ونەر • 03 تامىز، 2020

« ۇلى دالا» – ۇلت تاعدىرىنىڭ ايناسى

91 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقا­لاسىندا: «كەڭىستىك – بارلىق نارسەنىڭ، ال ۋاقىت – بۇكىل وقي­عانىڭ ولشەمى. ۋاقىت پەن كەڭىس­تىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە ۇلت تاريحى باستالادى. بۇل – جاي عانا افوريزم ەمەس... ءبىز ايتقالى وتىرعان زور مادەني جەتىستىكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق، كەرىسىنشە، وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ، سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا، كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارادى»، دەيدى.

مىنە، وسىناۋ مادەني جەتىستىكتەردىڭ شوعىرلانعان وشاعىنا اينالعان ۇلى دالامىزدىڭ تاريحىندا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار، سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار، الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇر­گىندەر از بولعان جوق. سوندىقتان دا بۇل ءاربىر شىعارماشىلىق يەسىنىڭ تاقى­رىبىنا، زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ جات­سا، زاڭدىلىق دەپ قابىلداعان ءجون. سۋ­رەتشى قۇتتىبەك جاقىپتىڭ « ۇلى دالا» گوبەلەنى دە ءدال وسى مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىل­گەن ۇلتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن تاري­حىن، تالايلى تاعدىرىن بەينەلەۋگە ارنالعان.

سۋرەتشىنىڭ « ۇلى دالا» گوبەلەنى با­­سى­نان اياعىنا دەيىن ەستەتيكاعا با­عىت­تالعان. ءبىز ءۇشىن ءومىر شىندىعىن كور­سەتە الاتىن كەز كەلگەن فورما ەڭ جو­عارى شىندىق بولمىسىن اشادى. كوپ قيىندىقتى، نەبىر سىنداردى ماڭ­دايىنا جازعان جانسەبىل ۇلتىمىزدىڭ قا­را­عايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي قايسار مىنەزى، ومىرگە دەگەن جالىنداعان قۇشتار­لىعى، ماڭگىلىك ارمان-اڭسارى شىنايى بەينەلەنگەن. گوبەلەن بەتىندە قاي­­ناپ جات­قان تىرشىلىك ءسىز بەن ءبىزدى ءوزىنىڭ ءتۇپ­­­­سىز يىرىمدەرىنە ەرىكسىز تارتىپ اكە­تەدى. وسىناۋ مونۋمەنتالدى ەڭبەكتەن ادامدار­دىڭ قورشاعان الەم تۋرالى ءدى­ني-فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى مەن تۇ­­سىنىكتەرى ادەمى جانە شىنايى كورىنىس تاپ­قان. ناقتىراق ايتقاندا، ولاردا قوعام ءومى­رىنىڭ ناقتىلى جانە كۇڭگىرت تە قيالي جاق­تارىنا اسەر ەتۋدى كوزدەگەن دۇنيە­تانىم نەگىزدەرى كورنەكى تۇردە بەينەلەنگەن.

سەرگەك سەزىممەن قاراعان ادامعا گوبە­لەننىڭ جازىق بەتىندە ۇلى دالانىڭ اسپانىنان دا، قاسيەتتى قارا جەرىنەن دە ۇلى ۋاقىتتىڭ تابى ايقىن كورىنىس بەرەدى. ناق­تىراق ايتار بولساق، گوبەلەننىڭ ءبى­رىن­شى جارتىسىنان كۇندىزگى تىرشىلىك كو­رىنىستەرىنىڭ پانوراماسى، ال ەكىنشى بولىگىنەن تۇنگى تىرشىلىك بوي كورسەتىپ، ەكى جارتى ءبىرتۇتاس كارتيناعا ۇلاسىپ جاتقانداي. ويتكەنى مۇندا جەر بەتىنە شۋاعىن توگىپ، جارقىراپ تۇرعان كۇن دە بار، ساۋلەلى نۇرىمەن ءتۇندى جارىق قىلىپ تۇرعان جالىنداعان اي دا، جىمىڭداسقان سانسىز جۇلدىزدار دا كوكجيەك بەلەسىنەن اسىپ كەلە جاتادى.

دالا قىرانى – ەركىندىكتىڭ، قايسار­لىقتىڭ، سونداي-اق ۇلىلىقتىڭ سيمۆولى دەسەك، « ۇلى دالا» گوبەلەنىندە ورتالىق كەڭىستىككە يەلىك ەتىپ، ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن كورسەتكەندەي، قوس قاناتىن بارىنشا كەڭ جايعان الىپ قۇستىڭ بەينەسى بۇكىل جاراتىلىستىڭ قىراعى كۇزەتشىسى ىسپەتتى. قۇس بىتكەننىڭ پاتشاسى قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى الما-كەزەك بولىپ جاتقان ايتۋلى وقيعالاردىڭ دا بىردەن-ءبىر كۋاگەرى ەكەنىن تانىتقانداي اسقاق بەينەلەنگەن.

ال دالا ءتوسىن دۇبىرگە بولەپ، اسپانداعى ۇشقان قۇستارمەن جارىسا شۇباپ، جورتىپ بارا جاتقان اقبوكەندەر – الاڭ كوڭىلدى، قوس ۇرەي بيلەگەن زامانا تىنىسىنان حابار بەرەتىندەي. ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى، كوركەم بولمىسى مەن رۋحاني بايلىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى – «اڭ ءستيلى» ونەرى ەكەنى ءمالىم.

جاپان دالادا كونەنىڭ كوزىندەي، تاريح­تىڭ وزىندەي قاسقايىپ تۇرعان، وتكەن-كەتكەندەردىڭ نازارىن ەرىكسىز وزىنە بۇرعان كەسەنە-كۇمبەزدەر كوپ-اق. مۇنداي ەسكەرتكىش بەلگىلەر جاي تۇرعان جوق، ارينە. ولار ءفاني دۇنيەنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقالىعىن، ال باقيدىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن تانىتادى. دەمەك جەر بەتىندە قالسا، وزىڭنەن كەيىن ىستەگەن ءىسىڭ مەن ايشىقتى ءىزىڭ قالار نەمەسە ولمەيتىن ءسوزىڭ قالار تاسقا باسىلعان. ايتپەسە، سەنىڭ جەر بەتىنە كەلگەنىڭ دە، كەتكەنىڭ دە بەلگىسىز ەكەن. بىراق ۇلى دالادا بەلگىسىز بولىپ قالعان ەشنارسە جوق. ونىڭ ناقتى دالەلىن دە، بەلگىسىن دە ءبىز قۇتتىبەكتىڭ وسىناۋ « ۇلى دالا» گوبەلەنى ارقىلى كورىپ، تانىپ، تۇششىنىپ وتىرمىز. قازاق دالاسىنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وسى گوبەلەن بەتىندەگى جازىقتىقتا مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانداي. بۇگىندە الەمنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وزگەرىسكە ۇشى­راپ جاتىر عوي. ال ءبىز « ۇلى دالا» گوبەلەنىنەن ۇلتىمىزدىڭ تولىققاندى شەجىرەسىن وقي الامىز.

ءيا، ونەردىڭ قۇدىرەتتىلىگى – ادامعا وي سالۋ دەسەك، قۇتتىبەكتىڭ گوبەلەنى ەجەلگى ءومىر بولمىسىن تانىتىپ، ءوز ۇلتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا كوز جىبەرتە وتىرىپ، ويلان­تۋعا ماجبۇرلەيدى. «انانىڭ بەسىك جىرى ادامنىڭ تابىتقا دەيىنگى ومىرىندە جاڭ­عىرىعىپ، ىلەسىپ وتىرادى»، دەپ گەنري ۋورت ايتقانداي، گوبەلەندەگى بەينە­لەر مەن كورىنىستەرگە ءتىل بىتسە، ءسىز بەن بىزگە انامىزدىڭ «بەسىك جىرىن» قۇلاعى­مىزعا سالىپ، الديلەر مە ەدى، بالكىم. ويتكەنى قازاق­تىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيىنىڭ ىشىندە تەربەلگەن تال بەسىك ساعىم بولىپ ەلەستەيدى...

قازاق حالقىنىڭ باتىر پەرزەنتى باۋىر­جان مومىش ۇلى: «اتىڭنان ايى­رىل­ساڭ دا، ەر-توقىمىڭنان ايىرىلما، قاتىنىڭنان ايىرىلساڭ دا، قازان-وشاعىڭنان ايىرىلما، قازان-وشاعىڭنان ايىرىلساڭ دا، حالقىڭنان ايىرىلما»، دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي، گوبەلەندەگى قارا قازان – قازاقپەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ۇلكەن مانگە يە اتريبۋت. بۇل ماڭدايى تەرلەپ، ەڭبەك ەتپەگەن قازاقتىڭ قازانى دا قاينامايدى دەگەن ءتامسىلدى اڭعارتقانداي. ۇلتىمىزدىڭ مايلى قازانى قاي زاماندا دا وتتان تۇسپەگەن. ازاماتتارى دا اتتان تۇسپە­گەنىن قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيىنىڭ جانىندا بايلاۋلى تۇرعان قوس تۇلپار اڭعارتادى. تۇياعى جەر تارپىپ، ويناقشىپ تۇرعانىنا قاراعاندا، ابدەن سۋىتىلىپ، ۇلكەن سىنعا باپتالعانى كورى­نەدى. ات – ەردىڭ قاناتى دەسەك، ۇلى دالانى تۇلپارسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى ەش مۇم­كىن ەمەس. جىلقىنىڭ ادام قولىنا ۇيرەتىلۋىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە بەلگىلى تايپا كوسەمدەرىنىڭ نەمەسە باتىرلارىنىڭ مۇردەلەرىنەن اتتاردىڭ دا سۇيەكتەرىنىڭ شىعۋى تەگىن بولماسا كەرەك. اتا-بابالارىمىز اتپەن جاۋعا دا شاپقان، اڭعا دا شىققان. سەرىلىك قۇرعان، كوشپەندىلىك ومىرىندە كوشىپ-قونۋ كولىگى رەتىندە پايدالانعان.

جىلقى مالى تۋرالى ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا دا كەڭ ايتىلعان. وندا بىلاي دەلىنگەن: «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋا­شىلىعى جەر جۇزىندە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگىلى.

...تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى، سونىمەن قاتار اتتى اس­كەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قا­لىپتاسقان كوشپەندىلەر الەمى «مادەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتى». ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قۇتتىبەكتىڭ « ۇلى دالا» گو­بەلەنىنىڭ ورتالىق ءبىر ۇستىنى – قوس پىراق ەكەنى داۋسىز. ونسىز گوبەلەنگە ءبىر نارسە جەتپەي تۇرعانداي كورىنەر ەدى.

«اتموسفەراسىز جيۆوپيس تۇك تە ەمەس»، دەپ رەمبرانت ايتقانداي، قۇتتىبەك ءوزى توقىعان گوبەلەنىنىڭ اتموسفەراسىنا تەرەڭدەپ ەنگەندىكتەن عانا وسىن­داي مونۋمەنتالدى تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلىپ وتىر. سۋرەتشى گوبەلەن جىپ­تەرىنىڭ تۇستەرىن دە ءوز ورنىمەن، ءوزىنىڭ رەتىمەن ۇقساستىرا العان ەكەن. ۇلى دالاداعى وزدىگىمەن ەشكىمدەرگە ۇرىنبايتىن مومىن حالقىمىزدىڭ قوڭىر تىرشىلىگى – قوڭىر ءتۇستى بوياۋلارمەن دۇرىس بەرىلگەن. دەمەك بۇل سۋرەتشى وزىنە كەرەكتى جىپتەردى دە، بوياۋ­لاردى دا ءوزىنىڭ قالاۋىنشا ءوزى سۇرىپتاپ، ءوزى دايىندايدى دەگەن ءسوز.

نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى گەتەنىڭ: «ەگەر جەر بەتىنە سىزات تۇسەتىن بولسا، ول الدى­مەن اقىننىڭ جۇرەگىنە تۇسەدى، سو­سىن بارىپ جەرگە تۇسەدى»، دەگەن قانات­تى ءسوزى بار. ال ەندى گەتە ايتقانى اقىن قۇت­تىبەكتىڭ وسى ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان « ۇلى دالا» گوبەلەنىندە دە بار. بار بول­­عاندا، اقىن گوبەلەندە ەڭ باستى وبراز ءرولىن اتقارىپ تۇر! بايىپپەن نازار سالىپ، كوڭىل ءبولىپ قاراساڭىز، ءبىز ءسوز قىلعان بەينەلەر مەن بولمىس-كورىنىس­تەرىنىڭ ءبارىن بىزگە ءوزىنىڭ قوڭىر ءۇندى دومبىراسىمەن جىرلاپ بەرىپ تۇرعان اقىن بەينەسى – گوبەلەننىڭ باستى دىڭگەگى.

اقىننىڭ ءبىر قولىندا دومبىراسى بولسا، ال ونىڭ ەكىنشى قولى گوبەلەنگە ارقاۋ بولعان ۇلى دالا وقيعالارىن نۇسقاپ تۇر. ۇلتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن تاريحي وقيعالار بۇگىنگى كۇنگە، ياعني ءسىز بەن بىزگە اقىننىڭ جىرلاۋىمەن ءمالىم بولعانداي.

جەل – ستيحيا دەسەك، اسپانداعى كۇننىڭ شۋاعىن جالىنداتىپ، الاۋ وتتى ۇرلەگەن دە، اي ساۋلەسىن مىڭ قۇبىلتقان دالا جە­لىنىڭ الاقۇيىن مىنەزىنىڭ كورىنىسى گوبەلەن جازىعىنان بار بولمىسىمەن ورىن الىپتى. اسپانداعى جوڭكىلگەن اقشىل-سۇرعىلت بۇلتتار دا ۇلى دالا توسىندە بولعان الاساپىرانداردىڭ سيپاتىن ەلەس­تەتكەندەي.

ەندىگى ايتارىمىز، گوبەلەن بەتىندەگى كورىنىستەر دە، بەينەلەر دە قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىمەن بەزەندىرىلگەنى دەر ەدىك. ويتكەنى قازاقتىڭ كەز كەلگەن ۇلتتىق قول ونەرىن ويۋ-ورنەكتەرسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇم­كىن ەمەستەي. سوندىقتان « ۇلى دالا» گو­بەلەنىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەك­تەرىنىڭ بەرىلۋى دە ورىندى جانە بەزەن­دىرىلۋى اسەم-اق. ادامعا ەستەتيكالىق سەزىم سىيلاپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، گوبەلەن بەتىندە ارتىق تۇرعان نەمەسە كەمدىك كو­رىنىپ تۇرعان بىردە-ءبىر دەتال جوق دەۋگە بولادى. دەمەك بۇل سۋرەتشى قۇتتىبەك جا­­قىپ­تىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنا سونشا­لىق­تى كىرپيازدىقپەن، سونشالىقتى جا­ۋاپ­­كەرشىلىكپەن قارايتىنىن كورسەتسە كەرەك.

ءتول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن سۋرەتشى-گوبەلەنشى قۇت­تىبەك جاقىپتىڭ وسىناۋ « ۇلى دالا» گوبەلەنى ۇلتىمىزدىڭ شەجىرەسى، تاري­حى­نىڭ ايناسى ەكەنىنە بەك سەنەمىن.

 

ەسەنالى ەرالى،

حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

انتاليادا اباي ساياباعى اشىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 12:00

اقسايدا سپورت مۋزەيى بار

ايماقتار • بۇگىن، 11:50

ەلىمىزدە تاعى 79 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

تۇراقتى ديالوگتىڭ توركىنى

قوعام • بۇگىن، 08:33

كىندىك شەشە ءھام كىسى مىنەزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

ءبىر شاڭىراقتاعى قوس باتىر انا

ايماقتار • بۇگىن، 08:26

مباپپەگە كوز تىگىپ وتىر

فۋتبول • بۇگىن، 08:24

تۇرمەدە وتكەن توي

وقيعا • بۇگىن، 08:21

ءتورت جاسار «پوليتسەي»

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ونەردىڭ ەگىز ءورىمى

ونەر • بۇگىن، 07:58

ابىلاي حاننىڭ قارا جولى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

كيەلى مەكەن – اقمەشىت

رۋحانيات • بۇگىن، 07:53

ۇقساس جاڭالىقتار