سول ەسكەرتكىشتىڭ قارسى الدىندا قاراعاندى گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ عيماراتى تۇر. 6 ماۋسىم كۇنى ماعان وسى كوللەدجدىڭ ديرەكتورى ەسجان ءامىروۆ تەلەفون شالىپ: «بۇگىن كىمنىڭ تۋعان كۇنى؟» دەيدى. جىلدا وسى. سونى جىلدا ۇمىتىپ كەتەدى ەكەم: «پۋشكيننىڭ تۋعان كۇنى!» – دەيمىن ءبىلىپ وتىرعان كىسى قۇساپ... سول كۇنى ەكەۋمىز پۋشكيننىڭ باسىنا گۇل قويىپ, پوەزيا, مۋزىكا حاقىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇرامىز.
مەنىڭ بوزبالا شاعىم وسى كوللەدج تۇرعان بەيبىتشىلىك گۇلزارىندا وتكەن. سوندا وسى كوشەنىڭ بويىندا پەدكوللەدج بارىن ءبىزدىڭ بىرەۋىمىز دە بىلگەن جوق ەدىك. ءبىز عانا ەمەس, وسى قاراعاندىدا تۇراتىن قازاق تا بىلگەن جوق ونى... وقۋ پروتسەسى ورىسشا عانا جۇرگەن. وسىندا قازاقتان باسقانىڭ بالالارىنىڭ ءبارى وقىعان... باسشىلىققا ەسجان ءامىروۆ كەلگەننەن كەيىن عانا بۇل وقۋ ورىنى قاراعاندى گۋمانيتارلىق كوللەدجى اتانىپ, وسىنداعى ۇلتتىق- قازاق رۋحانياتىنىڭ ىرگەلى ءبىر وشاعىنا اينالىپ كەتتى.
ەسجانمەن تارازدىڭ 2000 جىلدىق تويىندا تانىسىپ ەدىم. 2003 جىلدىڭ كۇزى ەدى. وسى ءوڭىردىڭ جىگىتى ەكەن. قاراعاندىدان ەلباسىمەن تەمىرتاۋدا بىرگە تەر توككەن اقساقالدار بار, جامبىل جەرىنە جەر قايىسار قول بولىپ بارعانبىز. دەلەگاتسيانى سول كەزدەگى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ باستاپ كەلگەن. ءبىزدى قىدىر كورگەندەي, ءوز ەلىنىڭ تورىنە شىعارىپ, تورەدەي كۇتتى. اۋليەاتانىڭ ءسان-سالتاناتىنا ەسجانىمىزدىڭ بايانى مەن ءانى قوسىلىپ, توبەمىز كوككە از-اق جەتپەي قالعان... سول جولى ەگىزدەي اعايىندى جىگىتتەردىڭ ءىلتيپات-قۇرمەتىنە كوڭىلىمىز تاسىپ, اۋزىمنان ءبىر-ەكى اۋىز ەكسپرومت شىعىپ كەتىپ ەدى:
ەسجان مەن دوسجان تۋعان اعايىندى,
جارقىراتىپ جىبەردى-اۋ, ماڭايىمدى!
كوكىرەگىنەن ءىنجۋ مەن مارجان شىعىپ,
كومەيىنەن توگەدى قالاي ءۇندى؟!
ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن ەگىز بە ەكەن,
كەۋدەسى مۇحيت پا ەكەن, تەڭىز بە ەكەن؟
اكەسى قانداي قالجا جەگىزدى ەكەن,
شەشەسى نەندەي ۋىز ەمىزدى ەكەن؟
مۇنداي ءسات ۇزاق تا ەمەس, از-اق ەكەن,
عالامنىڭ عاجايىبى قازاق ەكەن!
سابىنداي قامشىنىڭ قىسقا ومىردە,
ەسجان مەن دوسجان بولعان عاجاپ ەكەن!
كەيىن ءبىلدىم, ول كومپوزيتور ەكەن. سودان كەيىن ەكەۋىمىزدىڭ ارالاس-قۇرالاستىعىمىز باستالدى دا كەتتى. وسى كەزدە شەشەم (تاتە دەۋشى ەدىم و كىسىنى) فانيدەن باقيعا قايتىپ, مەن «نە ول ەمەس, بۇل ەمەس...» دەيتىن داعدارعان كۇيدە ءجۇر ەدىم. قولىما قالام الماي كەتكەلى قاشان... ءبىر كۇنى ەسجان ءبىر جاڭا اۋەن شىققانىن ايتىپ, سونى تىڭداپ كورەسىز بە دەدى. ەستىگەن بەتتە ارقام شىمىر ەتە تۇسكەن: «وي... مىناۋ مەنىڭ تاتەمنىڭ ءانى عوي؟!.» – دەپپىن! كەۋدەمە لىقسىعان وكسىك تىعىلىپ, ءتىلىمنىڭ ۇشىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ورالعانداي, شابىت كەلەتىن شاقتاعى بەيمازا كۇي كەشىپ كەتتىم... ەرتەڭىنە «قايران ءومىر» دەگەن ولەڭ تۋدى.
سودان باستاپ ەكىنشى ءبىر تىنىسىم اشىلىپ, «كەۋدەدەن حوش دەپ ۇشقان كوگالا ۇيرەكپەن...»1 قايتا تابىستىم, «توبەمنەن جاۋھار جاۋىپ تۇر...» دەيتىن كىتابىمنىڭ ەسكيزى وسى وقيعادان سوڭ ىلە شالا قاعازعا تۇسە باستادى.. ەگەر سول كەزدە ماعان ەسجان كەز بولماعاندا قارا ولەڭنەن ات كەكىلىن كەسىسىپ كەتەر مە ەدىم, كىم بىلەدى...
وسى ءاندى جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ ايتۋلى ارۋى ءماريا بەسپايقىزى جۇيرىكتاەۆا2 مانەرىنە كەلتىرىپ, جان-جۇرەگىمەن اۋەلەتە شىرقاۋشى ەدى! «بۇل – مەنىڭ ءانىم عوي, ەسجان باۋىرىم؟ وسى ءاندى ماعان ارناپ جازدىڭ با؟!.» – دەۋشى ەدى-اۋ, مارقۇم...
ەسجان ءامىروۆ – قازاق مۋزىكاسىنداعى بولمىس-ءبىتىمى بولەك تالانتتاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى. ەل ەگەمەندىگىن العالى باتىستىڭ پوپ-مۋزىكاسىنىڭ بۋىنا جىعىلىپ, اتا داستۇرىنەن جاڭىلعان قازاق اۋەنىن ءشامشى-نۇرعيسا-ءىليا داستۇرىمەن قايتا تابىستىرعان ەسجاننىڭ اندەرى ارقا جۇرتىنىڭ ارقاسىنا ارۋاق قوندىرعانداي بولدى! ومىردە, ونەردە دە مۇنداي قۇبىلىستى «اداسقان بالانىڭ اتا-جۇرتىنا قايتا ورالۋى!» – دەيدى. ءاربىر ۇلتتى ءوزىنىڭ ءتولتۋما مادەنيەتى عانا ورگە سۇيرەيدى.
ات ۇستىندە ايدارى جەلبىرەگەن كوك تۇرىكتىڭ ۇمبەتى ادامزات تاريحىندا ءبىر تاڭىرىنە تابىنىپ, ادامعا عانا ءتان اسقاق رۋحپەن قاۋىشقان. ولار مىنا ءفانيدىڭ جالعاندىعىن ەلدەن بۇرىن ءتۇيسىنىپ, دۇنيەگە ەرلىك پەن قاسىرەتتىك سانانى ورنىقتىردى دا, ونى ەپوس تۇرىندە جارىق دۇنيەگە پاش ەتتى. زامانالار الشاقتىعىنا قاراماي, قورقىت قوبىزى سارىنىنىڭ قۇرمانعازى-تاتتىمبەت كۇيلەرىنە قۇيىلىپ, ودان نۇرعيسا-ءشامشى-ءىليا سازدارىنا ۇلاسۋىندا دا ءبىزدىڭ ۇلتقا عانا ءتان تاڭعاجايىپ ءبىر سيقىر جاتىر. ەل جۇرتتىڭ قۇلاعى ەسجان اۋەندەرىنە ەلەڭ ەتە ءتۇسۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە وسىندا جاتۋى مۇمكىن...
ونىڭ اندەرى قۇلاق سارسىلتاتىن باتىستىق تاق-تۇق, تارسىل-گۇرسىلدەن ادا:
قاراتاۋ, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى,
باۋىرىڭنان اتار ما ەدىم كيىگىڭدى.
كەتكەندە اۋىلىم الىس, قيماس قالقا,
باسامىن قايدا بارىپ كۇيىگىڭدى؟
– دەيتىن حالىق ءانى سەكىلدى, ەلىنىڭ ەت-جۇرەگىن تەربەپ, وزەگىن ورتەپ, كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالىپ كەلەدى.
ول قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى, 2005 جىلى استانادا وتكەن «ەلىم مەنىڭ» پاتريوتتىق اندەر بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى. 2005 جىلى «سەرى كوڭىل» اتتى اندەر ديسكىسى جارىق كورگەن. ونىڭ وننان استام اندەرى قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
«اتىڭنان, اينالايىن, اۋليەاتا, اتىڭدى اپ قويدى دەپ بولما قاپا» – دەگەن جامبىل اتاسى سەكىلدى, ەسجاننىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن تاراز توپىراعىنا دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى «سارىكەمەر», «اۋىلعا ارناۋ» اتتى اندەرىنەن ايقۇلاقتانا كورىنەدى.
تالاس وزەنىنە شومىلىپ, قارت قاراتاۋدىڭ قۇزار شىڭىنا قاراپ وسكەن ەسجاننىڭ كوكىرەگىنە ءبىرجان مەن اقان, تاتتىمبەت پەن ءمادي سازدارى كەرنەگەن سارىارقا شالقار شابىت قۇيىپ, قياعا قانات قاقتىردى.
ەسجاننىڭ «سارىكەمەر» دەگەن ولەڭىندە:
اۋلاڭداعى اعاشپەنەن,
تەتە وسكەن ءتول ەدىم.
تالاسا اعىپ تالاسپەنەن,
قۇيىلسا ەكەن ولەڭىم
– دەگەن جولدار بار ەدى. بۇگىن, مىنە, ەسجاننىڭ سول ساعىنىش سازدارى تالاس وزەنىنە اسەم ءاننىڭ سىرلى تولقىنى بولىپ قۇيىلىپ جاتىر...
2005 جىلى «ونەر» باسپاسىنان جارىق كورگەن «تۋعان جەرىم – تۇعىرىم» اتتى اندەر جيناعىنا جازعان العى سوزىندە كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ ەسجان ءامىروۆتىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنە جوعارى باعا بەردى. «جاقىندا مەن قاراعاندى, تەمىرتاۋ, قارقارالى, ەگىندىبۇلاق وڭىرلەرىندە اۆتورلىق كەشتەر وتكىزىپ قايتتىم, – دەپ جازادى ءىليا اعا, – سول ءبىر ساۋلەلى, دۋماندى كۇندەردە قاراعاندى گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, مۋزىكانت ەسجان ءامىروۆ ەسىمدى جىگىتتىڭ ليريكالىق, پاتريوتتىق اندەرىن تىڭداپ, باياعى ءان كوريفەيلەرىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزدىم. ەسجان سىرشىل سەزىمدى بايانيست, ءارى ءانشى. جالىنداعان لەپتى, وتتى اندەرىنەن جايساڭ ءومىردىڭ لەبىن سەزىندىم. سوڭعى جىلداردا سەزىمى شۋاقتى, رۋحى زور, ايبىنى اسقاق پاتريوتتىق ونەردەن قول ءۇزىپ قالعانداي ەدىك. داعدارىستى, وتپەلى كەزەڭنىڭ ولقىلى-تولقىلى شاعىندا جاسىق, ەلجىرەۋىك, جىلاۋىق انسىماقتار جۇيكەگە ءتيىپ, تالعام دا تايىزداپ بارا جاتقاندا, سىن ساعاتتا ءبىزدى كوتەرىپ, دەمەيتىن كوشەلى اندەردىڭ زارىن تارتقانداي بولدىق».
41 گرادۋس كۇن مي قايناتتى,
وڭتۇستىك ەتەك-جەڭىن جيماي جاتتى.
ءتاڭىرى نۇرعيسانى جاراتقاندا,
ءبىر دىبىس تانىنە ونىڭ سىيماي قاپتى...
ءبىز – تاسپىز, اللا كوكتەن نۇر قۇيسا دا,
اينالا المايتۇعىن جىر-حيسساعا.
يلحامي دۇنيەگە ءتانتى بولىپ,
ىلەسىپ ءشامشى كەلدى نۇرعيساعا.
قىرانداي قىردان شالىپ, ويدان شالىپ,
ارىلماي ويدان – كۇمان, بويدان – شابىت, –
وسى ءبىر ەكى اتاڭنىڭ ارۋاعى,
ارقاڭدا ءجۇر عوي سەنىڭ ويران سالىپ؟
اساۋ ءۇن يە بەرمەي دۇركىرەدى,
كيەسى – ۇلتىڭ مەنەن جۇرتىڭ ەدى.
كەۋدەڭنەن كوك الا ۇيرەك – ءان ۇشپاسا,
باقسى بوپ كەتۋىڭ دە مۇمكىن ەدى...
قاسىڭدا – ءىليا – جىر, ءىليا اعاڭ,
كوكەيدە – ءىليا – اۋەن, ءىليا – ءان, –
سابىنداي قامشىنىڭ عۇمىردا بۇل,
جەتەدى قانداي عاجاپ دۇنيە وعان؟..
*1 كەمپىرباي اقىن.
*2 ءماريام جۇيرىكتاەۆا – قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى.
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى,
حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
