حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ پوەزياسى بارشا وقىرمان جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الدى
جۇرەگى جىرمەن تەربەلگەن
فاريزا پوەزياسى تەرەڭ تىلسىمدارعا ءۇيىرىپ اكەتەدى. سول سەبەپتەن بولار, اقىن پوەزياسى بارشانىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن بەرىك ورىن الدى. ءبىر وقىپ, قويا سالاتىنداي ەمەس, قايتا-قايتا وقۋعا جەتەلەپ تۇراتىن پاراساتتى پوەزياعا اينالدى. اقىن جىرىن قازاقشا تۇسىنەتىن, قازاقشا بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە وقيدى. جەتى جىل بۇرىن اياۋلى اقىننىڭ ءوزى باستاماشى بولعان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى اياسىندا بيىل «داۋا» ليريكالىق جىر كىتابىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس. تاعى ءبىر قايتالاپ ايتار بولساق, وسى كىتاپقا ەنگەن جىرلارىن وقىعان ەل-جۇرت اقىن جۇرەگىنىڭ نازىكتىگى مەن پوەزياسىنىڭ شىنايىلىعىنا كوز جەتكىزەدى.
حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ پوەزياسى بارشا وقىرمان جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الدى
جۇرەگى جىرمەن تەربەلگەن
فاريزا پوەزياسى تەرەڭ تىلسىمدارعا ءۇيىرىپ اكەتەدى. سول سەبەپتەن بولار, اقىن پوەزياسى بارشانىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن بەرىك ورىن الدى. ءبىر وقىپ, قويا سالاتىنداي ەمەس, قايتا-قايتا وقۋعا جەتەلەپ تۇراتىن پاراساتتى پوەزياعا اينالدى. اقىن جىرىن قازاقشا تۇسىنەتىن, قازاقشا بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە وقيدى. جەتى جىل بۇرىن اياۋلى اقىننىڭ ءوزى باستاماشى بولعان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى اياسىندا بيىل «داۋا» ليريكالىق جىر كىتابىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس. تاعى ءبىر قايتالاپ ايتار بولساق, وسى كىتاپقا ەنگەن جىرلارىن وقىعان ەل-جۇرت اقىن جۇرەگىنىڭ نازىكتىگى مەن پوەزياسىنىڭ شىنايىلىعىنا كوز جەتكىزەدى.
اتالعان اكتسيا اياسىندا 10-11 قازان كۇندەرى اتىراۋدا «قازترانسويل» كومپانياسى مەن وبلىستىق اكىمدىك قولداۋىمەن اقىن شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاعان شارالار شوعىرىن وتكىزدى.
الدىمەن, «قازترانسويلدىڭ» ءار وڭىردەگى فيليالدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اراسىندا وتكىزىلگەن «قازاق ءتىلى – مەنىڭ ءتىلىم» بايقاۋىنىڭ سالتاناتىندا باس ديرەكتور قايىرگەلدى قابىلدين: «قاسيەتتى اتىراۋ جەرى تابيعي بايلىعىمەن عانا ەمەس, قازاق رۋحانياتىنىڭ ايتۋلى تالانتتارىمەن, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن دە ايگىلى. ولار ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, عىلىمىمىزدىڭ مايەگىنە اينالعان. وسىناۋ شوعىردىڭ ىشىندە شولپان جۇلدىزداي جارقىراپ تۇرعان بىرەگەيى – فاريزا وڭعارسىنوۆا. قازاق ادەبيەتىنە وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن وزىندىك ۇنىمەن ەرەكشە قۇبىلىس بولىپ كەلگەن فاريزا تالانتى تامساندىرادى. فاريزا پوەزياسى – قازاق ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنىڭ پوەزياسىن جاڭا ساپالىق بەلەسكە كوتەردى. بيىلعى 21 اقپاندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ, كىتاپحاناشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ بىرلەسكەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» رەسپۋبليكالىق شاراسى اياسىندا اقىننىڭ «داۋا» جانە «وتكروۆەنيە» اتالاتىن جىر جيناقتارىن ەلىمىزدە جاپپاي وقۋعا ۇسىندى. ەلىمىزدە بيىل جەتىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» شاراسى الەمنىڭ اقش, يسپانيا مەن انگليا, جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەرىندە كەڭ تارالعان ءىرى ادەبي-مادەني شارا. وسىنداي ىزگى شاراعا «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامى دا بەلسەنە قاتىسىپ وتىر. بۇگىنگى «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» شاراسىمەن بايلانىستىرىلعان كومپانيانىڭ ءداستۇرلى «قازاق ءتىلى – مەنىڭ ءتىلىم» سايىسىنىڭ ارقاۋى دا فاريزا شىعارمالارى بولماق», دەدى.
اتالعان كومپانيادا مەملەكەتتىك ءتىل ون جىلدان اسا تۇراقتى تۇردە وقىتىلىپ كەلەدى. كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى وقىتۋشىلار تارتىلىپ, قازاق ءتىلىن وقىتۋدا جاڭا ادىستەمەلەر, اۋديو-بەينە ماتەريالدار مەن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار قولدانىلادى. مەملەكەتتىك تىلدە ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋدا. ال «قازاق ءتىلى – مەنىڭ ءتىلىم» بايقاۋى 2008 جىلدان ءداستۇرلى وتەتىن شاراعا اينالىپ وتىر. بيىلعى بايقاۋعا «قازترانسويلدىڭ» قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرىنەن قازاق, ورىس, تاتار, ازەربايجان, بولگار, كورەي, نەمىس, پولياك ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرى بار «شاتتى شاڭىراق», «جەرۇيىق», «الاتاۋ», «جىگىتتەر», «شاڭىراق» اتاۋلارىمەن بەس كوماندا قاتىستى. التى كەزەڭنەن تۇراتىن بۇل بايقاۋدا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە, سول ارقىلى قازاقتىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىن, سونىڭ ىشىندە فاريزا پوەزياسىن تەرەڭ بىلۋگە تالپىنىسى قۋانتتى. اسىرەسە, شىعىس فيليالىنا قاراستى جەزقازعان مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنان قاتىسقان «شاڭىراق» كومانداسى مۇقاعالي مەن فاريزا پوەزياسىن ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرعان كومپوزيتسيا ۇسىندى. ال قازاق ءانىن شىرقاعاندا الاش ارىستارى مەن ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتتەرىن ساحناعا الا شىعۋى دا جاراسىپ تۇردى. وسى كومانداداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارى دە قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋمەن شەكتەلمەي, قازاقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن تەرەڭىرەك بىلۋگە ۇمتىلىسىنىڭ جارقىلى ساۋلەلەنىپ كورىندى. ال باتىس فيليالىنىڭ نامىسىن قورعاعان «شاتتى شاڭىراق» كومانداسىنىڭ قازاق وتباسىنىڭ تۇرمىسىن ساحنالاۋى ءساتتى شىقتى.
– بۇل بايقاۋدا باق سىناۋ ءۇشىن ەكى اي دايىندالدىق. بايقاۋعا دەيىن ازداپ بولسا دا قازاقشا سويلەيتىن ەدىك. ەندى وسى بايقاۋ قازاق ءتىلىن بۇرىنعىدان دا جاقسى بىلۋىمىزگە ۇيرەتتى. بۇرىن فاريزا اپايدىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارمادان وقىعان ەدىم. بۇدان بىلاي قازاق تىلىندەگى ءتۇپنۇسقادان وقيتىن بولامىن. فاريزا اقىننىڭ جۇرەگى جىرمەن تەربەلگەنىن ۇعىنا ءتۇستىم, – دەيدى «شاڭىراق» كومانداسىنىڭ قازاقشا تازا سويلەيتىن بەلدى ءمۇشەسى الەكساندر كانوننيكوۆ.
ايتقانداي, وسى كوماندا بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىنە يە بولدى. باتىس فيليالىنىڭ اتىنان شىققان «شاتتى شاڭىراق» ەكىنشى, ال جالىنداعان «جىگىتتەر» كومانداسى ءۇشىنشى جۇلدەنى يەلەندى. بۇل بايقاۋدىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ بىرىنشىدەن, جاھاندانۋ داۋىرىندە مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ تاپتىرماس ءتاسىلى دەۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ارقىلى وتانشىلدىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى داۋسىز. ۇشىنشىدەن, ءتىلى باسقا, تىلەگى ءبىر وزگە ۇلتتاردى قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتابىن وقۋعا ۇندەۋ. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن بايقاۋدىڭ ماڭىزىن «قازمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇحامبەت كوپەي بىلايشا تۇيىندەدى: «تالاي بايقاۋلارعا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بۇل بايقاۋدىڭ ءدال وسىنداي جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋى وتە كەرەمەت, ويىمىزدان شىقتى. ونىڭ ۇستىنە فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ تۋعان جەرىندە ءوتۋى ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسا ءتۇستى».
پاراسات تۇنعان پوەزيا
ءيا, اقىن پوەزياسىندا الىپ-ۇشپا سەزىم, جەڭىل وي ايتىلمايدى. اقىن پوەزياسى مۇڭعا تولى دەۋشىلەر دە بار. ويتكەنى, ايەل مۇڭىن ءدال فاريزا اقىن سۋرەتتەگەندەي, پوەزيا تىلىمەن ەشكىم بەينەلەي المايتىن شىعار. وقىرمانى ءۇشىن اقىن پوەزياسى وسىنىسىمەن قىمبات, اقىن پوەزياسى وسىنىسىمەن ءوز بيىگىندە تۇر. اقىن پوەزياسىنداعى مۇڭ رەنىشتەن, نە جەككورۋدەن ورىلگەن ەمەس. ادام ءجۇرەگىن ەرىكسىز ەلىتەتىن ساعىنىشتان تۋىنداعان ءتاتتى مۇڭ. ال ورلىك, اسقاقتىق, ءوزىندىك مىنەز شە؟
– فاريزا پوەزياسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ونىڭ ليريكاسىنا تەك قانا نازىكتىك ءتان دەسە, ءبىرى اسقاق, ءورشىل ءۇندى دەيدى. بىراق مىنانى ەسكەرۋ كەرەك: فاريزا جىرلارىندا مۇڭ بار, قىز مۇڭى, ايەل مۇڭى, انا مۇڭى بار, تەرەڭ ماحاببات مۇڭى بار. مۇڭ بار جەردە, ماحاببات بار جەردە نازىكتىك بولادى. فاريزا پوەزياسىندا ورلىك, اسقاقتىق تا بار. سەبەبى, فاريزا – باتىر, باتىل, ەشكىمنەن قورىقپايدى, سەسكەنبەيدى. ول ەشكىمنىڭ الدىندا جالپاقتامايدى, ايتاتىنىن بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, تىكە ايتادى. بۇل – فاريزانىڭ مىنەزى. پوەزيادا مىنەز بولماي, ول شىنايى پوەزيا ەمەس. فاريزا پوەزياسى – مىنەزدى پوەزيا. اقىن جىرلارى قايعىرسا دا, قۋانسا دا, شاتتانسا دا, ماقتانسا دا – ءبارى شىنايى سەزىممەن توگىلە ولەڭ جەتەسىنە تۇسەدى. ءبارى لاپىلداپ جانىپ تۇرادى. لەبى جۇرەگىڭە ەنەدى. جۇرەكتەن شىققان سوزدەر جۇرەككە جەتپەي تىنبايدى, – دەپ ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى اقىن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان كۋرستاسى, بەلگىلى عالىم قادىر ءجۇسىپ.
ساعىنىشقا اينالعان ايەل مۇڭىن, قىز مۇڭىن, ماحاببات مۇڭىن شىنايى جەتكىزۋگە پاراساتتى وي قاجەت دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. اقىن پوەزياسىندا ساعىنىشتى مۇڭ پاراساتتى ويمەن ورنەكتەلمەسە, مۇزبالاق اقىن مۇقاعالي «فاريزا, فاريزاجان, فاريزا قىز» دەپ مۇڭ شاقپاس ەدى. «داۋا» ليريكالىق جىر كىتابىنا ەنگەن ءار ولەڭى عانا ەمەس, ونىڭ شىعارماشىلىعى تۇتاستاي سارقىلماس رۋحاني قازىناعا اينالعالى قاشان! ءار كەزەڭدەرى شىققان كىتاپتارىنىڭ وقىرمان قولىنان تۇسپەي وقىلاتىندىعىن وسى سەبەپتەن دەگىمىز كەلەدى.
كىندىك قانى تامعان, ادەبيەت الەمىنە قاناتتاندىرعان اتىراۋ جۇرتى فاريزا اقىندى ءار كەز ساعىنىپ جۇرەدى. اقىننىڭ ءوزى دە تۋعان جەرگە اڭساپ كەلەدى. وسى جولى فاريزا اقىن تۋعان جەرىنە كەلە الماسا دا, تۋعان جەرگە ساعىنىشىن بەينەكورىنىس ارقىلى جولداپتى. ال اتىراۋلىقتاردىڭ اياۋلى اقىنىنا دەگەن ساعىنىشى استە ورتايا قويمايتىنى اقىن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كىتاپ كورمەسى مەن ماحامبەت اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا وتكەن شىعارماشىلىق كەشكە كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگىنەن اڭعارىلىپ تۇردى. اسىرەسە, شىعارماشىلىق كەشتە اقىن جىرلارىنان سۋسىنداعىسى كەلگەن جۇرت تەاتر زالىندا ءيىن تىرەسىپ تۇردى.
شىعارماشىلىق كەش اۋەلى فاريزا اقىننىڭ ادەبيەت الەمىنە قول سوزعان بالالىق شاعىنان شىرقاۋ شىڭعا كوتەرىلگەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى شىعارماشىلىق بولمىسى تانىلعان ءومىرى ساحنالىق كورىنىسپەن باستاۋ الدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى شىڭعىس مۇقان: «قازاق ادەبيەتىنە شىعارماشىلىق الەۋەتىن تانىتقان, ءوزىنىڭ دە, جىرىنىڭ دا, قايسارلىعىمەن, قايراتتىلىعىمەن قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن, ءبارىمىز قۇرمەت تۇتاتىن اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ «داۋا» ليريكالىق جىر كىتابىنىڭ «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسىنا ارقاۋ بولۋى بارشامىز ءۇشىن ماقتانىش. پوەزيا دەيتىن عاجايىپ الەمنىڭ ءبىر پاديشاسى فاريزا وڭعارسىنوۆاداي اسىلىمىزدى ارداقتاپ, كوپكە ۇلگى تۇتۋ ءبارىمىزدىڭ پارىزىمىز» دەي كەلە, اتىراۋدا وتكىزىلگەن شارالاردىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتى. بەلگىلى قالامگەر راحىمجان وتارباەۆ, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى مۇحامبەت كوپەي فاريزا شىعارماشىلىعىنىڭ سان قىرلارى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورلارىنىڭ اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان سازدى اندەرىن ەلەنا ابدىحالىقوۆا مەن ساكەن قالىموۆ ورىندادى. جىر الەمىندەگى تۇساۋىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ ءوزى كەسكەن جاس اقىندار ءاليا ءداۋلەتباەۆا مەن باقىتگۇل باباش حالىق جازۋشىسىنا ارناعان ساعىنىشتى ولەڭدەرىن وقىپ بەردى.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ.
