رۋحانيات • 03 تامىز، 2020

ءومىردىڭ جالىنان ۇستاعان...

78 رەت كورسەتىلدى

2000 جىلدان باستاپ 2008 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە دۋلاتتانۋ ورتالىعىن اشىپ، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە مەن وسىنداعى ءبىراز قالامگەرمەن تانىستىم. سولاردىڭ ىشىنەن مارقۇم باقتيار ءابىلدا ۇلى مەن ەلەن ءالىمجان ەكەۋىمەن تاريحتى جاقسى بىلەتىندىكتەرىنەن دە جاقىن ارالاسىپ، دوس-جار بولىپ كەتتىم. ەلەن دە مەنىمەن اڭگىمەلەسۋگە قۇمارتىپ تۇردى. ءبىز ساياباقتاردا قىدىرىپ نەمەسە قالا سىرتىنا ساياحاتتاپ سۇحباتتاساتىنبىز.

كەيدە ءبىزدىڭ نەمەسە ونىڭ ۇيىندە مار­­قۇم زەينەگۇل جەڭگە­مىزدىڭ شايىن ءىشىپ وتىرىپ اڭگى­مە­لەسەتىنبىز. سودان بەرى ەلەن­مەن دوستىعىمىز ءالى دە جال­­عا­سىپ كەلەدى. سوندىقتان ونىڭ شىعار­ما­شىلىعى، ارمان-ماق­ساتى، مىنەز-قۇلقى سىن­دى كوپتەگەن دۇنيەسىنىڭ قۇپياسىنا قانىقپىن.

ول دا مەنەن پارسى تىلىندەگى قازاق­قا قاتىستى دەرەكتەردى، جالپى يسلام شىعى­سىنىڭ مادەنيەتى تۋرالى سۇراي­تىن. مەن دە ودان تۋعان ولكەسىنىڭ تاريحى مەن تۇل­عالارى، كەڭەستىك-ورىستىق ادەبيەت پەن مادەنيەت تۋرالى ءبىراز نارسە ءبىلدىم. كەيدە ەكەۋمىزدىڭ اڭگى­مەمىز قازاق قوعامىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە ۇلاسىپ كەتەتىن.

مەن دە سول كەزەڭدە جازىلعان ماقالا­لا­رىمدى، اسىرەسە پارسى تىلىنەن اۋدارعان دەرەكتەرىمدى الدىمەن وبلىستىق گازەتتەگى ەلەنگە اكەلەتىنمىن.

كەلە-كەلە ول ءوز جازعاندارىن ماعان وقىتىپ ءجۇردى. ماسەلەڭكي، «قىزىر با­با» جانە «اق پەرىشتە – ارمانىم» ات­تى پەسالارىنا يسلام ءدىنى تۇرعى­سى­نان باعا بەرۋىمدى ءوتىندى. مەن، ارينە ءوز پى­كى­رىمدى ايتتىم.

مەن جاقىن ارالاسقان ەكى مى­ڭىنشى جىلدار ەلەننىڭ ناعىز شىعارماشىلىق شاعى بولدى. بىراق ونىڭ مىنا ماسەلەنى جازعىم كەلىپ ءجۇر نەمەسە جازىپ جاتىرمىن دەپ الدىن الا جار سالىپ، جارنامالايتىن ادەتى جوق ەدى. نە دە بولسا، بى­تىرگەن سوڭ ءبىر-اق كورسەتەدى.

ول نەگىزىنەن ءۇش جانردا جا­­زادى. ما­­سەلەن، اۋىز ەكى اڭگىمەدە ەلەن كاۆ­كاز­دىق­تاردىڭ قىزۋ قاندىلى­عىن، نە­مىس­تەردىڭ ماشينا قۇساپ جۇمىس ىستەي­تىنىن، دالدىگىن، كارىستەردىڭ ەڭبەككەشتىگىن، جاپونداردىڭ جانكەشتىلىگىن، وزبەكتەردىڭ ساۋداگەرلىگىن بۇكىل الەم بىلەدى. ال، قا­زاق قانداي قاسيەتىمەن تانىمال؟ ال­دە، بىزدەر، جازۋشىلار، حالقىمىزدىڭ قاسيەتتەرىن تانىتا الماي ءجۇرمىز بە دەگەن سۇراقتى كوپ قوياتىن. ناتيجەسىندە قالامىنان «قازاق قانداي حالىق؟» دەگەن كوسەمسوز تۋىپ، ەلەننىڭ ءوزى ون ءبىر جىل مەنشىكتى ءتىلشى بول­عان «ەgemen Qazaqstan» گازەتىندە جا­رىق كوردى.

سول ماقالاسىندا ول كوپ پىكىرلەردى شولا كەلىپ حالقىمىزدىڭ باستى قاسيەتى كىسىلىك دەگەن بايلام جاسادى.

بىردە ول الماتىعا كەلىپ، رەسپۋبليكا­لىق تەلەارنالاردىڭ بىرىندە باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى حابارعا قاتىستى. بىراق حاباردان رەنجىپ شىقتى. «تاۋەل­سىزدىك العانىمىزعا قانشاما جىل وتسە دە باۋكەڭدى ءالى سول كەڭەستىك ولشەممەن باعالايدى» دەپ كەيىدى سوندا. كوپ ۇزا­ماي «ەgemen Qazaqstan» گازەتىندە ەلەن­نىڭ «باۋىرجان مومىش ۇلى كىم؟ بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى» دەگەن ماقالاسى جارىق كو­رىپ، وندا باۋكەڭنىڭ سوعىس باتىرى جانە جازۋشى عانا ەمەس، الاش ارىستارىنىڭ يدەياسىن ولتىرمەي، ءىسىن جالعاعان قوعام قايراتكەرى ەكەنىن 30 تومدىعىنا ەنگەن تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە دالەلدەپ بەردى.

ول اۋليەاتا وڭىرىنەن تۇلەپ ۇش­قان قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ، تاكەن الىم­قۇ­لوۆ، شەرحان مۇرتازا، اكىم تا­رازي، ءال­ديحان قالدىباەۆ جانە باسقا پروزاشى اعالارى تۋرالى دا سىپىرا ماق­تاۋ نەمەسە ءوزىن قوسا ناسيحاتتايتىن ەستەلىك، ساپارناما ەمەس، شىعارمالارىن ساراپتاي العان سىندارلى ماقالالار جازدى. سوندىقتان دا قالامگەردىڭ تىڭ، توسىن پىكىرلەرمەن ەرەشەلەنەتىن وسىنداي كوسەمسوزدەرى گازەت تىگىندىسىندە قالىپ قوي­ماي، كەيىن باسقا باسىلىمدارعا دا كوشىرىلىپ باسىلىپ جاتادى.

مەن قازاقستان-يران مادەني بايلانىسى اياسىندا پارسى تىلىندە «قازاقتىڭ ادەبيەت تاريحى» اتتى كىتاپ جازدىم. ون­دا كوپتەگەن قازاق جازۋشىلا­رى مەن اقىن­دارىنىڭ ءومىربايانىن، شىعارما­شىلىعىن پارسى وقىرماندارىنا تانىس­تىردىم. سول جيناققا ەلەننىڭ ەنۋىنە ول جامبىل وبلىستىق تەلەراديو كومپانيا­سىن باسقارىپ جۇرگەنىندە «جەلتوقسان جاڭعىرىقتارى» اتتى سەريالى حابارلار ءتۇسىرتىپ، وندا 1986 جىلى الماتىدا بولعان وقيعانى كەڭەس وكىمەتى ىدىراماي جاتىپ، قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ كورسەتكەنى شەشۋشى ءرول اتقاردى. ويتكەنى يراندىقتار ونىڭ وسى ازاماتتىق پوزيتسيا­سىن باعالادى.

ماسەلەڭكي، اقساقال عالىم-سىن­شى­مىز، اكادەميك سەرىك قيراباەۆ جازۋ­شىنىڭ «ەسكى جارا» اتتى تۇڭعىش حيكاياتىندا جاسىندا جاساعان جاۋاپقا تار­تىلۋعا لايىق قاتەلىگىن قايتىپ قاي­­تا­لاماسپىن دەپ وزىنە سەرت بەرگەن سوۆ­حوز ديرەكتورى سەرىكباەۆتى سول سوز­دە تۇرارىن، نە قاتەلىگىن جاسىرىپ جاپ­قان قادىر قارياعا ء«تىرى بولسام، وسى جاقسىلىعىڭىزدى قايتارامىن» دەگەن ۋادەسىن ورىنداپ، ونىڭ كۇيەۋبالاسىنىڭ قىلمىسىن جاسىرىپ جابارىن بىلمەي «ەكى وتتىڭ اراسىنا سالىپ قيناپ، وسى ارقىلى گەرويدىڭ ىشكى دۇنيەسىنە، وتكەن ومىرىنە تالداۋ بەرەتىنىن» اتاپ وتەدى («شىندىق جانە شىعارما»، ا. 1981ج. 44 بەت).

ال جازۋشىنىڭ «ەكى دۇنيە ايرىعى» دەگەن العاشقى دراماسىنا («جانتالاس» دەگەن اتپەن ساحنالانعان) قالتاي مۇحا­مەدجانوۆ «اۆتورى ءومىردىڭ تۋرا جالى­نان ۇستاعان» دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەكەن. ءبىر قىزىعى، ول دراما جازىلىپ جات­قان­­دا دۇنيەنى ەكى ايىرعان 1986 جىلعى جەل­توقسان وقيعاسى ءوتىپتى. اۋزى دۋالى قال-اعاڭ عانا تاۋىپ ايتا الاتىن بۇل پىكىر­دىڭ دالدىگىن ەلەننىڭ كەيىنگى شىعار­مالارى دا دالەلدەيدى.

توقسانىنشى جىلدارى دراماتۋرگتىڭ كومەديالارى ەلىمىزدىڭ ءبىرسىپىرا تەاتر­لارىندا قويىلىپ جاتتى. سولاردىڭ ىشىندە ء«بىر قازاققا – ءبىر قاتىن؟!» ءالى كۇن­گە دەيىن تەاتر رەپەرتۋارلارىنان تۇس­كەن ەمەس. ءتىپتى ورىس تىلىندە دە قويى­لىپ جۇر­گەنىن ءبىلدىم.

ال ءوزىم دە كۋا بولعان شەرحان مۇر­تازا «تاقتالاستاي» ومىرلىك وزەكتى دۇنيە­نىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان ءبىر-اق دۇنيەمەن دە ادەبيەت الەمىنەن ورىن الۋعا بولادى» دەپ باعالاعان اتالمىش كومەديا م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر­دان باستاپ، ءبىرسىپىرا قازاق جانە ورىس تەاترلارىندا قويىلدى. جازۋشىنىڭ ءوزى بۇل كومەديانىڭ جەلىسىن «ورعا قۇلاعان ءۇش قازاققا قاراۋىلدىڭ كەرەگى جوق، ولار ونسىز دا ءبىرىن-ءبىرى شىعارمايدى» دەگەن انەكدوتتان الدىم دەيدى. شىنىن­دا دا كومەديانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە ءبىر ورىن­تاققا تالاسقان قاۋعاباي، داۋعاباي، جاۋعاباي ۇشەۋى ءبىر-بىرىنە ور قازىپ، ءبا­رى سوعان قۇلاپ تىنادى. ال ەكىنشى بو­لى­مىندە وقيعا تۇگەلدەي وسى شۇقىردا وتە­دى. ويتكەنى ولار وردان ءبىرىن-ءبىرى شى­عار­مايدى. ال ولار ءسويتىپ جاتقاندا ورىن­تاققا جات بىرەۋ كەلىپ جايعاسادى. ءۇش ءجۇز­دىڭ وكىلدەرىنىڭ بەينەسىن جاساۋدا ءسال قيىس كەتسە ساتسىزدىككە ۇشىرايتىنىن بىلە تۇرىپ جازعان جازۋشى قاۋعاباي، داۋ­عاباي، جاۋعابايلاردى ادەبي كەيىپكەر رەتىندە تيپتەندىرە العان. «تاقتالاستىڭ» جامبىل تەاترىنداعى العاشقى پرەمە­راسىن جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى شەر­حان مۇرتازا مەن ارعىنباي بەك­­بو­سىن كورمەك بولعان ەكەن. بىراق ولار ءبىر كۇن قالعاندا شۇعىل الماتىعا شا­قى­رىلىپ، ەرتەڭىنە پرەمەرا ءوتىپ جات­قاندا تاقتالاستىڭ كورىنىسىندەي بولىپ، جوعارعى كەڭەس تاراپ كەتىپتى. بۇل وقي­عا­لاردى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم قو­عام­دىق قۇبىلىستار قاشاندا اقىن مەن جازۋ­شى­نىڭ شىنايى پيعىلىنىڭ دەرەگىنە اينالسا، ونىڭ شىعارماسىنىڭ توڭىرەگىندە ءبىر قۇبىلىستىڭ جاقسى نەمەسە جامان جايتىنان بەلگى بەرەتىن وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. ونى سەزە ءبىلۋ نە ۇعا ءبىلۋ ءۇشىن وزگە­شەلەۋ تۇيسىكتى قاجەت ەتەدى.

بيلىككە ەندىگى جەردە دوللارا اقشا­قىزى كەلە جاتقانىن «جاريالاعان» «جان­ۇران» كومەدياسى قويىلعاندا دا وسىعان ۇقساس جايتتار بولعان. ول كومەديانى وبلىس كۇندەرى اياسىندا جامبىلدىقتار ەلور­دامىزداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىن­داعى تەاتر ساحناسىندا ويناپ جاتقان كۇنى بيلىكتەن جىك شىعىپ، وكىمەت مۇشە­لە­رىنىڭ كەيبىرەۋى ونىڭ قۇرامىنان شى­عاتىندىقتارىن جا­ريالاپتى. ال بىش­كەك­تە توڭكەرىسكە ۇلاس­قان ەرەۋىلدەر باستالۋىنا بايلانىستى «جانۇراننىڭ» «ۇچۋر» تەاترىنداعى قىر­عىزشا پرەمەراسى كە­يىنگە شەگەرىلىپتى دەگەن حاباردى ەستىپ، قا­لام­گەردىڭ ىشكى سەزى­مى مەن قوعام اراسىندا بايلانىس بار ەكەندىگىنە بۇرىن سەنىپ جۇرسەم، ەندى انىق كۋاسى بولدىم.

بۇل جاعدايلاردىڭ ءبارى كەزدەيسوقتىق بولعاننىڭ وزىندە دە جازۋشىنىڭ قازىرگى قوعامنىڭ سىزداعان جاراسىن تاپ باسىپ جازاتىندىعىن كورسەتەدى. قىرعىزدىڭ حالىق جازۋشىسى مار بايجيەۆتىڭ «ادامدار قوعامىنداعى اۋىر پروبلەمانى جەڭىل جانرمەن بەرە ءبىلۋى «جانۇران» اۆتو­رىنىڭ شەبەرلىگى» دەگەن باعاسى دا ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى راستايدى.

كەيىنىرەك جازۋشى دراما جازا باستادى. ءسويتىپ دراماتۋرگيانىڭ بۇل كۇردەلى ەكى جانرىنا دا ءتىلى ورالىمدى تەڭ شەبەر ەكەنىن دالەلدەدى. رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا ءبىرىنشى بايگە العان «باۋىرجان مومىش ۇلى» دراماسىن الايىق. باۋكەڭ ءومىرى تۋرالى الەكساندر بەكتەن باستاپ، كىم جازبادى؟ بەيبىت ءومىرىن دە ءوزى ايتىپ، ءبىراز جازۋشىلارعا قاعازعا ءتۇسىرتىپ كەتتى. ەلەن ءالىمجان سولاردىڭ بىردە-ءبى­رىن قايتالامايدى. درامادا ءۇش-اق كە­يىپكەر بار. باۋىرجان مومىش ۇلى، كوپ جىلعى دوسى گالينا پاۆلوۆنا جانە كوپ جىلعى باقتالاسى اتى جوق گەنەرال. باسقاشا ايتقاندا ولاردىڭ ءبىرى ىزگىلىكتىڭ، ەكىنشىسى – ز ۇلىمدىقتىڭ كورى­نىسى. وسىلاي اۆتور باۋكەڭدى ەتەگىنەن كوپ تارتقان الماتىنىڭ وسەك-اياڭى باسىم­داۋ ومىرىنەن بيىكتەتىپ، باتىردىڭ دا، باسقانىڭ دا تاعدىرىن ويناتقان ماسكەۋدە بولمىسپەن بەتكە بەت كەلتىرەدى.

ەلەن ءالىمجان «تولە بي» دراماسىندا دا تىڭعا تۇرەن سالعان. ويتكەنى ءبىز ساحنادان تولە ءبيدىڭ تاۋكە حاننىڭ تۇسىنداعى «جەتى جارعىنى» جاساسقان ءۇش ءبيدىڭ ءبىرى بولىپ، داۋىرلەپ تۇرعان تۇسىن دا نەمەسە ادەتتەگىدەي «جەر داۋىنا، جەسىر داۋىنا، ۇرلىق-قارلىققا، بارىمتا-سىرىمتاعا بي­لىك ايتىپ جاتقانىن دا كورمەيمىز. ءبىز­دىڭ كورەتىنىمىز حالقىنىڭ جارتىسى ورىس­قا، جارتىسى قالماققا بودان بولىپ، بىرەڭ-ساراڭى شورە-شورە جۇرگەن كەزىندەگى يىعىنان باسقىنشىلار قاراۋىل قاراپ تۇرعان تولە ءبيدىڭ ۇلى ءجۇزدى بيلەپ تۇرعان تۇسىنداعى سىرتقى جانە ىش­كى ساياساتى. حالىق ءۇشىن ءدال وسىنداي قى­سىلتاياڭ شاقتا ورتا ءجۇزدىڭ باراق سۇل­تانى كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىردى ولتىرەدى. اۆتور، مىنە، وسى ولىمگە قاتىستى بيلىكتى ايتقىزىپ، تولە ءبيدى تاعى بيىكتەن كورسەتەدى.

دراماتۋرگيادا وسىنداي تابىستار­عا جەتىپ، ءتىپتى پروزاشىلىعى ۇمىتىلا باس­تاعان اۆتور سوڭعى كەزدە «اق پەرىشتە – ار­مانىم» اتتى اڭگىمە-حيكاياتتار جي­نا­عى (2016 ج.) مەن «اناجار» رومانىن
(2019 ج.) جارىققا شىعاردى.

بۇل تۋىندىلارىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭ­دەگى پروزالارىنان ەرەكشەلىگى قوعامدا بولىپ جاتقان كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ حال­قى­مىزدىڭ ساناسىنا قالاي اسەر ەتىپ جات­قانىن قالت جىبەرمەي سۋرەتتەپ قالۋعا تى­رىسۋىندا. ماسەلەڭكي، جازۋشىنىڭ «تار­عىل سيىر» اتتى اڭگىمەسى بار. جۇ­مىس­سىز قالىپ، قىدىرىمپازدانىپ جۇرگەن جەتەن ۇيىنە كەلسە، ايەلى ەسىكتىڭ الدىنا جايما جاساپ، سارى الا، كوك الا تاۋارلاردى ساۋدالاپ تۇر. «بۇل نە؟» دەپ قاباعىن تۇيەدى ەركەكسىنگەن جەتەن.

– بۇل تارعىل سيىر، – دەپ جاۋاپ بەرەدى ايەلى.

ولاردىڭ تارعىل سيىرى مۇقتاجدىقپەن ساتىلىپ كەتكەن ەدى. ورنىن وسى جايما با­سىپتى. ەلەن ءالىمجان پروزاسىنىڭ شوق­تىعى بيىگى، ءسوز جوق، «اناجار» رومانى.

بۇل روماندا زاماننىڭ دا، ادامنىڭ دا شىندىعى شيىرشىق اتىپ جاتىر. ءتىلى دە توگىلىپ تۇر. اسىرەسە اناجاردىڭ بالالىق شاعى وتكەن ساندىقتاۋداعى تابيعاتپەن تىعىز استاسىپ كەتكەن ادامدار ءومىرى اسەرلى سۋرەتتەلەدى. بىراق قالا قاتىگەز، ءارى ايار ەكەن. اجەسىنىڭ قوينىنان شىعىپ كەلگەن قىز ءتىپتى ءوز اتا-اناسىن دا جاتىرقايدى، ولاردىڭ ايار ءومىرىن قابىلدامايدى. ءانى ءۇشىن قۇلاي سۇيگەن ۇستازى پەندەدەن دە قايىر بولمايدى. وپىق جەپ تىنادى ودان. ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ قۇتقارۋشى پەرىشتەسى بولادى دەپ سەنەتىن قىز اڭىراپ اسپاننان سول سەرىگىن شاقىرادى. ونىڭ ورنىنا جەر بەتىنە جۇماق ورناتامىن دەپ تەپسىنگەن ادىلەتتى جولىقتىرادى. كەلە-كەلە ادىلەت تە ادىلدىكتى ەمەس، ءوز كومپانياسىنىڭ مۇد­دەسىن جوقتاۋشى عانا بولىپ شىعادى. بۇل ومىردەگى ەندىگى بار ءۇمىتى پەندەدەن پايدا بولعان جالعىز قىزى اقپەرىشتە ەدى. سول پەرزەنتىن جەر پەرىشتەسى ەتىپ تار­بيەلەپ شىقپاق ەدى. تۋرا ءوز باسىنان وتكەن جاعداي قايتالانىپ، قاتىگەزدىكتىڭ قۇربانى بولدى ول دا. وسىنىڭ ءبارى ومىر­دەن تۇڭىلدىرگەن اناجار اقىرى وزىنە ءوزى قول سالۋعا بەكىنەدى.

جەرتىرلىكتىلەردەن، ونىڭ ىشىندە اتا-اناسىنان دا كوڭىلى ءبىرجولا قالعان قىز ولارعا ەش سالماق سالماي ءوز كورىن ءوزى قازۋدى ۇيعارادى. مىنە، وسى ءوز كورىن ءوزى قازۋ ۇستىندە ول بۇكىل ءومىرىن وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. ءارى، قابىرحانادا كوزقاراسىنا اسەر ەتكەن ادامدارمەن كەزدەسەدى. وسىلاي ونىڭ بۇل دۇنيەدەن باز كەشكەن كوڭىلىنە ساۋلە ءتۇسىپ، اقىرى ءۇمىتى قايتا جالعانادى. اسىرەسە امەريكادا جۇمىس ىستەيتىن سىنىپتاس سىرلاسى اقبيكەشپەن اراداعى اڭگىمە قاتتى اسەر ەتەدى وعان. اقبيكەش كۇيەۋى ەكەۋى دە بيوفيزيك رەتىندە كۇناعا باتىرا بەرەتىن جاساندى ادام جاساۋمەن اينالىسادى ەكەن.

بىراق جان-رۋحى تابيعي بولعانىمەن دەنەسى جاساندى ادامداردى جاساعاندار ولاردى قانداي ماقساتتا پايدالانادى؟ ودان دا كۇيىپ-جاناتىن جۇرەگى بار جەر­تىرلىكتى ادامنىڭ ءالى دە پايدا­لانىل­ماعان مۇمكىندىكتەرىن اشقان ءجون ەمەس پە؟ وسى سۇراقتار اناجاردىڭ جەردە ءالى دە بىتپەگەن شارۋاسى بار ەكەنىنە كوزىن جەتكىزەدى.

«اناجار» بىزدىڭشە قازاق ادەبيەتىنە ينتەللەكتۋالدى رومان رەتىندە كىردى.

سەكسەنىنشى جىلداردان باستالعان تا­ريحي سىلكىنىستەردىڭ قازىرگى قازاق پسي­­حو­لوگياسىنا اكەلگەن وزگەرىستەرى ولار­دىڭ ءدىني تانىمىنا دا تىكەلەي قا­تىس­تى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جا­زىل­عان «ايت كۇنى» اتتى اڭگىمەسىندە ەلەن قۇ­دايدى مويىندامايتىن لەكتور-اتەيستىڭ سەنىمىنە قالاي سەلكەۋ تۇسكەنىن سۋرەتتەگەن ەدى. ال ءالى سياسى كەپپەگەن «ال­تىن جۇلگە جىرى» اتتى رومانىندا جازۋشى باس كەيىپكەرى مەكەمتاس مىر­زاحمەت ۇلىنىڭ ابايتانۋداعى تۇرپايى سوتسيولوگيالىق كوزقاراستارمەن قالاي كۇرەسكەنىن عانا سيپاتتامايدى، كەڭەستىك مەكتەپتە قۇداي جوق دەپ تاربيەلەنگەن، جوعارى وقۋ ورنىندا ءوزى اتەيزمنەن ءدارىس وقىعان عالىمنىڭ ءبىر جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمى كەزەڭ-كە­زەڭىمەن قالاي قالىپتاسا باستاعانىن دا سۋرەتتەيدى.

جازۋشىنىڭ «بايمىرزا» اتتى اڭگى­مەسى بار. ۇلكەن قىزمەتتەگى ناعاشىسى كوپتەگەن ساۋدا نىساندارىن اتىنا جاز­­دىرىپ قوي­عان بايمىرزا ءاپ-ساتتە قالا­­نىڭ باي جىگى­تىنىڭ بىرىنە اينالىپ، مىرزالىعىمەن ەل اۋزىنا ىلىگەدى. ءتىپتى «قالامگەر» كافەسىنە كەلىپ جازۋشى-جۋرناليستەردى سىيلاپ تۇرادى. سول ءۇشىن دە جۋرناليستەر ونى تامسانا ماقتاپ، جارىسا جازىپ جاتادى.

سول ماقساتپەن ۇيىنە بارعان كەزەكتى جۋرناليست ونىڭ ومىرىندەگى ءبىر قۇپيانى كورەدى. ماجىلىسكە دەپۋتات بولسام دەپ جۇرگەن بايمىرزا وتباسىن قۇرا المايدى ەكەن. ويتكەنى قانداي ايەل بولسا دا ەكى-ءۇش اپتادان كەيىن ونى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان كادىمگى توسەنىشىن جاڭالاعانداي ايەلدەردى دە اۋىستىرىپ وتىرادى. ءتىپتى وسىنداي ەكى-ءۇش اپتا جار بولىپ كەتۋگە ماشىقتانعان قىزدار دا بار كورىنەدى ارامىزدا. بايمىرزا كەرەمەت ۇيدە تۇرادى. بىراق وندا وتباسى دا، ۇرپاق تا جوق. سوعان قاراماستان «كەلەشەكتىڭ قامقورى» دەگەن ماقالا جازادى. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا جانە ادامدارىمىزدىڭ ساناسىندا وسىنداي پروتسەستەر دە ءجۇرىپ جاتقانىن سۋرەتتەي بىلگەن بايمىرزا اڭگى­مەسى اقشاعا قۇنىققان قوعامنىڭ كە­لە­شەگىنە ويلاندىرادى. سوندا اتا-بابالارىمىزدىڭ ادامدىق قۇندىلىققا قالىپتاسقان قوعامى ءوز ورنىن اقشامەن اۋىستىرىپ جاتقان زامانعا قادام باسقان بولسا، ونىڭ شىعۋ جولى قالاي بولماق دەپ ويلاندىرادى.

«بايمىرزا» اڭگىمەسى ورىس تىلىندە جانە تۇرىك تىلىندە جارىق كوردى. ماعان تۇ­رىك تىلىندە شىعارعان «كوركەم ونەر» جۋرنالىنىڭ يەسى جازۋشى ارسلان بايىر: «بايمىرزا اڭگىمەسىنە ءتانتى بولىپ، جۋر­نالدىڭ باستى ماقالاسى ەتىپ جاريالادىم. قالامگەردىڭ اڭگىمەسىنىڭ كوركەمدىك قۋاتىمەن بىرگە، وقيعالاردىڭ قۇرىلىم جۇيەسىنىڭ ادام زەيىنىنىڭ لوگيكالىق زاڭ­دىلىعىنا سايكەس كەلەتىنىن»، ايتىپ ريزا بولعان. بايمىرزا – ءومىر سياقتى. باستاۋ بۇلاعىنىڭ باعىت اعىسىنان ونى باتپاققا ما، تەڭىزگە مە، مۇحيتقا ما الىپ بارا جاتقان تاعدىرىن كورەسىڭ. ءومىر يەسى – ادام. ءومىر باعىتىن تاڭداۋشى دا ادام. تاعدىرىڭدى قالاي تاعايىنداماقسىڭ! ويلان، دەمەك كەيىپتە قالامگەردىڭ ويىنا ۇشىراسىپ تۇرعاندايسىڭ!

 

يسلام جەمەنەي،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «تۇران-يران» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

انتاليادا اباي ساياباعى اشىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 12:00

اقسايدا سپورت مۋزەيى بار

ايماقتار • بۇگىن، 11:50

ەلىمىزدە تاعى 79 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

تۇراقتى ديالوگتىڭ توركىنى

قوعام • بۇگىن، 08:33

كىندىك شەشە ءھام كىسى مىنەزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

ءبىر شاڭىراقتاعى قوس باتىر انا

ايماقتار • بۇگىن، 08:26

مباپپەگە كوز تىگىپ وتىر

فۋتبول • بۇگىن، 08:24

تۇرمەدە وتكەن توي

وقيعا • بۇگىن، 08:21

ءتورت جاسار «پوليتسەي»

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ونەردىڭ ەگىز ءورىمى

ونەر • بۇگىن، 07:58

ابىلاي حاننىڭ قارا جولى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

كيەلى مەكەن – اقمەشىت

رۋحانيات • بۇگىن، 07:53

ۇقساس جاڭالىقتار