كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالعان مۇرا
قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىندا كىتاپتى كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ كەلەدى. كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوزىنىڭ مول قازىناسىن, ءومىرى بويى تىرنەكتەپ جيناعان جەكە كىتاپحاناسىن تۇگەلىمەن ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنا سىيعا تارتتى. 2015 جىلدىڭ 22 قاڭتارىندا «مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ مەموريالدى كىتاپ كوللەكتسياسى» وقۋ زالىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. عالىم اعامىز اۋەل باستاعى وتكىزگەن قازىناسىن بەس جىلدان بەرى تولىقتىرىپ, بۇگىندە جەكە كىتاپحانا قورىنىڭ جالپى سانى 10410-عا جەتىپتى. بۇل زالدا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى باسىلىمدار تۋرالى اڭگىمە بولەك.
... تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا بولىمىندە جۇمىس ىستەيمىن. 1999 جىلدىڭ كوكتەمىندە حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆپەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. اسەرلى كەش سوڭىندا قالتاي اعا ءوزىنىڭ 10 مىڭعا جەتەقابىل كىتابى بارىن, سونىڭ 1 مىڭىن وسى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا سىيعا تارتاتىنىن ايتىپ ەدى. وعان كەشتى جۇرگىزىپ وتىرعان رەكتور م.جۇرىن ۇلى دا, قاسىندا وتىرعان اكادەميك ر.بەردىباي دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قۋانا قۇپتاستى.
كىتاپحاناعا ءجيى بارامىن, بىراق قال-اعاڭنىڭ كىتاپحاناسىنان دەپ تاڭبالانعان كىتاپتاردى بايقامادىم. كىتاپحاناشىلاردان سۇرايمىن. ولار ءال-ءازىp ول سىيلىق كەلمەدى دەپ ءجۇردى. جىلدار جىلجىدى. داڭعايىر دراماتۋرگ, قازاقتىڭ قالتايى دا دۇنيەدەن وزدى. قالامگەردىڭ باي كىتاپحاناسىنىڭ تاعدىرى نە بولدى ەكەن دەگەن وي ارا-تۇرا مازالايتىن. كەيىنىرەك (2015 ج.) دراماتۋرگتىڭ قازىناسى ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسىنا تاپسىرىلعانى جونىندە اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ قالدى. قالتاي اعانىڭ ۇل-قىزدارى قالامگەردىڭ مول مۇراسىن شاشاۋىن شىعارماي, (8 مىڭ دانا كىتاپتى) وبلىستىق كىتاپحاناعا سىيعا تارتىپتى. ىشتەي «قالاعاڭنىڭ قازىناسى حقتۋ كىتاپحاناسىنا بۇيىرماسا دا, تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە جارايتىنى قانداي جاقسى بولعان» دەپ, قۋانىپ قالدىق.
كەزىندە كوپ جازعان ءھام كوپ وقىعان كلاسسيك قادىر مىرزا ءالى ءوزىنىڭ مول قازىناسىنىڭ الماتىداعى پاتەرىنە, جەرتولەگە, ساياجاي ۇيىنە سىيماي تۇرعانى جايىندا قۇلاققاعىس ەتتى. باسپاسوزگە سۇحبات بەردى. سول تۇستا اقىننىڭ تۋعان جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىن باسقارىپ تۇرعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ جازۋشىعا ءزاۋلىم ءۇي سالىپ بەردى. قاداعاڭنىڭ مول قازىناسى (كاماز-بەن كەڭ جايعا, ورالعا كوشىرىلدى. ول تۋرالى «قادىر كوشىپ بارادى» دەپ «الاش ايناسى» جازدى دا). مول قازىنا شاشاۋى شىقپاي, شاشىلىپ قالماي قۇتتى مەكەنگە كوشتى. ءۇيى مۋزەيگە اينالدى. اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي (2015ج.) قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعى اشىلىپ, اقىننىڭ كىتاپتارى بۇگىندە وقىرماننىڭ يگىلىگىنە جاراپ, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدى.
جوعارىدا ءسوز ەتكەن كورنەكتى عالىم, قالامگەر ءھام قايراتكەر مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى, ءوزىنىڭ جيعان قازىناسىن جاس ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراتۋعا تابىستاۋى دا تاماشا ۇلگى بولدى. قالام قايراتكەرلەرى قادىر مىرزا ءالى مەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ دا رۋحاني مۇرالارىنىڭ ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ وتىرعانى قۋانتارلىق. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. عۇمىر بويى تىرنەكتەپ جيناعان مول رۋحاني قازىنانىڭ ارعى تاريحى دا ارقيلى بولىپ كەتەدى.ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن: ءبىر مىسال. اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ كىتاپحاناسى دا ەلىمىزدەگى ەڭ باي جەكە كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. «...سول كىتاپحانا تاعدىرى ايانىشتى بولىپتى. اقىن ايىقپاس دەرتكە ۇشىراپ, تورعايىنا كەلىپ, دەمى ۇزىلەردە ءوزى الماتىدان تۇگەلىمەن الدىرتقان كىتاپحاناسىنا جاۋدىرەپ قاراي بەرىپتى. كوزى جۇمىلعان سوڭ كوپ ۇزاماي قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن اۋرۋحانانىڭ ءبىر بولمەسىنە جينالعان كىتاپحاناسى ورتكە ورانعان... قالعان-قۇتقانى قازىر ەل يگىلىگىنە اينالىپ كەلەدى... يەلەرى جوق كىتاپحانالار... جاناشىرىنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, جينالىپ ەدى-اۋ! قازىر كىمگە مۇرا بولىپ قالدى ەكەن؟ بۇگىنگى كۇنگە سول تولىق كۇيىندە شاشاۋسىز جەتكەندەرى دە بار, وكىنىشكە قاراي شاشىلىپ قالعاندارى دا كەزدەسەدى. سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ كىتاپحاناسىن كورگەنبىز. بۇگىن شە؟ بەلگىسىز؟ (ق.ءالىم.«جەكە كىتاپحانا جەمىسى»//ەگەمەن قازاقستان, 2011.01.07.)
ءيا, كىتاپتىڭ مۇرالانۋى, كەيىنگى ۇرپاق كادەسىنە جاراپ, جاساقتالۋى ۇلكەن اڭگىمە.
تۇركى جۇرتىنا ورتاق كىتاپحانا
وسى تۇستا تۇركىستاندا «تۇركى حالىقتارىنىڭ كىتاپحاناسىن» جابدىقتاپ ەل يگىلىگىنە جاراتىپ وتىرعان جازۋشى-سىنشى, عالىم قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ ەڭبەگىن ايتپاسقا بولماس. قۇلبەك اعا دا كانىگى كىتاپقۇمارلاردىڭ ءبىرى. كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن باستالعان عالىمنىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەسى: «ەلىمىز عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا ەڭ كىتابى كوپ قالامگەر مەن بولۋىم مۇمكىن. كىتاپقۇمارلىق دەگەن دە ءبىر ازارت دۇنيە. كەزىندە «سويۋز كنيگوليۋبيتەلەي» دەگەن قوعام بولدى. مەن سول قوعامنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدىم. ونىڭ گازەتى بولاتىن. سول گازەتتە ماقالالارىم جاريالانىپ تۇردى. ءحىح عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىندا تۇركىستان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە ونىڭ باسپاسى بولعان. مەندە وسى باسپادان شىققان كىتاپتار بار. اتاقتى بوراگانسكيدىڭ باسپاسى. بوراگانسكي تاتار ازاماتى, پەتەربوردا باسپا ۇستاعان ادام,اباي شىعارمالارىن باسپادان شىعارۋعا جاردەم ەتكەنى, ت.ب. بۇل ءوز الدىنا... وسى باسپادان 1873 جىلى شىققان ن.سەۆەرتسەۆتىڭ «و تۋركەستانسكيح جيۆوتنىح» دەگەن ەڭبەگى بار. سەۆەرتسەۆ اتىراۋدان شىعىس تۇركىستانعا دەيىن جاياۋ ارالاعان ادام. سول ءوزىنىڭ جەتى جىلعى ەكسپەديتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەوگرافياسى مەن تاريحىن زەرتتەپ, وسى عاجاپ ەڭبەكتى قالدىرعان. ءار كىتاپتىڭ قولىما ءتۇسۋى ءارتۇرلى تاريح, ءارتۇرلى تاعدىر. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ۆەسەلوۆسكيدىڭ العىسوزىمەن جارىق كورگەن, پ.پولەۆويدىڭ «يستوريا رۋسسكي سلوۆەستنوستي», «يستوريا ۆسەميرنوي سلوۆەستنوستي» دەگەن 1886 جىلى جارىق كورگەن قۇندى كىتاپتار بار. كىتاپحانامنىڭ باي بولۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ, فولكلورشى عالىم ك.سەيدەحانوۆ, اكادەميك م.بالاقاەۆ, قالامگەر ءو.تۇرمانجانوۆتار كىتاپحاناسىن ماعان اماناتتاپ كەتتى. وزبەكالى جانىبەك كىتاپحاناسىنىڭ ءبىر بولىگى مەندە. ساحناگەر رايىمبەك سەيتمەت, جازۋشى ءادھام شىلتەرحانوۆ, عالىمدار ت.كاكىشەۆ, س.قيراباەۆتار كىتاپحاناسىن ماعان سىيلادى. وسىلاردىڭ بارلىعى جينالىپ «تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن» قۇرۋعا نەگىز بولدى. بىرىنشىدەن وزىمدە بار كىتاپتاردىڭ سان-ساپاسى تۇرتكى بولدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن 13 مىڭ كىتاپپەن وسى يدەيانى قولعا الدىم. سودان ماعان كىتاپ بەرۋشىلەر, يدەيامدى قولداپ-قوستاۋشىلار كوبەيدى. وزبەكتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ناسىر فازىلوۆ جەكە كىتاپحاناسىنان 4 مىڭ كىتاپ (وزبەك تىلىندەگى) سىيلادى. گەرولد بەلگەردىڭ, كامال سمايىلوۆتىڭ جەكە كىتاپحانالارىنىڭ جاناشىرلارىنان, شىعىستانۋشى وتەگەن كۇمىسباەۆ كىتاپحاناسىنان كىتاپتار قوسىلدى. ۇيعىردىڭ ۇلكەن عالىمى قوجاحمەت سادۋاقاسوۆتىڭ كىتاپحاناسى ءتۇپ-تۇگەلىمەن مەندە. ول كىسى بەيسەكەڭنىڭ شاكىرتى بولعان. جەڭگەمىز وماق سادۋاقاسوۆا ءوز قولىمەن تىزىمدەپ: «قۇلبەكجان, سەن بەيسەمباي اعانىڭ بالاسىسىڭ عوي. تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن جاساقتايمىن دەپ ءجۇرسىڭ. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جارار,– دەپ اكەلىپ تاپسىردى.
بۇل كىتاپحانانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءتىل جاعىنان دا باي. قازاق, قىرعىز, وزبەك, تاتار تىلدەرىن بىلاي قويعاندا, التاي, شور, ساحا, چۋۆاش, ءتىپتى جويىلىپ بارا جاتقان لاحاي(تۇركى جۇراعاتى) تىلىندە دە كىتاپتار بار. تۇركيالىق ۇلكەن جۇرەكتى ازامات نامىق كەمال زەيبەك دوسىم تۇرىك تىلىندە 4 مىڭ كىتاپ سىيلادى. سونىمەن, قازىر ۇزىن سانى 32 250 دانا, 24 تۇركى تىلىندەگى كىتاپ جيناقتالدى. كوپ ادامنىڭ كىتاپقۇمارلىعى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا عانا پايداسىن تيگىزەدى. تۇركىستانداعى «تۇركى حالىقتارى كىتاپحاناسىن» اشۋعا نەگىز بولعاندىقتان, مەنىڭ كىتاپقۇمارلىعىم, ءبىلىم قۋعان سان مىڭداعان جاندارعا سەپتىگىن تيگىزەتىن, كوپكە پايدالى كىتاپقۇمارلىق بولدى عوي دەپ ويلايمىن».
P.S. كىتاپ – قازىنا. قازىنانى ۇستاۋ, ۇقساتۋ بۇل ۇلكەن اڭگىمە. ال ءسىز كىتاپ جينايسىز با, مارتەبەلى وقىرمان؟ قازىناڭىز قاي دەڭگەيدە؟ بۇل: زامانداسقا ايتقان ازىراق بازىنامىز.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست
