دەگەنمەن تابيعاتتا بۇلتتىڭ ءرولى بولەك. ول نەگىزگى ىلعال تاراتۋشى كوزدەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇلت جاڭبىر اكەلەدى. ەگەر بۇلت بولماسا, وندا مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردىڭ بەتىنەن كۇن ساۋلەسىنىڭ قۋاتىمەن پايدا بولعان بۋ مەن ىلعال جەر بەتىنە تاراماس ەدى. ادامدار كوپ جاعدايدا ىلعالدى, تىرشىلىك ءنارىن وزەندەر تاراتادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل دا راس. بىراق ىلعال تاراتۋدا بۇلتتىڭ ماڭىزى وزەندەردەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. ياعني ونى دا وزەن دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. بىراق ول, بەينەلەپ ايتاتىن بولساق, اسپانداعى وزەن.
بۇلت جەر بەتىنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنە بارىپ جاۋا الادى. وزەندە ونداي مۇمكىندىك جوق. بۇلتتار مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردە پايدا بولعان بۋدى شوعىرلاندىرا وتىرىپ, قۇرلىقتارعا جەتكىزسە, كوپ جاعدايدا قۇرلىقتا پايدا بولاتىن وزەندەر ىلعالدى مۇحيتتار مەن تەڭىزدەرگە اپارىپ قايتا قوسادى. جەر پلانەتاسىنداعى سۋ اينالىمى وسىلايشا پايدا بولادى. ماسەلەن, باستاۋىن قىتايدىڭ تاۋلى القاپتارىنان الىپ, قازاقستان دالاسىن كوكتەي وتەتىن ۇلى ەرتىس وزەنىنىڭ سۋى وب ارقىلى مۇحيتقا دەيىن جەتىپ جاتىر.
قۇرعاقشىلىعى باسىم دالامىزعا بۇلتپەن كەلەتىن جاڭبىردىڭ دا ءمان بەرەر قاسيەتتەرى كوپ. بۇل جايىندا ۋيكيپەديادا: «زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا, جەر بەتىنەن سەكۋندىنا 16 ملن توننا سۋ بۋلانىپ اۋاعا كوتەرىلەدى. بۇل مولشەر جىلىنا 505 ترلن توننانى قۇرايدى. ءدال وسى مولشەر ءبىر جىلدا جەر بەتىنە جاۋاتىن جاڭبىردىڭ دا مولشەرى ەكەندىگى تاڭداندىرادى. ياعني سۋ ءاردايىم بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىكتە اينالىپ تۇرادى. ەگەر بۇل تەپە-تەڭدىكتە وزگەرىس تۋا قالسا, الەمدە ۇلكەن ەكولوگيالىق اۋىتقۋلار بەلەڭ الىپ, تىرشىلىكتىڭ توقتاۋىنا اكەلىپ سوعۋى دا بەك مۇمكىن. جاڭبىرداعى مۇنداي اسا ءبىر شەبەر ولشەم تەك ونىڭ مولشەرىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەرگە ءتۇسۋ جىلدامدىعىنان دا بايقالادى. جاڭبىر بۇلتتارى ەڭ از دەگەندە 1200 مەتر بيىكتىكتە بولادى. ەگەر دە ۇلكەندىگى مەن سالماعى جاڭبىر تامشىسىنداي ءبىر زات مۇنداي بيىكتىكتەن قۇلاسا, جەرگە 558 كم/ساعات جىلدامدىقپەن كەلىپ تۇسەر ەدى. الايدا جاڭبىر تامشىلارىنىڭ ەرەكشە فورماسى بۇعان مۇرسات بەرمەيدى. جاڭبىر بۇلتتارى قانداي بيىكتىكتە بولسا دا, تامشىلاردىڭ جەر بەتىنە تۇسەتىن جىلدامدىعى ورتاشا العاندا 8-10 كم/ساعاتتان اسپايدى» دەپ جازىلعان.
سونداي-اق جەردەگى سۋ اينالىمىنا بۇلت جانە جاڭبىرمەن قاتار جەر بەتىندە ءوسىپ تۇرعان وسىمدىكتەردىڭ, جەر استى سۋلارىنىڭ دا قاتىساتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. جەرگە جاۋعان جاڭبىر مەن وزەن سۋلارى اسەرىنەن ءوسىپ شىققان وسىمدىكتەردىڭ بارلىعى وزدەرىنەن ىلعال بولەدى. ايتپەسە تاڭەرتەڭ ءشوپ باسىنا شىق تۇنباس ەدى. جەر استىنا تامىرلارىن تەرەڭ جىبەرەتىن ءىرى وسىمدىكتەر جەر استى سۋلارىن تارتۋ قابىلەتىنە دە يە.
قاتەرى مول دەپ جاريالانسا دا نەلىكتەن وسى ۋاقىتقا دەيىن الماتىدا جەر سىلكىنبەي كەلەدى؟ مۇنىڭ سەبەبىن گيدروگەولوگ, ۇعا اكادەميگى ۋفا احمەتسافين تۇسىندىرگەن ەكەن. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, الماتى تاۋ اراسىندا ورنالاسقاندىقتان كوشكەن بۇلتتى تاۋ ۇستاپ قالادى دا, الماتىعا جاڭبىر كوپ جاۋادى. ول جەر استىنا سۋ بولىپ ەنىپ, جەر استى سۋلارى ابدەن تولعان كەزدە جەردىڭ بەتكى قىرتىسىنا قىسىمدى كۇشەيتەدى. الايدا الماتىداعى جەر استى سۋلارىنىڭ كەيىنگى جىلدارى حالىق شارۋاشىلىعىنا كەڭىنەن پايدالانىلۋى بۇل قاۋىپتى سەيىلتكەن.
مىنە, وسى اڭگىمەنىڭ ءبارى تابيعاتتاعى بۇلت قىزمەتىنەن شىعىپ وتىر. ارينە بۇلت وزدىگىنەن قوزعالىسقا كەلمەيدى. ونى اۋا قىسىمى ايدايدى. ونى ءبىز جەل دەپ اتايمىز. كەزىندە اسان قايعى بابامىز «ەرەيمەننىڭ قۇتى جەرىندە ەمەس, جەلىندە ەكەن» دەگەندە جەلدىڭ ىلعال, ياعني بۇلت ايداپ اكەلگىش قاسيەتىن ايتقان بولار-اق. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا العاشقى جەل ەلەكتر ستانساسى دا وسى ەرەيمەنتاۋ باۋرايىندا سالىنعانىن بىلەمىز. وسىنىڭ ءبارى بابالارىمىزدىڭ كورەگەندىلىگىن, تابيعات سىرلارىن جاقسى بىلگەندىگىن دالەلدەسە كەرەك.
ءدال قازىر حالقىمىزدىڭ باسىنداعى جاعدايدى دا قالىڭ بۇلتقا تەڭەسەك, ارتىق ەمەس. حالىق كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن ەرەكشە زارداپ پەن ۋايىم شەگۋدە. بىراق ء«بىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بولادى» دەگەندەي بۇلت سەكىلدى ءتونىپ كەلگەن بۇل ىندەت حالىق بويىندا بوداندىق پەن ارتتاقالۋشىلىق سالدارىنان عاسىرلار بويى جابىسقان كەيبىر كەسەلدەردى دە جاڭبىرداي شايىپ اكەتەتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. لايىم, سولاي بولعاي!
