بۇگىندە ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەسىمى قازاقستان مەن رەسەي اراسىن جالعاپ جاتقان التىن كوپىر دەسە بولادى. ەكى ەلدىڭ ورتاق تۇلعاسىنا اينالعان باتىردىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاۋدا قوس تاراپ تىزە قوسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
رەسەي جاعىنىڭ باتىر ەسىمىن ۇلىقتاۋ باعىتىنداعى قىزمەتىنىڭ ءبىر پاراسى وسى مەملەكەتتىڭ ياروسلاۆل وبلىسى نەكراسوۆ اۋدانى ۆياتسكوە سەلوسىندا قولعا الىنعان شارالاردان ايقىن كورىنەدى.
ۋاقىت بويىنشا ءسال شەگىنىس جاسايىق. 1942 جىل. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزى. لەنينگراد قالاسى جاۋدىڭ قورشاۋىندا ەكىنشى قىسىن وتكىزىپ جاتىر. وسىنداي الاساپىراندا ءاليا تاربيەلەنىپ جاتقان لەنينگرادتاعى №46 بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى ياروسلاۆل وبلىسىنداعى ۆياتسكوە سەلوسىنا كوشىرىلەدى... ۆياتسكوە مەكتەبىنىڭ سول كەزدەگى مۇعالىمى ت.سۋۆوروۆانىڭ ەستەلىگىندە ۆياتسكوە سەلوسى تۇرعىندارىنىڭ بالالاردى قالاي قارسى العانى, ولاردىڭ اراسىنداعى ءاليا تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: ء«بىز بالالاردى اش-جالاڭاش ەكەنىن الدىن الا سەزگەنبىز. سول سەبەپتى قارسى الۋعا شىققاندا جىلى كيىمدەرمەن, تاماق الىپ شىقتىق. ولاردى ءوز كوزىمىزبەن كورگەندە توبە شاشىمىز تىك تۇردى. بالالاردىڭ ازىپ توزعانىن, قۇر سۇلدەرى قالعانىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. كەيبىر بالالار ءوز بەتىمەن جۇرە دە المايتىن. مەن ساباق بەرەتىن سىنىپتا قازاق قىزى وقىدى. سىمباتتى قىز بالا وتە پىسىق بولاتىن. قارا كوزدەرى شوقتاي جانىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن. بۇل ءاليا مولداعۇلوۆا ەدى. ساباققا وتە ىقىلاستى بولدى. سىنىپتا ول ليديا نوۆيكوۆا دەگەن قىزبەن ءبىر پارتادا وتىردى. قىزدار دوستاسىپ كەتتى, ءاليانىڭ دوستارى كوپ بولاتىن. بالالار وڭالعاننان كەيىن, بوس ۋاقىتتارىندا كولحوزشىلارعا كومەكتەسىپ, جاۋدى جەڭۋگە ۇلەس قوستى. ءاليا بارلىق جەردە الدىڭعى قاتاردا جۇرەتىن. جالپى, لەنينگراد بالالارىنىڭ ەڭبەك سۇيگىشتىگى, بەلسەندىلىگى, ادالدىعى ءبارىمىزدى سۇيسىندىرەتىن».
مۇندا ءاليا 1942 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر-مامىر ايلارىندا وقيدى دا 7-سىنىپتى ءبىتىرىپ, بىرگە وقىعان قۇربىلارىمەن بىرگە رىبينسك قالاسىنا ۇشقىشتار دايارلايتىن تەحنيكۋمعا وقۋعا كەتەدى.
ۆياتسكوە سەلوسى ۋحتومكا وزەنىنىڭ جاعاسىندا, وبلىس ورتالىعى ياروسلاۆل قالاسىنان 38 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سەلو ۇلكەن تارماقتالعان مۋزەي ورتالىعى بولىپ سانالادى. ءبىر جەردە 12 مۋزەي بار, 30-دان استام ەسكەرتكىش قايتا جوندەۋدەن وتكەن.
ۆياتسكوە حالقى سوناۋ قيىن كەزدە وزدەرىنەن پانا تاپقان, كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان قازاقتىڭ قارشاداي قىزى – ءاليانىڭ ەسىمىن ماقتان تۇتادى, ارداقتايدى. 1942 جىلى باتىر قىز وقىعان مەكتەپ قازىر ءدال سول كۇيىندە ساقتالعان. وسى اۋىلدىڭ بالالارى وتكەن جىلعا دەيىن سول مەكتەپتە وقىعان. بيىلدان باستاپ باسقا مەكتەپكە كوشىپتى. ءاليا وقىعان مەكتەپ قاسقايىپ ءالى تۇر. مەكتەپكە 2018 جىلى ءاليانىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. ول تاقتادا «اليا مولداگۋلوۆا, سلاۆنايا دوچ كازاحسكوگو نارودا, ۋچيلاس ۆ ۆياتسكوي شكولە س مارتا پو ماي 1942 گ. گەرويچەسكي پوگيبلا ۆ بوياح زا رودينۋ» دەگەن جازۋ بار. ەسكەرتكىش تاقتا 2018 جىلى سالتاناتتى تۇردە اشىلعان.
ال 2019 جىلدان باستاپ ۆياتسكوە ورتا مەكتەبىندە ءاليا مولداعۇلوۆانى ەسكە الۋ ماقساتىندا نەكراسوۆ اۋدانىنا قاراستى بارلىق مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا پنەۆماتيكالىق ۆينتوۆكامەن كوزدەپ اتۋدان تۋرنير وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. 2019 جىلى ءى اشىق ءتۋرنيرى وتكىزىلسە, ءىى اشىق تۋرنير 2020 جىلدىڭ 28 اقپانىندا ۇيىمداستىرىلدى جانە وسى كۇنى مەكتەپتىڭ ىشىنەن ءا.مولداعۇلوۆاعا ارنالعان مۋزەي اشىلدى. «ونا ۋچيلاس ۆ ناشەي شكولە» دەپ اتالعان بۇل ءىس-شاراعا قازاقستاندىقتار اتىنان مەن جانە ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءجاميلا مۇحامبەتالى قاتىستى. قازاقستاننان بارعان ءبىزدى نەكراسوۆ اۋدانىنىڭ باسشىسى الەكسەي نيكولاەۆيچ كوروتاەۆتىڭ ءوزى باس بولىپ قارسى الدى.
مەكتەپكە كىرگەن بويدا وقۋشىلار اراسىندا ءاليانىڭ جەرلەستەرى كەلدى دەگەن سوزدەر ەستىلىپ جاتتى. مەكتەپتىڭ سالتانات زالىندا شارانىڭ اشىلۋى ءوتتى, الياعا ارنالعان ادەبي مۋزىكالىق كومپوزيتسيا كورسەتىلىپ, اندەر شىرقالدى. قويىلىمدار كەزىندە ءار وقۋشىنىڭ ءاليانى جانىنداي جاقسى كورەتىنى, جانىنا جاقىن ەكەنى سەزىلەدى, كەۋدەڭدە ماقتانىش سەزىمى ورنايدى. وسىلايشا سول كۇنى سوناۋ رەسەيدىڭ ءبىر بۇرىشىندا جاتقان ۆياتسكوە مەكتەبىندە تەك عانا ءاليا تۋرالى اندەر ورىندالىپ, الياعا ارنالعان جىرلار وقىلدى.
ءىس-شاراعا جينالعان حالىق مەكتەپ ىشىندەگى الياعا ارنالعان مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتى دا وتە جوعارى دارەجەدە ءوتتى. جينالعان حالىق جاڭادان تۇساۋى كەسىلگەن مۋزەيگە كىردى. جەرلەستەرى اتىنان مۋزەيگە قازاق قىزىنىڭ ۇلتتىق كيىمى, باتىردىڭ كىندىك قانى تامعان بۇلاق اۋىلىنىڭ توپىراعى جانە «اليا – ۆەليكايا دوچ كازاحسكوگو نارودا» دەگەن تاقىرىپپەن جاسالىنعان ستەند تابىستالدى. بۇل ستەندتە قازاقستان جانە رەسەي جەرىندەگى ءاليا ەسىمىمەن اتالىناتىن وقۋ ورىندار, مۋزەيلەر, كوشەلەر, ەسكەرتكىشتەر, تۋما-تۋىستارىنىڭ سۋرەتتەرى بەرىلىپ, ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس تۋرالى ماعلۇمات ۇسىنىلعان. توردەن ورىن العان قازاق قىزىنىڭ كيىمى مۋزەي ءسانىن كەلتىرىپ-اق كەتتى. ەلدەن بارعان ستەند تە, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعى دا ءوز ورىندارىن تاۋىپ ورنالاستى.
نەگىزى, ۇيىمداستىرۋشىلار ءاليا مۋزەيىن اشپاس بۇرىن كوپ ىزدەنىپتى. جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەردىڭ قولدارىنان شىققان ءاليانىڭ پورترەتى ىلىنگەن, ءومىربايانى جازىلعان. 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارى كۇنگى ءاليا قۇرامىندا بولعان 54-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋعا قارسى شابۋىلىنىڭ سحەماسى ۇلكەيتىلىپ ىلىنگەن. مەكتەپتىڭ ارحيۆىندە ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ 7-سىنىپتى بىتىرگەن كەزدەگى ورىس ءتىلى, ورىس ادەبيەتى, گەومەتريا, الگەبرا پاندەرىنەن ەمتيحان تاپسىرعانى تۋرالى حاتتامالاردىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان. ەكى جاعى كورتونمەن قاپتالعان, تىگىلگەن, شاقپاق جازۋ داپتەرىنىڭ بەتىنە قولمەن جازىلعان 7 «ب» سىنىبىنىڭ گەومەتريا پانىنەن ەمتيحان قورىتىندىسى تۋرالى پروتوكولىندا 24 وقۋشىنىڭ ءتىزىمى تۇر. ءا.مولداعۇلوۆا ءبىرىنشى تۇر. جانىندا «وتليچنو» دەگەن جازۋ بار. الگەبرا پانىنەن تولتىرىلعان حاتتامادان عانا «حوروشو», ال قالعان پاندەردە تەك «وتليچنو» دەگەن جازۋدى كورەسىڭ. بەتتەرى ابدەن سارعايعان, ساقتالعانىنا 78 جىل وتكەن حاتتامالار 1942 جىلدىڭ 25 مامىرى كۇنى تولتىرىلعان ەكەن. بۇل تۇپنۇسقانى ولار كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىر, ونىڭ دالەلى – مۋزەيگە تەك كوشىرمەلەرى عانا ىلىنگەن, ال تۇپنۇقسا كىلتپەن جابىلعان قوبديشادا ساقتالىنادى ەكەن.
مۋزەيدە ءاليانىڭ بالالار ۇيىندە ءوز قاتارلارىمەن پيونەرلىك جيىندا تۇسكەن ساپتا تۇرعان سۋرەتى ىلىنگەن (ول سۋرەتتە 8-ءشى تۇرعان ءاليا دەپ جازىلعان). سۋرەتكە جاقىنىراق قاراساڭىز, ءاليانى ءدال تانيسىز جانە لەنينگرادتاعى بالالار ءۇيىنىڭ باسشىلىعىنا ارناپ ءوز قولدارىمەن جازعان 1942 جىلعى جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋىن كورەسىز. ول قۇتتىقتىقتاۋدىڭ سوڭعى جاعىندا قۇتتىقتاۋشىلاردىڭ اتىنان بەس وقۋشىنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان. ءۇشىنشى بولىپ ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەسىمى تۇر.
مۋزەي سورەلەرىنە قازاقتىڭ ۇلتتىق تاقياسى, دومبىرا, قازاقستان جالاۋشاسى, قازاقستاننىڭ تالدىقورعان وبلىسىنان 1970 جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارى جازعان حاتى جانە رەسەيلىك داريا الەكساندروۆنا تيموشەنكونىڭ «پوسلەدني بوي الي مولداگۋلوۆوي» اتتى كىتابى قويىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, 2018 جىلى د.ا.تيموشەنكونىڭ «پوسلەدني بوي الي مولداگۋلوۆوي» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى وسى ءاليا وقىعان ۆياتسكوە ورتا مەكتەبىندە وتكەن بولاتىن. سوعىس دالاسىنان تابىلعان كوپتەگەن زات وسى مۋزەيگە قويىلعان. مۋزەي وتە جاقسى جابدىقتالعان. قازاقستاننان وتە الىستا جاتقان وسى ءبىر سەلونىڭ تۇرعىندارىنا جانە ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ءبىز ۇيىمداستىرۋشىلارعا ءاليا جەرلەستەرىنىڭ قاشان دا مۋزەي جادىگەرلەرىن تولىقتىرۋعا كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدىك. وسى مۋزەي ىشىندە اقتوبە وبلىستىق ءاليا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ورتالىعى مەن ۆياتسكوە ورتا مەكتەبى اراسىندا الداعى ۋاقىتتا ءوزارا قارىم-قاتىناستا بولۋ ءۇشىن مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
الياعا ارنالعان شارانىڭ ەكىنشى ءبولىمى – ءتۋرنيردىڭ اشىلۋ سالتاناتى مەكتەپ سپورت زالىندا ءوتتى. ياروسلاۆل وبلىسىنا قاراستى اۋدانداردان 13 كوماندا جينالىپتى. تاعى دا ءبىر ماقتانىشپەن ايتاتىن جايت, وسى 13 كوماندانىڭ ءبىرى ياروسلاۆل وبلىسىنىڭ رىبينسك قالاسىنداعى اۆياتسيا كوللەدجىنىڭ سايىپقىراندارى. بۇل – 1942 جىلى ءاليا مولداعۇلوۆا وقىعان ۇشقىشتار دايارلايتىن تەحنيكۋم. بۇل جەردە ۆياتسكوە مەكتەبىنىڭ سوعىس جىلدارىندا ءاليا وقىعان رىبينسك قالاسىنداعى ۇشقىشتار دايارلاعان وقۋ ورنىمەن قازىرگى تاڭدا تىعىز بايلانىستا ەكەنى كورىنىپ تۇر.
تۋرنير وتەتىن زالدا «تۋرنير پو سترەلبە يز پنەۆماتيچەسكوي ۆينتوۆكي, پوسۆياششەننىي پامياتي گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا مولداگۋلوۆوي الي» دەگەن سوزدەر جوعارىعا ىلىنگەن. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ تۋلارى قاتار قويىلىپتى. ەكى ەلدىڭ گيمنى قاتار ورىندالدى. مۇنىڭ دا رەسەي حالقىنىڭ قازاقتىڭ باتىر قىزىنا دەگەن قۇرمەتى ەكەنى انىق. 13 كومانداعا العاشقى اسكەري ءتارتىپ بەرىلىپ, شارا ەرەجەسىمەن تانىستىرىلدى. شارانىڭ باس قولباسشىسىنا ءار كوماندا كومانديرى اسكەري راپورت بەرىپ, راپورت سوڭىندا ءوز وتانىمىزعا ءالياداي قىزمەت جاسايمىز دەپ ۋادەلەرىن بەرىپ جاتتى. تۋرنيرگە قاتىسۋشى 13 كومانداعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ىشىندە ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ومىرىنە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ دە بار ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
جارىستى باقىلاۋ جانە باعالاۋ ءۇشىن شاقىرىلعان قوناقتار دا جاي ماماندار بولمادى. تۋرنيرگە بارلىق كوماندانىڭ ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنى ولاردىڭ ءاربىر جاساعان قيمىلدارىنان جانە ءاليا مولداعۇلوۆا تۋرالى بەرىلگەن سۇراقتارعا ەش مۇدىرمەستەن جاۋاپ بەرگەنىنەن اڭعارىلىپ تۇردى. وسى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, ءاليا مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, وسى ۆياتسكوە مەكتەبىنىڭ تۇلەگى, مەكتەپتىڭ ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ليۋبوۆ ابراموۆا بىزگە: «مەن وسى سەلونىڭ تۇرعىنى, ۆياتسكوە ورتا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى رەتىندە بىلەتىنىم, بۇل جەردىڭ ءاربىر تۇرعىنى ءاليا مولداعۇلوۆا تۋرالى جاقسى بىلەدى. ءبىز مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە مۇعالىمدەرىمىز ءاليا تۋرالى كوپ ايتاتىن. ءبىزدىڭ مەكتەپتە ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ وقىعانى ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. ەندىگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – كەلەر ۇرپاققا ءاليا ەسىمىن جەتكىزۋ جانە الياعا ارنالعان وسىنداي شارالار وتكىزۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتى ءوز وتانىن شىن سۇيۋگە تاربيەلەۋ. ۆياتسكوە مەكتەبىنىڭ كوپتەن بەرگى جوسپارى ءاليا مۋزەيىن اشۋ بولاتىن. مىنە, بۇگىن ءاليا مۋزەيى اشىلدى, ەندى جاستار ءاليا ومىرىمەن تولىعىراق تانىساتىن بولدى. بۇل مەنىڭ دە جەكە ارمانىم ەدى. ويتكەنى ءاليا مەنىڭ جانىما بالا كۇنىمنەن جاقىن. مەن ءاليا تۋرالى ولەڭدەر شىعارامىن, ءاليا وقىعان مەكتەپ ورنالاسقان كوشەدە تۇرامىن, قىزمەتىم دە ءاليا ومىرىمەن بايلانىستى. ەندىگى جوسپارىم – وسى مەكتەپتى قازاقستانمەن بايلانىستىرۋ. ءاليا ءۇشىن قىزمەت جاساۋعا ارقاشان دايىنمىن», دەپ اعىنان جارىلدى.
ال ءتۋرنيردى قورىتىندىلاۋ ءسوزىندى ۆياتسكوە ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ۆاسيلي گريگورەۆيچ پەتروۆ وسىنداي ءىس-شارالاردى قازاقستانمەن بىرگە وتكىزسەك, ءتىپتى جاقسى بولاتىنىن ايتا كەلىپ, ء«اليا مولداعۇلوۆا – ۆياتسكوە مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرىنىڭ ىشىندەگى جالعىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى. باتىر وقىعان مەكتەپتە قىزمەت ەتۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ءبىز مەكتەپ ۇجىمى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ تۋعان جەرى قازاقستانمەن بايلانىس جاساۋعا دايىنبىز. وسى شاراعا ءاليانىڭ قازاقستاننان كەلىپ قاتىسىپ وتىرعان جەرلەستەرىنە العىس ايتامىز. ءتۋرنيردى قورىتىندىلاۋ وڭايعا تۇسكەن جوق, ويتكەنى جارىسقا قاتىسۋشى ءاربىر ورەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆاداي بولامىن دەپ, بار كۇش-جىگەرلەرىن سالدى», دەدى.
ءىس-شارا اياقتالىسىمەن سەلونى ارالادىق. مىنە, 1942 جىلى ءاليا مولداعۇلوۆا وقىعان مەكتەپ قاسقايىپ ءالى تۇر. مەكتەپ ورنالاسقان كوشە وتە جاقسى اباتتاندىرىلعان. سول كوشەگە باتىرلار اللەياسى ورنالاستىرىلعان. وندا ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ۇلكەن سۋرەتى تۇر. كوشە باسىندا, مەكتەپكە جاقىن ماڭدا ەسكى قۇدىق بار ەكەن. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇدىقتى حالىق سوعىس جىلدارىندا دا پايدالانعان. مەكتەپ تە وسى قۇدىقتان سۋ العان. ءاليانىڭ دا وسى قۇدىقتىڭ سۋىن ءىشىپ, وسى كوشە بويىندا جۇگىرگەنى انىق... سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن بۇل قۇدىقتان سۋ الاتىندار ازايعان. سوڭعى جىلدارى قۇدىقتىڭ سىرتى جاڭارتىلىپتى. ءبىز وسى قۇدىققا شەلەك سالىپ, سۋ الىپ ىشتىك. سول ساتتە: ء«بىر كەزدەرى ءبىز تۇرعان جەردە ءاليا دا تۇرىپ, وسى قۇدىقتىڭ سۋىن ءىشتى عوي...» دەپ ويلادىق. ۆياتسكوە سەلوسى بىزگە وتە ىستىق كورىندى. ويتكەنى بۇل جەردە ءاليانىڭ ءىزى قالعان. بۇل جەرگە ءاليا جەرلەستەرى ءالى تالاي كەلىپ تاعزىم ەتەتىنى ءسوزسىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ءاليا وقىعان وسى مەكتەپكە جاقىندا قىرعىز ەلىنىڭ تانىمال ءمۇسىنشىسى, رەسەيدەگى, قىرعىزستانداعى بىرنەشە ەسكەرتكىشتەردىڭ اۆتورى, ماسكەۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ازامات اكمات ۇلى اسانباەۆ ارنايى بارىپ مەكتەپپەن تانىسىپتى جانە ءا.مولداعۇلوۆانىڭ 95 جىلدىعىنا ارناپ وسى مەكتەپكە ءاليانىڭ ءمۇسىنىن جاساپ بەرۋگە ۋادە بەرگەن. ءتىپتى العاشقى جۇمىستارى باستالىپ تا كەتىپتى. مەكتەپ ۇجىمى ءاليا ءمۇسىنىن مەكتەپ الدىنا ورنالاستىرۋدى جوسپارلاۋدا.
باعداش تۋپەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى,
اقتوبە وبلىستىق ءاليا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
اقتوبە وبلىسى,
قوبدا اۋدانى,
ءاليا اۋىلىف
