بۇل ورايدا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى اۋماعىنداعى تاريحي ورىنداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, ورتاعاسىرلىق كۇلتوبە قالاشىعى, حان ورداسى مەن مەشىتى ورنالاسقان ماگيسترالدى كوشە بويىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قىلۋەت جەراستى مەشىتى (XII عاسىر), جۇما مەشىتى (XII-XIX ع.), رابيا سۇلتان بەگىم كەسەنەسى (XVI ع.), شيلدەحان (XIV-XV ع.), شىعىس مونشاسى (XVI ع.), تاعى دا باسقا ورىندارىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنعان.
ال ءۇش جىلدان بەرى جابىق تۇرعان, ورتالىق ازياداعى ساۋلەتتىك كەسەنەلەردىڭ بىرەگەيى – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ كۇمبەزىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. كۇمبەزدىڭ تاريحي كەلبەتى ساقتالىپ, جەلدەتكىش قاباتتارى رەتكە كەلتىرىلدى. قازىر كۇمبەز ەتەگىندەگى سەگىز قىرمەن قوسىلعان جەرىندە گيدرووقشاۋلاۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. كۇمبەزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك جۇرگىزگەن بولاتىن. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, وعان بەلگىلى تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر جانە بىلىكتى رەستاۆراتورلار قاتىستىرىلدى.
كۇنى كەشە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە اتقارىلعان جۇمىستارمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس سەيىتوۆا تانىسىپ, باق وكىلدەرىمەن كەزدەستى. سونداي-اق جۋرناليستەر كەسەنەگە قولدانىلعان قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ساۋلەتتىك ەرەكشەلىگى جونىندە قورىق-مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنەن تەرەڭ ماعلۇمات الدى.
تۇركىستان قالاسىنا جاقىنداعان كەزدە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى بىردەن كوزگە تۇسەدى. بيىكتىگى جاعىنان وعان تەڭ كەلەتىن سول زامانعى عيماراتتار وتە از. وسى قاسيەت ونىڭ نەگىزگى ءبىر ەرەكشەلىگىنە جاتاتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى قىزمەتكەرلەرى شاحريسيابزداعى اق-سارايدىڭ ماڭدايىندا ءامىر تەمىر: ء«بىزدىڭ قۋاتىمىزعا, كۇشىمىزگە كۇمان كەلتىرسەڭ – ءبىزدىڭ سالعان عيماراتتارعا قارا» دەگەن ۇران جازدىرعانىن ايتادى. ال كۇنى كەشە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالعان كۇمبەزدىڭ رامىزدىك قاسيەتتەرى تۋرالى بۇعان دەيىن دە پىكىر بىلدىرگەن عالىمدار بارشىلىق. ءامىر تەمىر تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە ءوزى دە كۇمبەزدەرگە كوپ كوڭىل بولگەن ەكەن. قالالىق ساۋلەت ونەرى ءامىر تەمىر داۋىرىندە گۇلدەنگەنى تۋرالى كاستيليا مەن ليون پاتشاسىنىڭ ەلشىسى كلاۆيحو بىلاي دەپ جازادى: ء«امىر تەمىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى قالىپتاستىرعان دۇنيە ەكونوميكالىق وركەندەۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى يران مەن ورتالىق ازيادا سانسىز عيماراتتاردىڭ سالىنۋى ساۋلەتشىلەردى شابىتتاندىرا ءتۇستى. ارۋاق قونعان جەرلەر ەرەكشە كوڭىلگە الىندى: بار عيماراتتار قايتا جاڭعىرتىلدى جانە اشەكەيلەندىرىلدى, كوپتەگەن جاڭا كەسەنە سالىندى». ياعني ءامىر تەمىردىڭ كوركەم مۇراسى ورتالىق ازيا ونەر تاريحىنىڭ جارقىن بەتى دەپ ايتۋعا بولادى. عالىمدار تاريحي قۇجاتتار, اڭىز-انگىمەلەر نەگىزىندە تۇركىستان توڭىرەگىندەگى راديۋسى – 40-75 شاقىرىمدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى كوپتەگەن بالشىق تۇرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ەسكەرتكىشتىڭ كەراميكالىق كىرپىشتەرىنىڭ حيميالىق قۇرامىنا ەڭ جاقىن جانە سايكەس كەلەتىن بالشىق تۇركىستان قالاسىنان 35 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قازىرگى تەمىرجول بويىنداعى ساۋران ستانساسىنداعى كونە ساۋران قورعانى ماڭىنان الىنعان توپىراق ەكەندىگى انىقتالدى.
ءدال سول جەر, اسىرەسە, اڭىز اڭگىمەلەردە كوپ ايتىلادى. بەلگىلى تاريحشى م.ە.ماسسون بىلاي دەپ جازدى: «اڭىز انگىمەگە بايلانىستى كەسەنەنىڭ قۇرىلىسى جانە ورنەكتى كىرپىشتەرى ساۋراندا دايىندالىپ, ياسىداعى قۇرىلىس ورنىنا دەيىن قولما-قول جەتكىزىلگەن». عالىمداردىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, كۇيدىرىلگەن ساۋران بالشىعىنىڭ حيميالىق تالدانۋى مىناداي قاتىناستى كورسەتكەن: كرەمني – 61%, قالايى توتىعى – 14%, كالتسي مەن ماگني – 15%, تەمىر توتىعى – 5%, كالي مەن ناتري – 4,5%. بۇل كورسەتكىش كەسەنە كىرپىشتەرىنە جۇرگىزىلگەن حيميالىق تالداۋىمەن سايكەس كەلەدى. ياعني ىرگەتاسى بالشىق پەن تاستان قۇيىلعان احمەت ياساۋي كەشەنى ءحىV عاسىرداعى قۇرىلىس ينجەنەرلەرىنىڭ ءسوزسىز وزىق شەشىمى بولىپ تابىلادى. پروپورتسيالىق قاتىناستاردىڭ بىرلىگى, قۇرىلىس تاجىريبەلەرى ورتاعاسىرلىق شەبەرلەردىڭ ساۋلەت ونەرىنىڭ كۇردەلى تەوريالارىن مەڭگەرگەندىگىن كورسەتەدى.
ال ورتاعاسىرلىق كۇلتوبە قالاشىعى مەن جەتى اتا نەگىزگى كوشەلەرىندەگى ارحەولوگيالىق-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن كونە تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ اۋماعىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. اتالعان جۇمىستاردى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى مەن قازاق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك جۇرگىزۋدە. بۇدان بولەك, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ الدىندا تۋريستەر دەمالاتىن, قالىڭ باۋ-باقشالى سەلفي-ايماق جاساقتالادى. تاريحي نىساننىڭ «تاقيا قاقپاسى» ماڭىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, تابىلعان جادىگەرلەر تۋريستەردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالماق. سونداي-اق ب.ساتتارحانوۆ داڭعىلى اۋماعىندا ەتنواۋىل سالىنۋدا. كۇلتوبە قالاشىعىنداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا وتكەن جىلى 5000-نان اسا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى I عاسىردا جاسالعان ەجەلگى التىن بۇيىمدار تابىلعان. تۇركىستان اۋماعىنداعى العاشقى قالالىق قونىستاردىڭ ءبىرى – 27 گەكتار جەردى الىپ جاتقان كۇلتوبە قالاشىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى 2018 جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قوقان جانە قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ۇيلەردىڭ ورىندارى, ءحVىى-ءحىح عاسىرلارعا ءتان قىش-قۇمىرالار, باسقا دا ءتۇرلى قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان.
كۇلتوبە قالاجۇرتىندا ءالى دە اشىلماعان تاريحي سىرلاردى زەرتتەپ, انىقتاۋ, يۋنەسكو جانە يكوموس حالىقارالىق ساراپتامالىق قوعامداستىعى ۇسىنعان ماڭىزدى تاريحي ورىنداردى ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, ارحەولوگيالىق پاركتىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جانە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك باعىتتارعا ارنالعان – عيباداتحانالار, ۇيلەر, قولونەر شەبەرحانالارى جانە وزگە دە تاريحي ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ 3D ۇلگىسىن جاساۋ, تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, مادەنيەتتانۋ جانە ونەرتانۋ تۇرعىسىنان كۇلتوبە قالاجۇرتىن زەرتتەۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە ارنالعان مونوگرافيا, عىلىمي جيناق, يلليۋستراتسيالىق البوم, بىرقاتار عىلىمي ماقالالار فورماتىندا جاريالانىمدار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان. تاريحي ورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ قاداعالاۋىندا. بۇگىندە 2019-2021 جىلدارعا جوسپارلانعان ارحەولوگيا جانە رەستاۆراتسيا جۇمىستارى اياسىندا كونە قالاشىق اۋماعىندا تابىلعان تاريحي ورىنداردى باستاپقى كەلبەتىنە ساي قابىرعاسىن قالاۋ, سونداي-اق تۋريستەردىڭ ارالاپ, تانىسۋىنا ىڭعايلى گالەرەيالىق جولدار سالۋ سىندى بىرقاتار جۇمىس اتقارىلعان.
تۇركىستان وبلىسى
