رۋحانيات • 29 شىلدە، 2020

قازىنا مەن بازىنا

71 رەت كورسەتىلدى

كىتاپقۇمارلىق

بۇگىندە كىتاپ وقۋ ازايدى. ەسە­سىنە كوپشىلىك كوك جاشىك­كە تەل­­مىرەدى. ول دا ەمەس: قولتەلە­فون­عا تاۋەلدى. بۇرىن قالاي ەدى؟ ەر­تەرەكتە ەل جاپپاي كىتاپ وقيتىن. كى­تاپ جينايتىن. قويشىنىڭ كەرزى ەتىگىنىڭ قونىشىندا، يا قورجىنىندا «جۇلدىز» جۋرنالدارى ءجۇرۋشى ەدى، شيىرشىقتالعان... «كەزىندە ءبىز دۇنيە جيمادىق، ونىڭ ورنىنا كىتاپ جينادىق»، دەيدى ەلىمىزدەگى ەڭ باي كىتاپحانا يەلەرىنىڭ ءبىرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

 راس، كەزىندە كىتاپ جيناۋ بىر­قاتار قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءحوببيى ەدى. قادىر مىزا ءالىنىڭ جەكە كىتاپحاناسى دا وتە باي بول­عان كورىنەدى. ماسكەۋدەن شىعاتىن «كنيجنوە وبوزرەنيە» گازەتى ار­قىلى جاڭا كىتاپتار ءتىزىمىن جا­ساپ الىپ،ىزدەپ ءجۇرىپ، قولىنا تۇسىرەدى ەكەن. قالامگەرلەر س.مۇ­قانوۆ ءا.نۇرشايىقوۆ، ق.مۇحا­مەدجانوۆ، ءو.نۇر­عاليەۆ، ءا.نىلىباەۆ، ت.مە­دەت­بەكتىڭ جەكە كىتاپحانالارى دا ولقى تۇسپەگەن. كەزىندە ولار دا كىتاپ دۇكەندەرىنەن، تابىل­ما­عان­دارىن «بۋكينيست» كىتاپ جەلى­سىنەن، ءتىپتى قارا بازاردان قاراپ ءجۇرىپ جيناۋدى ماشىق ەتىپتى. قا­دىر اقىننىڭ كىتاپ قورى 10 مىڭ، بازبىرەۋ ودان دا كوپ بولعان دەيدى. انىعىن بىلمەدىك، بىراق اقىننىڭ «ازارتنىي كنيگوليۋب» بولعانىن مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ايشىقتايتىنداي:

«ۇيقىمدى تالاي بۇزدىم دا،

ۇياڭا تىنىم بەرگەم جوق.

تاپ ءوستىپ سۇلۋ قىزدىڭ دا،

سوڭىنا ءتۇسىپ كورگەم جوق».

(قادىر مىرزا ءالى).

 

كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالعان مۇرا

قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىندا كىتاپتى كوپتىڭ يگىلىگىنە اينال­دىرۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ كە­لە­دى. كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ ءوزىنىڭ مول قازىنا­سىن، ءومىرى بويى تىرنەكتەپ جي­ناعان جەكە كىتاپحاناسىن تۇگە­لىمەن ەلورداداعى ۇلتتىق اكا­دە­­­ميالىق كىتاپحانا قورىنا سىيعا تارتتى. 2015 جىلدىڭ 22 قاڭتارىندا «مىرزاتاي جولداس­بەكوۆتىڭ مەموريالدى كىتاپ كوللەكتسياسى» وقۋ زالىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. عالىم اعامىز اۋەل باس­تاعى وتكىزگەن قازىناسىن بەس جىلدان بەرى تولىقتىرىپ، بۇگىندە جەكە كىتاپحانا قورىنىڭ جالپى سانى 10410-عا جەتىپتى. بۇل زالدا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى باسىلىمدار تۋرالى اڭگىمە بولەك.

... تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا بولىمىندە جۇمىس ىستەيمىن. 1999 جىلدىڭ كوكتەمىندە حالىق جازۋشىسى قال­تاي مۇحامەدجانوۆپەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى ءوت­تى. اسەرلى كەش سوڭىندا قالتاي اعا ءوزىنىڭ 10 مىڭعا جەتەقابىل كىتا­بى بارىن، سونىڭ 1 مىڭىن وسى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا سىيعا تارتاتىنىن ايتىپ ەدى. وعان كەشتى جۇرگىزىپ وتىرعان رەكتور م.جۇ­رىن­ ۇلى دا، قاسىندا وتىرعان اكادەميك ر.بەردىباي دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قۋانا قۇپتاستى.

كىتاپحاناعا ءجيى بارامىن، بىراق قال-اعاڭنىڭ كىتاپحاناسىنان دەپ تاڭ­بالانعان كىتاپتاردى باي­قاما­دىم. كىتاپحاناشىلاردان سۇراي­مىن. ولار ءال-ءازىp ول سىي­لىق كەل­مەدى دەپ ءجۇردى. جىلدار جىلجىدى. داڭعايىر دراما­تۋرگ، قازاق­تىڭ قالتايى دا دۇنيە­دەن وزدى. قالامگەردىڭ باي كى­تاپ­حاناسىنىڭ تاعدىرى نە بولدى ەكەن دەگەن وي ارا-تۇرا مازالايتىن. كەيىنىرەك (2015 ج.) دراماتۋرگتىڭ قازىناسى ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق امبەباپ كىتاپ­حاناسىنا تاپسىرىلعانى جو­نىندە اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ قالدى. قالتاي اعانىڭ ۇل-قىزدارى قالامگەردىڭ مول مۇ­را­سىن شاشاۋىن شىعارماي، (8 مىڭ دانا كىتاپتى) وبلىستىق كىتاپحا­ناعا سىيعا تارتىپتى. ىش­تەي «قالا­عاڭنىڭ قازىناسى حقتۋ كىتاپ­حاناسىنا بۇيىرماسا دا، تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە جارايتىنى قان­­داي جاقسى بولعان» دەپ، قۋانىپ قالدىق.

كەزىندە كوپ جازعان ءھام كوپ وقى­­عان كلاسسيك قادىر مىرزا ءالى ءوز­ىنىڭ مول قازىناسىنىڭ الماتىداعى پاتەرىنە، جەرتولەگە، ساياجاي ۇيىنە سىيماي تۇرعانى جايىن­دا قۇلاققاعىس ەتتى. باس­پاسوزگە سۇحبات بەردى. سول تۇستا اقىننىڭ تۋعان جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىن باسقارىپ تۇرعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ جا­زۋ­­شىعا ءزاۋلىم ءۇي سالىپ بەر­دى. قا­داعاڭنىڭ مول قازىناسى (كاماز-بەن كەڭ جايعا، ورالعا كو­شى­رىلدى. ول تۋرالى «قا­دىر كو­شىپ بارادى» دەپ «الاش ايناسى» جازدى دا). مول قازىنا شاشاۋى شىقپاي، شاشىلىپ قالماي قۇت­تى مەكەنگە كوشتى. ءۇيى مۋزەيگە اي­نال­دى. اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي (2015ج.) قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ور­تالىعى اشىلىپ، اقىننىڭ كىتاپ­تارى بۇگىندە وقىرماننىڭ يگىلى­گىنە جاراپ، جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدى.

جوعارىدا ءسوز ەتكەن كورنەكتى عالىم، قالامگەر ءھام قايراتكەر مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ازامات­تىق ۇستانىمى، ءوزىنىڭ جيعان قازى­ناسىن جاس ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جا­راتۋعا تابىستاۋى دا تاماشا ۇلگى بولدى. قالام قاي­رات­كەرلەرى قادىر مىرزا ءالى مەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ دا رۋحاني مۇرالارىنىڭ ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ وتىرعانى قۋانتارلىق. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. عۇ­مىر بويى تىرنەكتەپ جي­نا­عان مول رۋحاني قازىنانىڭ ارعى تاريحى دا ارقيلى بولىپ كەتەدى.ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن: ءبىر مىسال. اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ كىتاپحاناسى دا ەلىمىزدەگى ەڭ باي جەكە كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى بول­عان ەكەن. «...سول كىتاپحانا تاع­دى­رى ايانىشتى بولىپتى. اقىن ايىقپاس دەرتكە ۇشىراپ، تور­عايىنا كەلىپ، دەمى ۇزىلەردە ءوزى الماتىدان تۇگەلىمەن الدىرتقان كىتاپحاناسىنا جاۋ­دىرەپ قاراي بەرىپتى. كوزى جۇمىلعان سوڭ كوپ ۇزاماي قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن اۋرۋحانانىڭ ءبىر بولمەسىنە جي­نالعان كىتاپحاناسى ورتكە وران­عان... قالعان-قۇتقانى قازىر ەل يگىلىگىنە اينالىپ كەلەدى... يە­لەرى جوق كىتاپحانالار... جانا­شىرىنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ، جينالىپ ەدى-اۋ! قازىر كىمگە مۇ­را بولىپ قالدى ەكەن؟ بۇگىنگى كۇنگە سول تولىق كۇيىندە شاشاۋسىز جەتكەندەرى دە بار، وكىنىشكە قاراي شاشىلىپ قالعاندارى دا كەزدەسەدى. سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ كىتاپحاناسىن كورگەنبىز. بۇگىن شە؟ بەل­گىسىز؟ (ق.ءالىم.«جەكە كىتاپحانا جە­­مىسى»//ەگەمەن قازاقستان، 2011.01.07.)

ءيا، كىتاپتىڭ مۇرالانۋى، كەيىن­گى ۇرپاق كادەسىنە جاراپ، جا­ساق­­تالۋى ۇلكەن اڭگىمە.

 

تۇركى جۇرتىنا ورتاق كىتاپحانا

وسى تۇستا تۇركىستاندا «تۇركى حالىقتارىنىڭ كىتاپحاناسىن» جاب­دىقتاپ ەل يگىلىگىنە جاراتىپ وتىرعان جازۋشى-سىنشى، عا­لىم قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ ەڭبەگىن ايت­­پاسقا بولماس. قۇلبەك اعا دا كانىگى كىتاپقۇمارلاردىڭ ءبىرى. كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن باستالعان عالىمنىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەسى: «ەلىمىز عانا ەمەس، تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا ەڭ كىتابى كوپ قالامگەر مەن بولۋىم مۇمكىن. كىتاپقۇمارلىق دەگەن دە ءبىر ازارت دۇنيە. كەزىندە «سويۋز كنيگوليۋبيتەلەي» دەگەن قوعام بولدى. مەن سول قوعامنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدىم. ونىڭ گازەتى بولاتىن. سول گازەتتە ماقالالارىم جاريا­لانىپ تۇردى. ءحىح عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىندا تۇركىستان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە ونىڭ باس­پاسى بولعان. مەندە وسى باس­پادان شىققان كىتاپتار بار. اتاقتى بوراگانسكيدىڭ باسپاسى. بو­راگانسكي تاتار ازاماتى، پەتەربوردا باسپا ۇستاعان ادام،اباي شىعارمالارىن باس­پادان شىعارۋعا جاردەم ەتكەنى، ت.ب. بۇل ءوز الدىنا... وسى باسپادان 1873 جىلى شىققان ن.سە­ۆەرتسەۆتىڭ «و تۋركەستانسكيح جي­ۆوت­نىح» دەگەن ەڭبەگى بار. سەۆەر­تسەۆ اتىراۋدان شىعىس تۇركىستانعا دەيىن جاياۋ ارالاعان ادام. سول ءوزىنىڭ جەتى جىلعى ەكس­پە­ديتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەوگرافياسى مەن تاريحىن زەرتتەپ، وسى عاجاپ ەڭبەكتى قالدىرعان. ءار كىتاپتىڭ قولىما ءتۇسۋى ءارتۇرلى تاريح، ءارتۇر­لى تاعدىر. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ۆەسە­لوۆسكيدىڭ العىسوزىمەن جا­رىق كورگەن، پ.پولەۆويدىڭ «يس­توريا رۋسسكي سلوۆەستنوس­تي»، «يستوريا ۆسەميرنوي سلوۆەستنوستي» دەگەن 1886 جىلى جا­رىق كورگەن قۇندى كىتاپتار بار. كىتاپ­­­­حانامنىڭ باي بولۋىنىڭ وزىن­دىك سىرى بار. پروفەسسور ب.كەن­­­جەباەۆ، فولكلورشى عا­لىم ك.سەيدەحانوۆ، اكادەميك م.بالا­قاەۆ، قالامگەر ءو.تۇرمانجانوۆتار كىتاپحاناسىن ماعان اماناتتاپ كەتتى. وزبەكالى جانىبەك كىتاپ­حانا­سىنىڭ ءبىر بولىگى مەندە. ساحناگەر رايىمبەك سەيتمەت، جازۋشى ءاد­ھام شىل­تەرحانوۆ، عالىمدار ت.كاكى­شەۆ، س.قيراباەۆتار كىتاپحاناسىن ما­عان سىيلادى. وسىلاردىڭ بار­لىعى جينالىپ «تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن» قۇرۋعا نەگىز بولدى. بىرىنشىدەن وزىمدە بار كىتاپتاردىڭ سان-ساپاسى تۇرتكى بولدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن 13 مىڭ كىتاپپەن وسى يدەيانى قولعا الدىم. سو­دان ماعان كىتاپ بەرۋشىلەر، يدەيام­دى قولداپ-قوستاۋشىلار كو­بەيدى. وزبەكتىڭ كورنەكتى جازۋ­شىسى ناسىر فازىلوۆ جەكە كىتاپ­حا­ناسىنان 4 مىڭ كىتاپ (وزبەك تى­لىن­دەگى) سىيلادى. گەرولد بەل­گەردىڭ، كامال سمايىلوۆتىڭ جەكە كىتاپحانالارىنىڭ جاناشىرلارىنان، شىعىستانۋشى وتەگەن كۇمىسباەۆ كىتاپحاناسىنان كىتاپتار قوسىلدى. ۇيعىردىڭ ۇلكەن عالى­مى قوجاحمەت سادۋاقاسوۆتىڭ كىتاپ­حاناسى ءتۇپ-تۇگەلىمەن مەندە. ول كىسى بەيسەكەڭنىڭ شاكىرتى بولعان. جەڭگەمىز وماق سادۋاقاسوۆا ءوز قولىمەن تىزىمدەپ: «قۇلبەكجان، سەن بەيسەمباي اعانىڭ بالاسىسىڭ عوي. تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن جاساقتايمىن دەپ ءجۇرسىڭ. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جارار،– دەپ اكەلىپ تاپسىردى.

بۇل كىتاپحانانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءتىل جاعىنان دا باي. قازاق، قىرعىز، وزبەك، تاتار تىلدە­رىن بىلاي قويعاندا، التاي، شور، ساحا، چۋۆاش، ءتىپتى جويىلىپ بارا جاتقان لاحاي(تۇركى جۇراعاتى) تىلىندە دە كىتاپتار بار. تۇركيالىق ۇلكەن جۇرەكتى ازامات نامىق كەمال زەيبەك دوسىم تۇرىك تىلىندە 4 مىڭ كىتاپ سىيلادى. سونىمەن، قازىر ۇزىن سانى 32 250 دانا، 24 تۇركى تىلىندەگى كىتاپ جيناقتالدى. كوپ ادامنىڭ كىتاپقۇمارلىعى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا عانا پاي­داسىن تيگىزەدى. تۇركىستانداعى «تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن» اشۋعا نەگىز بولعاندىقتان، مەنىڭ كى­تاپقۇمارلىعىم، ءبىلىم قۋعان سان مىڭداعان جاندارعا سەپتىگىن تي­گىزەتىن، كوپكە پايدالى كىتاپقۇ­مارلىق بولدى عوي دەپ ويلايمىن».

P.S. كىتاپ – قازىنا. قازىنانى ۇستاۋ، ۇقساتۋ بۇل ۇلكەن اڭگىمە. ال ءسىز كىتاپ جينايسىز با، مارتە­بەلى وقىرمان؟ قازىناڭىز قاي دەڭگەيدە؟ بۇل: زامانداسقا ايتقان ازىراق بازىنامىز.

 

اتىرگۇل ءتاشىم،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:59

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار