستاننىڭ 1500، تارازدىڭ 2000 جىلدىق مەرەكەلەرى شەڭبەرىندە ءدۇبىرلى ات جارىستارىن ۇيىمداستىردى. سونىمەن بىرگە، فەدەراتسيا مۇشەلەرىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جىل سايىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اتبەگىلەرىنىڭ فەستيۆالى، پرەزيدەنت كۋبوگىنا ارنالعان ءداستۇرلى ات جارىسى، «اق بيداي» اۋىل-سەلو سپورتشىلارىنىڭ سپارتاكياداسى جانە ەلوردا كۇنىنە ارنالعان ات جارىستارى تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى. تەك سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ارالىعىندا فەدەراتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدىڭ اۋىل-سەلولارىندا، اۋداندارىندا وتكىزىلگەن 417 ات جارىسىن، 123 كوكپار تارتىستارىن قالىڭ قاۋىم سۇيسىنە تاماشالادى.

قازىر ەلىمىزدە 12 جىلقى زاۋىتى، 19 اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىقتارى جۇمىس ىستەيدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە تەك سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن ات سپورتىنىڭ سەگىز مەكتەبى اشىلدى. ءاربىر وبلىسقا اتباسىن تىرەي ءجۇرىپ، 16 وبلىستىق، 118 اۋداندىق، 1335 اۋىلدىق ات سپورتى ۇيىمدارىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولدىق.

قازىر رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا ءبىر ميلليوننان استام مۇشە بار. 2000 جىلى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن «كوكبورى» اسسوتسياتسياسى دۇنيەگە كەلدى. وسى اسسوتسياتسيانىڭ باس بولۋىمەن وسكەمەن قالاسىندا 2001جىلدىڭ 25-27 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوكپارشىلارىنىڭ تۇڭعىش چەمپيوناتى وتكىزىلدى. وعان سەگىز وبلىستىڭ قۇراما كوماندالارى قاتىسىپ، كۇش سىناستى. سودان بەرى كوكپاردان 14 ۇلتتىق چەمپيونات وتكىزىلدى. قازىر ءبىز جاستار جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىن­داعى جارىستاردى دا جۇيەلى وتكىزىپ تۇرامىز.

ات سپورتىنىڭ ماماندارى قازىر كوكپاردى كلۋبتىق جۇيەگە اۋىستىرۋ باعىتىندا ۇشان-تەڭىز جۇمىس اتقارۋدا. كلۋبتىق جۇيەگە كوشۋ ارقىلى اۋىل كوكپارىن جوعارى دەڭگەيدە الىپ شىعاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز.

2001 جىلى قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى قازاقستان بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق «كوكبورى» فەدەراتسياسى قۇرىلىپ، وعان الەمنىڭ جاپونيا، تۇركيا، قىتاي، رەسەي، ۆەنگريا سياقتى 17 ەلى مۇشەلىككە ەندى. بۇل ءبىزدىڭ كوكپارىمىزدىڭ الەمدىك سيپاتقا يە بولۋى دەگەن ءسوز! ءار جىل وتكەن سايىن حالىقارالىق «كوكبورى» فەدەراتسياسى ءوز قاتارىن تولىقتىرا بەرەدى. ءبىزدىڭ ەندىگى ماقساتىمىز – كوكپاردان الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋ. بولاشاقتا ونى وليمپيادالىق ويىندار باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ. ول ءۇشىن، ارينە، كوكپارعا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت. تەك كوكپارعا عانا ەمەس، الامان بايگەگە، تەڭگە الۋ ويىندارىنا دا ۇكىمەت نازار اۋدارىپ، قامقورلىعىنا السا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ءسۇيىنىشتىسى سول، ەلىمىزدە كوكپار دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى اتبەگىلىگىنە اتاقتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ ءتانتى بولعان بوشاي كىتاپباەۆ. تاقىمى تاستاي كوكپارشى اتانعان تارازداعى ءنابي مومىنوۆ اعامىزدى دا ءبىز اركەز ماقتانىش ەتەمىز. كەزىندە ءنابي كوكپارعا تۇسكەندە كەۋدەسىنە نان پىسكەن كۇشتىلەردىڭ ءوزى تايساقتاي ىعىسىپ قالا بەرگەنىنە تالاي جۇرت كۋا بولعان. كوكپار دەسە ءنابي اعا جەردىڭ ءتۇبى بولسا دا، ات سابىلتىپ بارىپ، دودانىڭ دۋىن قىزدىرىپ، كوك سەركەنى ءبىر تاقىمعا ىلىندىرسە، ءتىرى پەندەگە الدىرمايدى ەكەن. بىردە «كورشىلەس قىرعىزداردا كەرەمەت كوكپار ۇيىمداستىرىلادى» دەگەندى ەستىپ نابەڭ ءۇش-ءتورت ۇزەڭگىلەستەرىن ەرتىپ، قىرعىز جەرىنە ات تۇياعىن ىلىكتىرمەي مە. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كوك سەركە ورتاعا تاستالادى. سودان قىرعىن دودا باستالادى. ۇركەردەي توپتانعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ قولىنا كوكپار تيگىزبەۋدى ويلاعان قىرعىزدىڭ نامىسقوي جىگىتتەرى بارىن سالىپ-اق باقسا كەرەك. سوندا سەرىكتەرىنىڭ سىلبىر قيمىلىنا كۇيىپ كەتكەن نابەڭ اتىنا دىراۋ قامشىنى كومىپ-كومىپ الىپ، قالىڭ دودانى جارىپ كىرگەن دەيدى. الدەن ۋاقىتتا قويۋ شاڭنىڭ جەل جاعىنان سەركەنى سالاقتاتا تارتىپ، ەكى كوزى وتتاي جانىپ نابەڭ سۋىرىلىپ شىعىپتى. سوڭىنداعى ءتامام قىرعىز كەزەك-كەزەك جارماسىپ، سىلكىلەيدى. جابىلا قولداسىپ تا تارتقان كورىنەدى. نابەڭنىڭ جالعىز قولمەن عانا تاقىمعا باسقان كوكپارىن بەسىن اۋعاننان ىمىرت ۇيىرىلگەنشە قىرعىز كوكپارشىلارىنىڭ ەشبىرى ج ۇلىپ الا الماي پۇشايمان بولىپ، اقىرىندا نابەڭ سول قالپى اتباسىن اۋليەاتاعا بۇرىپ، تارتىپ كەتكەن ەكەن. ەرتەرەكتە ونىڭ «اپىر-اي، ءدال وزىمدەي كوكپار تارتار ءبىر ۇل بۇل ەلدەن قاشان شىعار ەكەن؟» دەگەن ءسوزىن جەرلەستەرى ءجيى ەستىپتى. قۇ­دايعا شۇكىر، قازىر اۋليەاتا ءوڭىرى كوكپار تارتۋدان الدىنا قارا سالماي تۇر. نابەڭ ارمان­داعان جۇرەكتى دە بىلەكتى ۇلدارى الدا كەلەدى.

قازىر ءبىزدىڭ كوكپاردى دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىمىز ازداپ بولسا دا قولداۋ تابۋدا. سول ءبىزدى قۋانتادى. مىسالى، سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى تاراپىنان ۇلتتىق سپورتقا وتە مول قاراجات بولىنۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىل استانا قالاسىندا ازيا چەمپيوناتى وتكىزىلدى. ءبىز وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جاساپ، ۇكىمەتكە، پارلامەنتكە تاپسىرعان ەدىك، الايدا، ءالى قوزعالىس جوق. ال «ۇلتتىق سپورتتىڭ تورەشىلەرى» اتتى زاڭ جوباسى سپورت اگەنتتىگىندە جاتىر. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە بىرنەشە ۇسىنىس بىلدىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن.

ءبىرىنشى، حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى. اۋىلدا «Fitness». «Spa» ورتالىقتارى، باسسەين، گيمناستيكا، اەروبيكا جوق. وندا كوكپار، قىز قۋ، اۋدارىسپاق، بايگە، كۇرەس، جەكپە-جەكتەر بار. ماسەلە، وسى ويىنداردى اۋىل حالقىنىڭ قاجەتتىلىگىنە جاراتۋدا بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ەلدى مەكەندەردە ستاديوندار، اتشابارلار، كوكپار، جەكپە-جەك، كۇرەس الاڭدارىن سالۋ قاجەت. وعان ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز كوڭىل ءبولۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ۇلتتىق سپورت اگەنتتىگىن اشۋ كەرەك. ۇلتتىق سپورتقا بارىنشا مول قاراجات ءبولىنىپ، كومەك كورسەتىلگەنى دۇرىس بولار ەدى. ءبىزدىڭ بارلىق ۇلتتىق ويىندارىمىز، ونىڭ ىشىندە، كوكپار ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى – جىلقى جانۋارىمەن بايلانىستى. سوندىقتان دا، جىلقىعا دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان ارناۋلى باعدارلاما قابىلدانعانى ءجون. بۇل جەردە، ەڭ باستىسى، قازاناتتى تۇلەتۋ كەرەك. ويتكەنى، قازانات – قازاقتىڭ قازىناسى، حالقىمىزدىڭ قورعانى، ايبىنى، زامانىندا ەل قورعاعان باتىرلارىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى، قولعاناتى بولعان. ءبىز قازاناتتى تۇلەتسەك، بۇكىل الەمدى وزىمىزگە قاراتار ەدىك.

سادىبەك تۇگەل،

حالىقارالىق «كوكبورى» فەدەراتسياسىنىڭ

ۆيتسە-پرەزيدەنتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى.

__________________________

قانافيا تەلجانوۆ. «كوكپار».

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار