جۋالى – كورشى تۇركىستان وبلىسىمەن شەكتەسەتىن توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان اۋداننىڭ ءبىرى. ال جامبىل وبلىسىنىڭ شەكاراسىنان وتە بەرە تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ اۋماعىندا شاقپاق بابا اۋىلى جاتىر. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل ەكى اتاۋدىڭ ءبىر ەكەنىن ايتادى. كوزىقاراقتى كوپشىلىكتىڭ ايتۋىنشا, ءى عاسىردا ءومىر سۇرگەن شاقپاق دەگەن ەمشى, كورىپكەل كىسى بولعان ەكەن. اڭىز بويىنشا, سول كىسى وسى جەردە تۇراقتاپ ەمشىلىكپەن اينالىسقان دەسەدى. سول ادامنىڭ قۇرمەتىنە وسىلاي اتالىپتى دەيدى. دەگەنمەن, كەز كەلگەن اتاۋدىڭ ءوزىنىڭ نەگىزى, ءوزىنىڭ ماعىناسى بولاتىنىن ەسكەرسەك, بالكىم مۇنىڭ اقيقاتقا جاناسۋى دا مۇمكىن. سەبەبى كوپشىلىك ءالى كۇنگە دەيىن شاقپاق اتا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى شاقپاق اۋليە ۇڭگىرىنە بارىپ ءتاۋ ەتەدى. ال اڭىز بويىنشا شاقپاق اۋليە سۋ ىشكەن دەلىنەتىن باستاۋدان ىرىمداپ سۋ ءىشىپ جاتقان كوپشىلىكتى دە كەزدەستىرۋگە بولادى.
1905 جانە 1916 جىلدار ارالىعىندا بۇگىنگى جۋالى جەرىنە ورىس كەلىمسەكتەرىنىڭ كەلۋىمەن بايلانىستى شاقپاق اتا اۋىلى كرەمەنەۆكا دەپ اتالعان. بۇل اتاۋ كەزىندە وسى وڭىردەگى تاۋ جىنىستارىندا كەزدەسەتىن كرەمني تاستارىنا بايلانىستى قويىلعان. ەرتە زامانداردا ادامدار وسى شاقپاق تاستارىن ءبىر-بىرىنە ۇرىپ, ۇشقىن شىعارۋ ارقىلى وت تۇتاتقان دەسەدى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, بۇدان كەيىنگى كەزدەردە دە مونعولدىڭ كەرۋەنشىلەرى سول تاستاردى كەرۋلەنگە, قاراقورىمعا جىبەرگەن ەكەن. ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ اتاۋى شاقپاق اتا بولىپ وزگەرگەن اۋىلدىڭ ماڭىندا ءالى كۇنگە دەيىن كرەمني تاستارى بار. سونىمەن قاتار شاقپاق اسۋىنىڭ ءوزى تاريحي ماڭىزعا يە. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, كەزىندە شىعىستان شىققان كەرۋەن ۇلى جىبەك جولى ارقىلى شاقپاق اتا اسۋىنان اسىپ, تۇلكىباسقا قاراي بەت العان دەيدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى داۋلەتجان بايداليەۆ كەيبىر تاريحشىلار شاقپاق اسۋىن توبەشىك دەپ جازىپ جۇرگەنىن, الايدا ونىڭ ءوز اتىمەن «شاقپاق اسۋى» دەپ اتاۋ كەرەكتىگىن ايتادى. «شاقپاقتىڭ اسۋىن كەيبىر تاريحشىلار كارتادا جوق دەپ ءجۇر. بىراق اتاقتى شاقپاق اسۋى, شاقپاقتىڭ بەلى الاتاۋ مەن قۇلانتاۋ اراسىنداعى دۇمپۋدەن پايدا بولعان دەيدى. تاريحشى ادىلبەك بايباتشا كەزىندە فەنكو دەگەن ورىس عالىمىنىڭ ارىس بەكەتى, الماتى, سەمەي جەرىنىڭ ارالىعىنداعى ولكەلەردى زەرتتەگەنىن, گەودەزيالىق ولشەۋلەر ناتيجەسىندە جەردىڭ ەڭ جىلدام كوتەرىلۋ نۇكتەسى ۇلكەن قاراتاۋ جوتاسىنىڭ قۇلانتاۋ ارقىلى وتەتىن شاقپاق اسۋىندا ەكەنىن انىقتاعانىن جازادى. سونداي-اق شاقپاق اسۋى جىلىنا 2,5 سانتيمەتر بيىكتىككە ءوسىپ وتىرادى ەكەن», دەيدى ولكەتانۋشى.
بۇگىنگى تاڭدا شاقپاق اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي ءبىرشاما جەردە ءVىىى-ح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قالاشىقتىڭ ورنى بار. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, بۇل قالاشىقتىڭ ورنىن 1903 جىلى كاللاۋر اشىپ, زەرتتەگەن. سونىمەن قاتار 1940 جىلى پاتسيەۆيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جامبىل وبلىسىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى, 1978 جىلى جامبىل وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكسپەديتسياسى, ال 2000 جىلى كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەكەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتى بويىنشا, اتالعان قالاشىق ەكى تومپەشىكتەن تۇرادى. شاقپاق قالاشىعىنىڭ ورنىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءالى كۇنگە دەيىن «قالماقتوبە» دەپ اتايدى. كونەكوز قاريالار بۇل جەردە ءبىر كەزدە قاساپ قىرعىن بولعانىن, بۇل جەردە قالماقتاردىڭ قابىرستانى بار ەكەنىن ايتادى. سەبەبى وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل جەردەن سوعىستىڭ ءتۇرلى قارۋ-جاراقتارى تابىلعان. جالپى, شاقپاق قالاشىعىنىڭ اينالاسىندا ورتاعاسىرلىق بىرقاتار قالالار بار. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان باركۋاب قالاشىعىنىڭ ءوزى تالاي تاريحتان حابار بەرەدى. سول سياقتى, ادىراسپانتوبە قالاشىعىنىڭ دا تاريحى تەرەڭدە ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. «باركۋاب قالاسىنان شىققان كەرۋەن جولى كەلەسى ءبىر تارماقپەنەن كوسەگەنىڭ كوك جونى ارقىلى شايان, تۇركىستان وڭىرلەرىنە قاراي ءجۇرىپ وتىرعان دەيدى. ويتكەنى كەزىندە بۇل جەردەن بالبال تاستار دا تابىلعان. جازۋشى شەرحان مۇرتازا «جۇلدىزى بيىك جۋالى» اتتى وچەركىندە كونە تۇرىكتەردىڭ كەزىندە مىڭبۇلاق ولكەسىندە اڭ كوپ بولعانىن جازادى. تۇركىلەردىڭ حانى ەشقانداي اڭ مەن قۇسقا ەشكىمدى تيگىزبەي, ولاردىڭ موينىنا قوڭىراۋ تاعىپ قويادى ەكەن. ءVى-ءVىى عاسىرلاردا ەستەمي حاننىڭ نەمەرەسى ىشپارا حان مىڭبۇلاقتان قالا سالدىرعان دەيدى. بىراق مەن ونىڭ ورنىن تالاي رەت ىزدەپ تابا المادىم. بىراق سول قالا ۇشتوبە شىعار دەپ جورامالدايمىن. ويتكەنى شاقپاق اسۋىنا شىقساق, ۇشتوبە قالاشىعى كورىنەدى», دەيدى داۋلەتجان بايداليەۆ. بۇگىنگى امانگەلدى اۋىلىنىڭ ارعى جاعىندا سول ەجەلگى ۇشتوبە قالاشىعىنىڭ ورنى بار. مۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «مۇنارالى قالا» دەيدى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ورىس كەلىمسەكتەرى قالاشىقتىڭ مۇناراسىن بۇزىپ, پەش سالعان دەسەدى. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇنارانىڭ ورنى ساقتالىپتى. ودان كەيىن بىرلىك دەيتىن ەسكى اۋىل جاتىر. اۋىلعا كىرەبەرىستە قىرىق قۇرجى دەگەن قالاشىق كەزدەسەدى. سول سياقتى, كۇرەڭبەل اۋىلىنداعى ەكى وزەننىڭ ورتاسىندا تورتكۇلتوبە قالاشىعى بار. كەزىندە وسى جەرگە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە دە, سۋ جۇرەتىن قۇبىرلار تابىلعان ەكەن. سول كەزدەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جوتا-جوتامەن شاقپاق قالاشىعىنا سۋ تارتقان. بۇل دا ەجەلدەن قازاق دالاسى وركەنيەتتىڭ بەسىگى بولعانىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار شاقپاق قالاشىعىنىڭ ماڭى قىپشاق كىرپىشتەردىڭ دە ورداسى بولعاندىعىن تالاي تاريحي دەرەكتەر ايقىندايدى. اۋليەاتا وڭىرىندەگى ايشا ءبيبى كەسەنەسى زامانىندا وسى قىپشاق كىرپىشپەن قالانعان ەكەن.
ولكەتانۋشى داۋلەتجان بايداليەۆپەن سۇحباتتاسقانىمىزدا, ول ءبىزدىڭ الدىمىزعا ءبىراز مالىمەتتەردى تارتتى. «شاقپاق قالاشىعىنان مونەتالار دا تابىلعان. بۇل قۇندى جادىگەرلەردى عالىم كارل بايپاقوۆتىڭ كىتابىنداعى مونەتالارمەن سالىستىرىپ كورسەم, بۇل وتىرار قالاسىندا سوعىلعان بولىپ شىقتى. عالىمنىڭ كىتابىندا بۇل مونەتالاردىڭ 1248 جىلى سوعىلعاندىعى كورسەتىلگەن. ياعني بۇل ءبىزدىڭ ولكەگە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى كەلگەن. جالپى, «شاقپاق» ءسوزى «شوقتىعى بيىك» دەگەن سوزدەن شىققان دەيدى. بۇلاي بولۋى دا مۇمكىن. قالاشىقتىڭ بۇلاي اتالۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ, مۇندا شاقپاق تاستار كوپ. ءالى كۇنگە دەيىن وسىنداعى تاۋ جىنىستارىنان كەزدەسەدى. اپپاق تاستاردى ءبىر-بىرىنە ۇرسا, وت شىعادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, بيلىكولدىڭ جوعارى جاعىندا بەرىكقاراعا دەيىنگى ايماقتا 400-دەن استام وبا بار. بۇل وبالار ءىى-ءىV عاسىرلارعا جاتادى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن», دەيدى ول. شىنىندا دا, قۇپياسى اشىلماعان قازىنالار كوپ. سول سياقتى جەر اتاۋىنا قاتىستى دا ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمەلەر بار. جالپى, شاقپاق اتا اۋىلى تۋرالى ويعا العاندا, شاقپاق اتاۋىنا قاتىستى بىرنەشە نۇسقانىڭ بار ەكەنىن ايتتىق. سونىڭ ءبىرى – شاقپاق اۋليە ۇڭگىرى. اتالعان ۇڭگىردىڭ توبەسىندە ءتۇرلى پىشىندەگى مۇسىندەر بار. ءتىپتى تۇيەنىڭ شوككەنىنە, كەسىرتكەنىڭ باسىنا ۇقسايتىن دا بەينەلەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. اڭىز بويىنشا, اساپ, كۇسەپ دەگەن ەكى ادام وسى جەرگە تۇيەلەرىن شوگەرىپ قويىپ دەمالىپ جاتقاندا, ولاردى قاراقشىلار ءولتىرىپ كەتىپتى دەيدى. تابيعي مۇسىنگە اينالىپ كەتكەن تۇيەلەر سول اساپ پەن كۇسەپتىڭ تۇيەلەرى ەكەن دەسەدى. جەرگىلىكتى جۇرت ولار ءالى كۇنگە دەيىن ەلەس بولىپ جۇرەدى ەكەن دەگەندى ايتادى. تاعى ءبىر دەرەك, وسى ولكەدە شاقپاق اۋليە دەگەن قاسيەتتى ادام ءوتىپتى دەگەن اڭگىمە. قازىرگى كەزدە شاقپاق اۋليە ۇڭگىرىنە باراتىن جول سالىنعان. سونداي-اق ەمشىلىكپەن اينالىسقان شاقپاق اۋليە سۋ ىشكەن دەگەن باستاۋ دا تازالانعان. الايدا جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا بۇل بۇلاق تارتىلىپ قالادى ەكەن. نەگىزىنەن بىلەتىندەر بۇل بۇلاقتىڭ ايگىلى مىڭبۇلاقتىڭ ءبىر تارماعى ەكەنىن ايتادى. ال اتالعان تابيعي ۇڭگىردىڭ تەرەڭدىگى شامامەن 6-7 مەتر بولسا, بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق. «كەلۋشىلەر مۇندا ءالى كۇنگە دەيىن وت جاعىپ, وسى ۇڭگىرگە ءتاۋ ەتەدى. ونىڭ ارعى جاعىندا تاعى ءبىر ۇڭگىر بار. ونىڭ ار جاعى بوس كەڭىستىك. ونىڭ ار جاعىندا, شامامەن 250-300 مەتر جەردە كەرۋەنساراي دەگەن جەر جاتىر. كەزىندە مۇندا كەرۋەن توقتاپ, قىش وندىرگەن دەيدى. بۇل جەردە 1957 جىلى قىش كىرپىش شىعاراتىن زاۋىت بولعان. ول زاۋىت توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. ال شاقپاق اۋليە ۇڭگىرىنىڭ جانىنان قاراعاندا, شاقپاق وزەنى تومەندە قالىپ كەتەدى. قازىرگى كەزدە وزەن دەڭگەيى تومەندەگەن», دەيدى داۋلەتجان بايداليەۆ.
شاقپاق اتاۋىنىڭ شىندىعىنىڭ قانداي ەكەنى ءبىر جاراتۋشىعا عانا ايان. دەگەنمەن دە, توپىراعىنا تەرەڭ سىر جاسىرعان جەردىڭ وزىندىك تاعدىرى مەن تاريحى بار. تاريحشى عالىم لەۆ گۋميلەۆ شىڭعىس حان وتىرارعا جورىققا بارار الدىندا شاقپاققا كەلىپ سايات جاريالاعانىن جازادى. ال جازۋشى ەركىنبەك تۇرىسوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە اقساق تەمىردىڭ وسىندا كەلىپ ايالداعانىن دەرەك قىلىپ كەلتىرەدى. قالاي بولعاندا دا ءاربىر جەردىڭ تاريحى عاسىرلار قويناۋىنان سىر بولىپ ساقتالىپ كەلە جاتقان قىمبات رۋحاني قازىنا ەكەنى انىق...
جامبىل وبلىسى
