مىنە, وسىناۋ مادەني جەتىستىكتەردىڭ شوعىرلانعان وشاعىنا اينالعان ۇلى دالامىزدىڭ تاريحىندا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولعان جوق. سوندىقتان دا بۇل ءاربىر شىعارماشىلىق يەسىنىڭ تاقىرىبىنا, زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ جاتسا, زاڭدىلىق دەپ قابىلداعان ءجون. سۋرەتشى قۇتتىبەك جاقىپتىڭ « ۇلى دالا» گوبەلەنى دە ءدال وسى مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن ۇلتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن تاريحىن, تالايلى تاعدىرىن بەينەلەۋگە ارنالعان.
سۋرەتشىنىڭ « ۇلى دالا» گوبەلەنى باسىنان اياعىنا دەيىن ەستەتيكاعا باعىتتالعان. ءبىز ءۇشىن ءومىر شىندىعىن كورسەتە الاتىن كەز كەلگەن فورما ەڭ جوعارى شىندىق بولمىسىن اشادى. كوپ قيىندىقتى, نەبىر سىنداردى ماڭدايىنا جازعان جانسەبىل ۇلتىمىزدىڭ قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي قايسار مىنەزى, ومىرگە دەگەن جالىنداعان قۇشتارلىعى, ماڭگىلىك ارمان-اڭسارى شىنايى بەينەلەنگەن. گوبەلەن بەتىندە قايناپ جاتقان تىرشىلىك ءسىز بەن ءبىزدى ءوزىنىڭ ءتۇپسىز يىرىمدەرىنە ەرىكسىز تارتىپ اكەتەدى. وسىناۋ مونۋمەنتالدى ەڭبەكتەن ادامداردىڭ قورشاعان الەم تۋرالى ءدىني-فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى مەن تۇسىنىكتەرى ادەمى جانە شىنايى كورىنىس تاپقان. ناقتىراق ايتقاندا, ولاردا قوعام ءومىرىنىڭ ناقتىلى جانە كۇڭگىرت تە قيالي جاقتارىنا اسەر ەتۋدى كوزدەگەن دۇنيەتانىم نەگىزدەرى كورنەكى تۇردە بەينەلەنگەن.
سەرگەك سەزىممەن قاراعان ادامعا گوبەلەننىڭ جازىق بەتىندە ۇلى دالانىڭ اسپانىنان دا, قاسيەتتى قارا جەرىنەن دە ۇلى ۋاقىتتىڭ تابى ايقىن كورىنىس بەرەدى. ناقتىراق ايتار بولساق, گوبەلەننىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان كۇندىزگى تىرشىلىك كورىنىستەرىنىڭ پانوراماسى, ال ەكىنشى بولىگىنەن تۇنگى تىرشىلىك بوي كورسەتىپ, ەكى جارتى ءبىرتۇتاس كارتيناعا ۇلاسىپ جاتقانداي. ويتكەنى مۇندا جەر بەتىنە شۋاعىن توگىپ, جارقىراپ تۇرعان كۇن دە بار, ساۋلەلى نۇرىمەن ءتۇندى جارىق قىلىپ تۇرعان جالىنداعان اي دا, جىمىڭداسقان سانسىز جۇلدىزدار دا كوكجيەك بەلەسىنەن اسىپ كەلە جاتادى.
دالا قىرانى – ەركىندىكتىڭ, قايسارلىقتىڭ, سونداي-اق ۇلىلىقتىڭ سيمۆولى دەسەك, « ۇلى دالا» گوبەلەنىندە ورتالىق كەڭىستىككە يەلىك ەتىپ, ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن كورسەتكەندەي, قوس قاناتىن بارىنشا كەڭ جايعان الىپ قۇستىڭ بەينەسى بۇكىل جاراتىلىستىڭ قىراعى كۇزەتشىسى ىسپەتتى. قۇس بىتكەننىڭ پاتشاسى قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى الما-كەزەك بولىپ جاتقان ايتۋلى وقيعالاردىڭ دا بىردەن-ءبىر كۋاگەرى ەكەنىن تانىتقانداي اسقاق بەينەلەنگەن.
ال دالا ءتوسىن دۇبىرگە بولەپ, اسپانداعى ۇشقان قۇستارمەن جارىسا شۇباپ, جورتىپ بارا جاتقان اقبوكەندەر – الاڭ كوڭىلدى, قوس ۇرەي بيلەگەن زامانا تىنىسىنان حابار بەرەتىندەي. ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى, كوركەم بولمىسى مەن رۋحاني بايلىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى – «اڭ ءستيلى» ونەرى ەكەنى ءمالىم.
جاپان دالادا كونەنىڭ كوزىندەي, تاريحتىڭ وزىندەي قاسقايىپ تۇرعان, وتكەن-كەتكەندەردىڭ نازارىن ەرىكسىز وزىنە بۇرعان كەسەنە-كۇمبەزدەر كوپ-اق. مۇنداي ەسكەرتكىش بەلگىلەر جاي تۇرعان جوق, ارينە. ولار ءفاني دۇنيەنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقالىعىن, ال باقيدىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن تانىتادى. دەمەك جەر بەتىندە قالسا, وزىڭنەن كەيىن ىستەگەن ءىسىڭ مەن ايشىقتى ءىزىڭ قالار نەمەسە ولمەيتىن ءسوزىڭ قالار تاسقا باسىلعان. ايتپەسە, سەنىڭ جەر بەتىنە كەلگەنىڭ دە, كەتكەنىڭ دە بەلگىسىز ەكەن. بىراق ۇلى دالادا بەلگىسىز بولىپ قالعان ەشنارسە جوق. ونىڭ ناقتى دالەلىن دە, بەلگىسىن دە ءبىز قۇتتىبەكتىڭ وسىناۋ « ۇلى دالا» گوبەلەنى ارقىلى كورىپ, تانىپ, تۇششىنىپ وتىرمىز. قازاق دالاسىنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وسى گوبەلەن بەتىندەگى جازىقتىقتا مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانداي. بۇگىندە الەمنىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر عوي. ال ءبىز « ۇلى دالا» گوبەلەنىنەن ۇلتىمىزدىڭ تولىققاندى شەجىرەسىن وقي الامىز.
ءيا, ونەردىڭ قۇدىرەتتىلىگى – ادامعا وي سالۋ دەسەك, قۇتتىبەكتىڭ گوبەلەنى ەجەلگى ءومىر بولمىسىن تانىتىپ, ءوز ۇلتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا كوز جىبەرتە وتىرىپ, ويلانتۋعا ماجبۇرلەيدى. «انانىڭ بەسىك جىرى ادامنىڭ تابىتقا دەيىنگى ومىرىندە جاڭعىرىعىپ, ىلەسىپ وتىرادى», دەپ گەنري ۋورت ايتقانداي, گوبەلەندەگى بەينەلەر مەن كورىنىستەرگە ءتىل بىتسە, ءسىز بەن بىزگە انامىزدىڭ «بەسىك جىرىن» قۇلاعىمىزعا سالىپ, الديلەر مە ەدى, بالكىم. ويتكەنى قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيىنىڭ ىشىندە تەربەلگەن تال بەسىك ساعىم بولىپ ەلەستەيدى...
قازاق حالقىنىڭ باتىر پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلى: «اتىڭنان ايىرىلساڭ دا, ەر-توقىمىڭنان ايىرىلما, قاتىنىڭنان ايىرىلساڭ دا, قازان-وشاعىڭنان ايىرىلما, قازان-وشاعىڭنان ايىرىلساڭ دا, حالقىڭنان ايىرىلما», دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, گوبەلەندەگى قارا قازان – قازاقپەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ۇلكەن مانگە يە اتريبۋت. بۇل ماڭدايى تەرلەپ, ەڭبەك ەتپەگەن قازاقتىڭ قازانى دا قاينامايدى دەگەن ءتامسىلدى اڭعارتقانداي. ۇلتىمىزدىڭ مايلى قازانى قاي زاماندا دا وتتان تۇسپەگەن. ازاماتتارى دا اتتان تۇسپەگەنىن قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيىنىڭ جانىندا بايلاۋلى تۇرعان قوس تۇلپار اڭعارتادى. تۇياعى جەر تارپىپ, ويناقشىپ تۇرعانىنا قاراعاندا, ابدەن سۋىتىلىپ, ۇلكەن سىنعا باپتالعانى كورىنەدى. ات – ەردىڭ قاناتى دەسەك, ۇلى دالانى تۇلپارسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى ەش مۇمكىن ەمەس. جىلقىنىڭ ادام قولىنا ۇيرەتىلۋىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە بەلگىلى تايپا كوسەمدەرىنىڭ نەمەسە باتىرلارىنىڭ مۇردەلەرىنەن اتتاردىڭ دا سۇيەكتەرىنىڭ شىعۋى تەگىن بولماسا كەرەك. اتا-بابالارىمىز اتپەن جاۋعا دا شاپقان, اڭعا دا شىققان. سەرىلىك قۇرعان, كوشپەندىلىك ومىرىندە كوشىپ-قونۋ كولىگى رەتىندە پايدالانعان.
جىلقى مالى تۋرالى ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا دا كەڭ ايتىلعان. وندا بىلاي دەلىنگەن: «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جۇزىندە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگىلى.
...تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار اتتى اسكەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كوشپەندىلەر الەمى «مادەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتى». ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قۇتتىبەكتىڭ « ۇلى دالا» گوبەلەنىنىڭ ورتالىق ءبىر ۇستىنى – قوس پىراق ەكەنى داۋسىز. ونسىز گوبەلەنگە ءبىر نارسە جەتپەي تۇرعانداي كورىنەر ەدى.
«اتموسفەراسىز جيۆوپيس تۇك تە ەمەس», دەپ رەمبرانت ايتقانداي, قۇتتىبەك ءوزى توقىعان گوبەلەنىنىڭ اتموسفەراسىنا تەرەڭدەپ ەنگەندىكتەن عانا وسىنداي مونۋمەنتالدى تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلىپ وتىر. سۋرەتشى گوبەلەن جىپتەرىنىڭ تۇستەرىن دە ءوز ورنىمەن, ءوزىنىڭ رەتىمەن ۇقساستىرا العان ەكەن. ۇلى دالاداعى وزدىگىمەن ەشكىمدەرگە ۇرىنبايتىن مومىن حالقىمىزدىڭ قوڭىر تىرشىلىگى – قوڭىر ءتۇستى بوياۋلارمەن دۇرىس بەرىلگەن. دەمەك بۇل سۋرەتشى وزىنە كەرەكتى جىپتەردى دە, بوياۋلاردى دا ءوزىنىڭ قالاۋىنشا ءوزى سۇرىپتاپ, ءوزى دايىندايدى دەگەن ءسوز.
نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى گەتەنىڭ: «ەگەر جەر بەتىنە سىزات تۇسەتىن بولسا, ول الدىمەن اقىننىڭ جۇرەگىنە تۇسەدى, سوسىن بارىپ جەرگە تۇسەدى», دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. ال ەندى گەتە ايتقانى اقىن قۇتتىبەكتىڭ وسى ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان « ۇلى دالا» گوبەلەنىندە دە بار. بار بولعاندا, اقىن گوبەلەندە ەڭ باستى وبراز ءرولىن اتقارىپ تۇر! بايىپپەن نازار سالىپ, كوڭىل ءبولىپ قاراساڭىز, ءبىز ءسوز قىلعان بەينەلەر مەن بولمىس-كورىنىستەرىنىڭ ءبارىن بىزگە ءوزىنىڭ قوڭىر ءۇندى دومبىراسىمەن جىرلاپ بەرىپ تۇرعان اقىن بەينەسى – گوبەلەننىڭ باستى دىڭگەگى.
اقىننىڭ ءبىر قولىندا دومبىراسى بولسا, ال ونىڭ ەكىنشى قولى گوبەلەنگە ارقاۋ بولعان ۇلى دالا وقيعالارىن نۇسقاپ تۇر. ۇلتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن تاريحي وقيعالار بۇگىنگى كۇنگە, ياعني ءسىز بەن بىزگە اقىننىڭ جىرلاۋىمەن ءمالىم بولعانداي.
جەل – ستيحيا دەسەك, اسپانداعى كۇننىڭ شۋاعىن جالىنداتىپ, الاۋ وتتى ۇرلەگەن دە, اي ساۋلەسىن مىڭ قۇبىلتقان دالا جەلىنىڭ الاقۇيىن مىنەزىنىڭ كورىنىسى گوبەلەن جازىعىنان بار بولمىسىمەن ورىن الىپتى. اسپانداعى جوڭكىلگەن اقشىل-سۇرعىلت بۇلتتار دا ۇلى دالا توسىندە بولعان الاساپىرانداردىڭ سيپاتىن ەلەستەتكەندەي.
ەندىگى ايتارىمىز, گوبەلەن بەتىندەگى كورىنىستەر دە, بەينەلەر دە قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىمەن بەزەندىرىلگەنى دەر ەدىك. ويتكەنى قازاقتىڭ كەز كەلگەن ۇلتتىق قول ونەرىن ويۋ-ورنەكتەرسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەستەي. سوندىقتان « ۇلى دالا» گوبەلەنىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ بەرىلۋى دە ورىندى جانە بەزەندىرىلۋى اسەم-اق. ادامعا ەستەتيكالىق سەزىم سىيلاپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, گوبەلەن بەتىندە ارتىق تۇرعان نەمەسە كەمدىك كورىنىپ تۇرعان بىردە-ءبىر دەتال جوق دەۋگە بولادى. دەمەك بۇل سۋرەتشى قۇتتىبەك جاقىپتىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنا سونشالىقتى كىرپيازدىقپەن, سونشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن كورسەتسە كەرەك.
ءتول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن سۋرەتشى-گوبەلەنشى قۇتتىبەك جاقىپتىڭ وسىناۋ « ۇلى دالا» گوبەلەنى ۇلتىمىزدىڭ شەجىرەسى, تاريحىنىڭ ايناسى ەكەنىنە بەك سەنەمىن.
ەسەنالى ەرالى,
حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى
