اباي • 29 شىلدە، 2020

«كيتاب تاسديق» اباي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزى

251 رەت كورسەتىلدى

اۋەلى باسى بىلاي باستالىپ ەدى: ء«جۇز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى اباي مۇراسىن ازىق قىپ كەلە جاتقانىمىزعا. ءالى دە تامىرىن قوپارىپ، تانىپ بولدىق دەپ ايتا المايمىز. جۇمباق جاننىڭ سىرى شىن مانىندە وڭاي بولماي شىقتى. سوزىمىزگە تۇزدىق قىلعالى وتىرعان تۋىندىنىڭ ءبىرى – «كيتاب تاسديق». اتالمىش شىعارمانىڭ ءبىز وسى كۇنگە دەيىن تۇپنۇسقا ءماتىنىن وقىماي، تەك اۋدارماسىمەن الدانىپ كەلىپپىز.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباەۆ، EQ

بىلايشا ايتقاندا، مۇرسەيىت قول­جازباسىنان بەرمەن قاراي ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنىڭ تۇپنۇس­قاسى قازاق وقىرمانىنا جەتپەگەن. تەك قازاق تىلىندەگى ءتارجىمانى مىسە تۇتىپ، ونى تۇپنۇسقاعا تەڭ كورىپ جۇرە بەرگەنبىز. اباي سوندا «كيتاب تاسديق» شىعارماسىن قاي تىلدە جازعان؟ شاعاتاي تىلىندە. ياكي مۇسىلمان-تۇركي، ياكي قادىمشا، ياكي كىتابي تىلدە. ءبارى ءبىر نارسە. قازاقتىڭ ادە­بي ءتىلىن تۇرلەندىرگەن اباي تەك «كيتاب تاسديق» تۋىندىسىن وسىلاي وزگەشە تىلمەن جازعان. سەبەبى «كيتاب تاسديق» – كوركەم شىعارما ەمەس، عىلىمي ەڭبەك بولاتىن. ال شاعاتاي ءتىلى – بۇكىل تۇرىك جۇرتى مىڭ جىل بويى قولدانعان ورتاق ءتىل ەدى. عى­لىمي ءھام ادەبي. ول ورنەكپەن كەزىندە ءجۇسىپ بالاساعۇني، قوجا احمەت ياساۋي، بۇرھانەددين رابعۋزي، ءسايف ساراي، قادىرعالي جالايىريلار جازدى. «كيتاب تاسديق» – وسى كۇنگە دەيىن باعى اشىلماي كەلە جاتقان تۋىندى. ونىڭ باعى اشىلۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى ونىڭ تۇپنۇسقاسى جاريالانۋى كەرەك قوي. تۇپنۇسقا سوناۋ باياعى ارحيۆ سو­رەلەرىندەگى مۇرسەيىت قولجازباسىنىڭ ىشىندە شاڭ باسىپ، جاتىپ قالدى. سودان بەرى شىعارما ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ جاڭاشا اراب الىپبيىمەن دە، كەيىنگى لاتىن ءھام كيريلل الفاۆيتىمەن دە جارىق جۇزىنە شىققان جوق. ال ءبىز وقىپ جۇرگەن قازاقشا اۋدارما تۋىندىعا ءوز اتى قويىلماي، وسى كۇنگە دەيىن «38 قارا ءسوز» دەگەن لا­قاپ اتپەن ءجۇر. وتە ىڭعايسىز، ۇيات نار­سە ەكەن. ابايدان ۇيات، ۇرپاقتان ۇيات. اباي­دىڭ اۆتور­لىق قۇقى ابدەن اياق استى بولىپ كە­لىپتى. ەشتەن دە كەش جاقسى دەگەن. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قا­زاق­ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اشىلعان «مۇحتارتانۋ» عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعى وسى ماسەلەگە ءوز ۇلەسىن قوس­پاققا تالپىنىپ وتىر. وسى جولدار اۆتورى وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ءوزى­نىڭ ءبىر تالاپتى شاكىرتىنە «ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنداعى كور­كەم­دىك، تانىمدىق ماسەلەلەر» اتتى ديپ­لوم­دىق جۇمىس بەردى. ول شاكىرتتىڭ اتى-ءجونى – ءازىمحان يسابەك. ءازىمحان قازىر بىلدەي ماگيسترانت. ول ءوزىنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىن ءساتتى قورعاپ، وسى تاقىرىپتى ەندى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا رەتىندە زەرتتەپ ءجۇر. جاقىندا ول بەلگىلى ارابتانۋشى عالىم ابدۋللا جولداسپەن بىرگە ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» تۋىندىسىنىڭ تراسنكريپتسياسىن جاساپ شىقتى. ءبىر جەرى ءوشىپ، ءبىر جەرى كوگەرىپ، سارعايعان پاراقتاردان اباي­دىڭ ءاربىر ءسوزىن، ءاربىر ءارپىن تانىپ، وقىپ شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ونشا-مۇنشا وقىلماعان تۇستارى دا بار ازىرشە. ترانسكريپتسيا م.اۋەزوۆتىڭ مۇرا­جاي ۇيىندەگى مۇرسەيىت قولجازباسى­نا سۇيەنىپ جاسالدى (لمما. كيپر-1، №351). قول­جازبانى قولعا تۇسىرۋگە قول ۇشىن بەرگەن مۇراجاي ديرەكتورى ديار قو­ناەۆ­قا ايتار العىسىمىز شەكسىز. الدا اتقا­رىلار ىستەر شاش-ەتەكتەن. سويتسە دە، وسى ءبىر ماڭىزى ەلەۋلى جاڭالىقتى ەل-جۇرت­پەن ءبولىسۋدى ءجون كورىپ، ءماتىندى جاريا­لاۋعا بەرىپ وتىرمىز. وقىرمان اباي­دىڭ تاسادا قالعان تۋىن­دىسىن وقىپ، راحاتتانىپ، ءلاززات السىن دەگەن ويمەن. عاسىر قويناۋىنان ارشىپ الىن­عان اباي اتامىزدىڭ مۇراسىن بۇگىنگى ۇرپاق تو­سىر­قاپ، جاتىرقاماي قابىلدايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. كەزىندە اتاقتى پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ: «ابايدىڭ ەڭ قيىن-قىستاۋ ويلارىنىڭ ءبىرى 38-ءىنشى قا­را ءسوزى. بۇعان ازىرگە ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاي ءجۇر» دەگەن ەدى ء(ا.قوڭىراتباەۆ. قازاق ەپوسى جانە تۇركولوگيا //فارابي جانە اباي. عىلىم، الماتى، 329 ب). بالكىم وسى باسىلىم ءتىس باتىرۋدىڭ العاشقى باسپال­داعى بولار (ابايدان ۇيات، ۇرپاقتان ۇيات... Qamshy.kz. 8.10.2019; تاسادا قالعان تۋىن­دى. Abaialemi.kz. 9.10.2019).

«كيتاب تاسديقتى» وسىلاي جاريا عىپ، ەلگە جەتكىزىپ ەدىك. ودان بەرى بىرنەشە ايدىڭ ءجۇزى بولدى. مۇرسەيىت بىكى ۇلى اقساقالدىڭ قولجازباسىمەن تىنباي جۇ­مىس جاسادىق. العاشقىدا شاعاتاي (ەسكى تۇرىك) تىلىمەن جازىلعان قولجازبانى كو­رىپ ابدىرىپ قالعان ەدىك. وندايدى وقىپ جۇرمەگەننەن كەيىن تۇسىنىكتى نارسە عوي. توتە جازۋدى توتەسىنەن وقيتىن قىتاي ەلىنەن كەلگەن باۋىرلارىمىز دا بۇل جازۋدى وقي المايتىن بوپ شىقتى. تازا اراب ءتىلىن سۋشا سىمىرەتىن كەيبىر مولدالارىمىز دا «بۇل جازۋعا ءتىسىمىز باتپايدى» دەپ، تىزگىندى كەيىن تارت­تى. سويتسەك بۇل شاعاتايىڭىز بولەك نارسە ەكەن. اقىرى مىڭ بولعىر يمام ابدۋللا جولداس اعامىز وقىپ بەردى عوي. سو­دان قولجازبانىڭ نۋ ور­مانىنا كىرىپ كەت­تىك. اقىرى ەجەلەپ وقۋ دارەجەسىنە جەت­تىك. ەسەسىنە اباي­دىڭ تۇپنۇسقا ءماتى­نىن وقىدىق. بى­راق اراب گرافيكاسىمەن جا­زىلعان شا­عا­تاي نۇس­قا­سىنداعى ءماتىندى كيريلل گرافي­كا­سىن­داعى 2020 جىلعى قازىرگى قازاق تىلىنە تولىق، يدەال قالىپتا كوشىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اڭداعانداي بولدىق. بىراق كوپ جاقىندادىق دەپ ويلايمىز. اقىرى وزى­مىزشە سوڭعى نۇسقا جاسادىق. كەيبىر فيلو­لوگيالىق ەرەكشەلىكتەر:

  1. اباي قولدانعان ءالىپبي ەسكى (قاديم) تۇرىك ءالفاۆيتى. نەمەسە شاعاتاي. بۇل ءالفا­ۆيتتىڭ ەرەكشەلىگى: اراب گرافيكاسىنىڭ پارسىلانعان نۇسقاسى دەۋگە كەلەدى. وندا اراب الىپبيىندە جوق گ، چ، پ ارىپتەرى بار. بۇل ارىپتەر اراب تىلىندە جوق دىبىستاردى پارسى تىلىندە بەلگىلەۋ ءۇشىن كىرگىزىلگەن. «كيتاب تاسديق» شىعارماسىندا اۆتور بۇل ارىپتەردى سول پارسى سوزدەرىن بەلگىلەۋ ءۇشىن قولدانعان. مىسالى، شىعارمادا گ-ءارپى (يادگار، گۋل)، پ-ءارپى (پايعامبار، پəك)، چ-ءارپى بار سوزدەر (گارچي) بار.
  2. لەكسيكالىق قۇرامى تۋرالى. اراب، پارسى سوزدەرى بار. اسىرەسە اراب سوزدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. شىعارمادا ارابتىڭ 280 ءسوزى قولدانىس تاپقان. ول سوزدەردىڭ كوبى تەرمين سوزدەر. سونداي-اق پارسىشا: يادگار، ءۇمىد، مولا، باھرا، راست، حəمما، پايعامبار، بəندə، حۇدا، ھəميشə، گۋل، ناماز، رۋزا، زينھار، جۋانمəرد، كۇنəكəر، ھۋنəر، يشان، دۋست، پəك، گارچي، داريا; لاتىنشا: يكرا، ماشينا، فابريكا; ەسكى گرەك تىلىندە ء(بىر ءسوز بار): ەلەكتىر، ەسكى تۇرىكشە:گۇزəل، كىبىك، چالما سوزدەرى بار. ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنىڭ جالپى 310 سوزدەن تۇراتىن سوزدىگى جاسالدى. ونى جاساۋدا نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى يساتاي باتىر اتسالىستى.
  3. شىعارما ءتىلى j – توبىنا جاتاتىن ء(سوز باسىندا ج ورنىنا ي دىبىسى كەلە­تىن ءتۇر) فورمادا جازىلعان. ءسوز باسىندا ج ءارپىنىڭ كەلۋى نەگىزى تۇرىك ءتىلىنىڭ قىپ­شاق توبىنا، ي ءارپىنىڭ كەلۋى قارلۇق توبىنا ءتان نارسە. ال سويتە تۇرا «كيتاب تاسديق» شىعارماسىندا ءسوز باسىندا ج ءارپى ەمەس، ي ءارپىنىڭ كەلۋ سەبەبى – اۆتور بۇل شىعارمانى جازعاندا ورتاق تۇرىك ادەبي تىلىندە (ياعني، شاعاتاي تىلىندە) جازعان. ال ورتاق تۇرىك ادەبي تىلىندە وعىز، ۇيعىر (قار­لۇق)، قىپشاق تىلدىك نۇسقالاردىڭ ءبارىنىڭ دە ۇلەسى بار. مىسالى: وزگا دەگەن وعىز ءسوزى مەن قىپشاق توبىنداعى باسقا ءسوزىنىڭ قولدانىلۋى. يوق دەگەن قارلۇق تىلدىك فورماسى مەن جوق ءتارىزدى قىپشاق ءسوزىنىڭ قاتار قولدانىس تابۋى. بۇنىڭ ءبارى ورتاق ادەبي ءتىل نورماسى اياسىندا (كونتەكستىندە) بولىپ جاتقان قالىپتى قۇبىلىستار.
  4. شىعارمادا ش دىبىسىنىڭ ورنىنا چ دىبىسى قولدانىلادى: قالايچا (قالايشا)، ءولچاۋلى (ولشەۋلى)، ءۇچۇن ء(ۇشۇن)، ەلچى (ەل­شى)، تىنىچدىق (تى­نىش­دىق)، بارچا (بارشا)، انچەيىن (ان­شەيىن)، چالما (شالما)، جامانچىلىق (جا­مانشىلىق) ت.ب. تاعى س ءارپىنىڭ ورنىنا ش ءارپىنىڭ: ءىش ء(ىس)، باش (باس); ت ءارپىنىڭ ورنىنا د ءارپىنىڭ: داراتعان (تاراتقان) قولدانىلاتىن جەرلەرى بار.
  5. ەرىندىك دىبىستار ەزۋلىك دىبىس­تار­دىڭ ورنىن باسقان جەرلەر بار: ءۇيۇر ء(ۇيىر)، تانۇماقلىق(تانىماقلىق)، سالىندۇرۇب (سالىندىرىب)، جاسۇندا (جاسىندا)، تابىنۇب (تابىنىپ)، بويۇمۇز­داعى (بويىمىزداعى)، داۋۇسسىز (داۋىسسىز)، ساۋۇتسىز (ساۋىتسىز) ت.ب.
  6. شىعارمادا شاعاتاي تىلىنە ءتان شىلاۋلار تۇرىكشە: ءبىرلان (مەن)، كىبىك (سياقتى)، ارابشا: ۋا (جانە)، لاكين (بىراق)، پارسىشا: حəمما (بارشا) ەركىن قولدانىلادى (تىلدىك تالداۋ بارىسىندا مىنا ەڭبەكتى پايدالاندىق: ر.سىزدىقوۆا، م.قويگەلديەۆ. قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جانە ونىڭ جىلنامالار جيناعى. الماتى، قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 1991).

ابايدىڭ «كيتاب تاسديقتا» قولدانعان ءتىلىن تازا شاعاتاي ءتىلى دەپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبى وندا قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى دە كەزدەسەدى. ەڭ دۇرىسى شىعارما ءتىلىن تۇرىك ادەبي ءتىلىنىڭ ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىنداعى قولدانىس تاپقان ءتۇرى دەۋگە بولادى. شاعاتاي ءتىلىنىڭ ءوزى ءار كەزەڭدە ءتۇرلى ترانسفورماتسياعا ۇشىراعانى بەلگىلى. ەجەلگى ۇلگىلەردەن ج.با­لاساعۇنيدىڭ «قۋتادعۋ بىلىك»، بابىر­­دىڭ «بابىرناما»، بۇرھانەددين راب­عۋزيدىڭ «قيساس-ۋل-ءانبيا رابعۋزي»، قا­دىر­عالي ءجالايىريدىڭ «جاميعات تاۋاريح» ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە سالىستىرىپ قاراعاندا ورنەگى ەڭ جاقىنى رابعۋزيدىڭ «قيساس-ۋل-ءانبيا رابعۋزي» شىعارماسى دەپ ويلايمىز.

ەندى «كيتاب تاسديقتىڭ» ىشكى الەمىنە كىشكەنە شولۋ جاساپ كورەيىك. «كيتاب تاسديق» – ابايدىڭ ەڭ باستى شىعارماسى. بۇل تۋرالى كوكباي جاناتاي ۇلى جاقسى ايتقان: «ابايدىڭ جالپى، ءدىني وسيەتتەرى مەن نەگىزگى ءدىني پىكىرلەرى قارا ءسوزىنىڭ ىشىندەگى «عاقليات تاسديقات» دەگەن سوزىندە تولىق ايتىلعان. ارقاشان اۋىزشا ايتاتىن ۋاعىز ناسيحاتتارى بولسىن، ولەڭمەن ۇگىت قىلىپ ايتاتىن ادامشىلىق جولى، قۇدايشىلىق جولى بولسىن، بارلىعى دا سول سوزىنە جينالىپ كەلىپ قورىتىلعان سياقتى. كەيدە جازىلعان ءدىن جايىنداعى ولەڭدەر بولسا، تۇگەلىمەن سول ءسوزدىڭ جەكە-جەكە پىكىرلەرىنەن تۋعان سياقتى» دەيدى. (اباي تۋرالى ەستەلىكتەر. الماتى، قالامگەر، 2018، 212 ب). كوكباي شىعارماعا وتە جوعارى باعا بەرىپ وتىر. ياعني «كيتاب تاسديق» – اباي شىعارماسىنىڭ كۆينتەسسەنتسياسى دەپ تۇر عوي ول. ءبىر ارتىق كەمى جوق باعا.

اباي «كيتاب تاسديق» شىعارماسىندا: اللاھ، يمان، يسلام، ادام تاربيەسى (مىنەز-ق ۇلىق)، جاراتىلىس الەم سىرى، تاركى دۇنيەلىك (سوپىلىق ەلەمەنتتەر)، تولىق ادام ءىلىمى (جۋانماردلىك)، ونەر (ەستەتيكا)، ءبىلىم جۇيەسى، زاماناۋي تەحنولوگيا، ناماز ت.ب. تۋرالى ويلار قوزعايدى.

وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسى – جاراتۋشى. اللاھ تاالا. اباي: «سونان سوڭ عانا اللاھ تاالانى تانۇماقلىق، ءوزىن تا­نۇ­ماق­­لىق، ءدۇنيانى تانىماقلىق، ءوزى ادام­لىعىن بۇزماي ءجالبۋ مانفاات، دافعۋ مۋزارراتلارنى ايۋرماقلىق سەكىلدى يلم-ءبىلىمنى ءۇيرانسا ءبىلار دەب ءۇمىد قىلماقعا بولادى، بولماسا يوق، انىڭ بولماسا چالا» دەيدى. جارتۋشىنى، دۇنيەنى ءھام ءوزىڭدى تانۋ. ادامنىڭ جاراتىلعانداعى بار تىن­دىرماقشى بولعانى وسى نارسەلەر عانا ەكەن. قالعانى شە؟ ءبىزدىڭ ميىمىزدى تور­لاعان نارسەلەر ءجۇدا كوپ سياقتى ەدى عوي؟! ولار الگى ۇشەۋىن تانىماق جولىن­داعى قاجەتتى نارسەلەر عانا ەكەن. بار بولعانى سول. ءيا، اباي وسىلاي بۇل شىعارمادا دۇنيەنى تۇبىرىمەن قوپارىپ كورمەكشى بولعان. وعان بارىن سالدى. مي ءسولىن سىقتى دەسە بولادى. ويتكەنى شىعارما «حاقيقات ءسۇيۇب، چىندى بىلماك قۇمارىڭ بار بولسا» دەگەن شارتپەن جازىلعان ەدى. اۋەلى جاراتۋشىدان باستادى: ء«سىز: ء«امانتۋ ءبيللاھي كاما ءھۋا بي ءاسمايھي ۋا سيفاتيھي» دەدىڭىز» دەيدى. قۇدايدى ەسىم سيپاتتارىمەن تانۋعا شاقىرادى. ءار نارسەنى تانۋ ءۇشىن ونىڭ سيپاتىنا قاراۋ كەرەك. جۇرەر جول سول. ولاي بولماسا كونت ايتقان: ميفولوگيا دا، فيلوسوفيا دا، ەمپيريكا دا سىزگە جاردەم بەرە المايدى. كونتقا سەنسەك قۇداي بىزگە سو كۇيى جۇمباق نارسە بوپ قالار ەدى. قۇداي دا بىزگە جۇمباق بوپ قالماس ءۇشىن ءوزىنىڭ ەسىم سيپاتتارىن بىلدىرگەن. ابايدىڭ دا: «اگاردا ول سيفاتلار ءبىرلان تاريفلاماساك بىزگە ماريفاتۋللاھ قىيۇن بولادى. ءبىز اللاھ تاالانى ءوزىنىڭ بىلىنگانى قادار عانا ءبىلامىز» دەگەنى سودان. ارتىنان كالامشىلەر ورنەگىنە سالىپ، شاماسىنىڭ جەتكەنىنشە اللاھ ەسىم سيپاتتارىن شو­لىپ وتەدى. سەبەبى: «اللاھ تاالا – ءولچاۋ­سىز، ءبىزنىڭ اقلمىز – ءولچاۋلى. ءولچاۋلى ءبىرلان ءولچاۋسىزنى بىلارگا بولمايدى» دەيدى دانىشپان. وسى زور تانىم. ياعني ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى تانۋ. ولشەۋسىزگە ولشەۋلىنى تانۋ ءسوز بولىپ پا؟! قۇدايدى تانىماعان ءوزىن تانىمايدى. الەمدى تانىمايدى. اباي ءوزىن قايتىپ تانىپتى:

 «ادام بالاسىن قۇرت، قۇس، وزگە حايۋان سيفاتىندا ياراتماي، بۇل گۇزال سيفاتدا قىلىب، ەكى اياقعا باستىرىب، باسىن جوعارى تۇرعىزىب، ءدۇنيانى كوزدەرلىك قىلىب، وزگە حايۋانلار سەكىلدى تاماقنى ءوز باسىمانان الدىرماي، ىڭعايلى ەكى قولدى باسقا حىزمات قىلدىرىب، اۋزىنا قولى اس بەرگاندا نە ءىچىب، نە جەگانىن ءبىلماي قالماسۋن دەب، ءيۇسىن الىب، لاززاتلانعانداي قىلىب، اۋىز ۇستىنە مۇرۇندى قويۇب، انىڭ ءۇستىنان تازا­لىعىن بايقارلىق ەكى كوز بەرىب، ول كوزلەرگە نازىكلىگىنان زاراردان قورعاب تۇرارلىق قاباق بەرىب، ول قاباقلارنى اچۇب-جاۋۇب تۇرعاندا قاجالماسۇن دەب كىرفىك جاساب، ماڭلاي تەرى تۋرا كوزگا اقباسۇن دەب، قاعا بەرۋگە قاس بەرىب، يۇزىنە كورۇك قىلىب، ءبىرىنىڭ قولۇنان كەلماسداي ءىسدى كوبدەسىب بىتىرماقعا، بىرەۋى ويۇن بىراۋىنە ۇقتۇرارلىق تىلىنە ءسوز بەرىب، ياراتماقلىعى مۋحاببات ەماس با؟ كىم وزىڭە مۇحاببات قىلسا، ساعان دا وعان مۇحاببات قىلماق قارىز ەماس ءبا؟». ءوستىپ تانىپتى. كونت ءوستىپ تانىماپتى. اباي ەندى الەمدى قالاي اقتارىپ قارايدى:

«اقىل كوزىمان قارا: كۇن قىزدىرۇب، تەڭىز­دان بۇلۋت چىعارادى ەكان. ول بۇلۋت­لاردان ياڭبىر ياۋىب، جەر ءيۇزىندا نەچا ءتۇرلى دانلەردى ءوسىرىب، جەمىسلارنى ءون­دۇ­رۇب، كوزگە كورىك، كوڭىلگە راحات، گۋل-باي­چاچاكلارنى، اعاچ-يافراقلارنى، قانت-قا­مىسلارىن ءوندۇرۋب، نەچا ءتۇرلى ءنا­باتاتلارنى ءوستىرىب، حايۋانلار ساقلاتىب، بۇلاقلار اعۇزۇب، ءوزان بولىب، ءوزانلار اعىب، داريا بولىب، حايۋانلارعا، قۇسقا، مالعا سۋسىن، بالىقلارعا ورۇن بولىپ جا­تىر ەكان. جەر ماقتاسىن، كەندىرىن، جەمى­سىن، كەنۇن; گۇللار گ ۇلىن، قۇسلار ءجۇنۇن، ەتىن، جۇمىرتقاسىن; حايۋانلار ەتىن، ءسۇتىن، كۇچىن، كوركىن، تەرىسىن; سۋلار بالىعىن; بالىقلار يكراسىن، ءھاتتا ارا بالىن، بالاۋىزىن; قۇرت يفاكىن – ءھامماسى ادام بالاسىنىڭ فايداسىنا ياسالىب، ھەچ بىرىندە بۇل مەنىكى دەرلىك بىرنارسە جوق، ءبارى – ادام بالاسىنا تاۋسىلماس ازىق. ءمىليۇن حيكماتمانان ياسالعان ماشينا، فابريكا ادام بالاسىنىڭ راحاتى، فايداسى ءۇچۇن ياسالسا، بۇل ياساۋچى مۋحاببات ءبىرلان ادام بالاسىن سۇيگانلىگى ەماس با؟ كىم سەنى سۇيسە، ونى سۇيماك قارىز ەماس با؟ ادام بالاسى قاناعاتسىزلىقمانان بۇل حايۋانلارنىڭ تۇقىمۇن قۇرۇتىب، الدۇڭعۇلار ارتقىلارعا ءجابىر قىلماسۇن دەب، مالنى ادام بالاسىنىڭ ءوزىنىڭ قورعا­نىنا قورعالاتىب، وزگە حايۋانلارعا ءبىرىن ۇشقۇر قاناتىنا، ءبىرىن كۇچتى قۋاتىنا، ءبىرىن ەكى اياعىنا سۇيەنتىب، ءبىرىن بيۇك جار­تاسقا، ءبىرىن تەراڭ تۇڭعۇيۇقعا، قالىڭ ورمانعا قورعالاتىپ ءھام ءھاربىرىن ءوسۇب-ونبەككە قۇمار قىلىب، جاس كۇنىندە كىچكەنا ۋاقتىندا شافقات سيحرى ءبىرلان باسلارىن بايلاب، قامقۇر قىلىب قويماقلىعى – ادام بالاسىنا ءوسۇب-ءونىب، تەڭلىك السىن ەماس، بالكي ادام بالاسىنىڭ ءۇزىلماس ناسىلىنە، تاۋسىلماس ازىق بولسىن دەگانلىك. ءجا، بۋل حيكماتلارىنان ءھامماسىنان ءھام مارحامات ءھام ادالات زاھير تۇر ەكان.

ءبىز ورتامىزدا بۇل مارحامات، ادا­لاتنى يماننىڭ شارتىنان حيساب قىل­مايمىز. انىڭ ءۋچۇن مۋسليم بولعاندا اللاھقا ءتاسليم بولىب، انىڭ يولىندا بولماق ەدىك، بولعانىمىز قايسى؟ بۇل ەكى ايمانان كۇننان ارتۇق ماعلۇم تۇرعان جوق با؟ فيلى ھۇدانىڭ ھەچ ءبىرىن دە قارار قىلمايمىز، وزگالاردا بولعانۇن جەك كورمايمىز، ءوزىمىز تۇتبايمىز، بۇل حياناتچىلىق ەماس با؟ حياناتچىلىققا ءبىر قارار تۇرعان ادام – يا مۇسىلمان ەماس، ەڭ بولماسا چالا مۇسىلمان». مىنە، ناعىز يمان. ناعىز تانىم. ابايدىكى ابستراكتىلى يمان ەمەس، رەالدى يمان. وعان دۇرىس تانىم جولىمەن كەلىپ وتىر. زاھير ءھام باتندى حاۋاس ساليممەن كورگەن جان وسىلاي سويلەر بولار. ابايدا سحولوستيكا دەگەن نارسە جوق. ءھام تۇماندى ميفولوگيا ياكي تار شەڭبەرلى فاناتيزم جوق. وسىندايعا ۇرىنعاندار كوپ بولدى. اباي سولاردى ورىندى سىنايدى. ابايدا نۇرلى اقىل قاتتى جۇمىس ىستەگەن عوي. يسلامدا تاركى دۇنيە جوق. ەكى دۇنيەگە بىردەي قارايدى. سوڭعى ءبىراز عاسىرلاردا مۇسىلماندار سول تاركى دۇنيە بولامىز دەپ كوپ نارسەدەن ايى­رىلدى. قوعام، ساياسات، ءبىلىم-عىلىم، تۇر­مىس، ەكونوميكا، مادەنيەت ت.ب. سالالارىندا قاتتى ارتتا قالدىق. قازاقتى دا بىرجاقتى كىنالاۋ دۇرىس ەمەس. ەل سونداي ءبىر تاريحي تىعىرىققا تىرەلدى. اباي سول تاريحي كولليزيا تامىرىن تامىرشىداي ءدوپ باستى. ەكى دۇنيە ارا-قاتىناسىن انىق كوردى. قۇران ءبىر جاقتا، الەم ءبىر جاقتا، قازاق ءبىر جاقتا قالعانىن ءتۇسىندى. ءفانيدى باحي كونتەكسىندە قاراۋدا شالا مۇسىلمان بوپ جۇرگەنىمىزدى ايتتى. قۇلشىلىق دەپ قۇلشىلىقتىڭ كولەڭكەسىن ءتۇسىنىپ جۇر­گەن ەكەنبىز. ياعني اۋەلى ىرگەتاستى (فۋندامەنتتى) جوندەۋ كەرەك ەدى. «كيتاب تاسديق» دەپ شىعارما جازۋى سودان. راستاۋ كەرەك ەدى. نەنى؟ ءبارىن. بۇكىل بولمىستى. وي-ءورىستى. كۇنكورىستى. نامازدى ايتادى. جىلىك-جىلىك قىپ تالدايدى. ەندى بىردە اتاقتى امەريكالىق ونەرتاپقىش نيكولا تەسلا تۋرالى اڭگىمە وربىتەدى. شىعارماداعى «ادام بالاسىنا فايدالى ءىس چىعارماقلىعىنا ياعني ەلەكتىريانى تاۋىب، اسماننان جايدى بۇرۇب» دەگەنى سونى مەڭزەيدى. ن.تەسلا سوناۋ حح عاسىر باسىندا (1900) نايزاعايدان ەلەكتر توگىن الۋعا بولاتىنى جايىندا اڭگىمە قوزعاعان عالىم. عىلىمي گيپوتەزاسىنا پاتەنت تە الىپ ۇلگەرگەن (پاتەنت №685957، 5 قاراشا 1901 جىل). اباي ودان دا حاباردار بوپ تۇر عوي. ءسويتىپ «كيتاب تاسديق» ىشىندە ەلەكتريا دا ءجۇر. يمانعا ەلەكتريانىڭ دا قاتىسى بار ەكەن. ن.تەسلا – حح عاسىر وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ادام. ول – ءححى عاسىرداعى ستيۆ دجوبس. وركەنيەتسىز ءومىر جوق. يمانعا دا تيەر زارداپ وراسان. يمان مەن وركەنيەت ەت پەن تەرى. سودان يمانىن ۋايىمداعان اباي ونداي وركەنيەتكە جەتۋ ءۇشىن ءبىلىم رەفورماسىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى:

«ۋا ءيانا پايعامبارىمىز ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام «اقىرزاماننا ءبىر يىل­لىق، ءبىر كۇن بولار» دەگاندا ساحابي-كاراملار «بۇل ءبىر يىللىق ءبىر كۇندە ناماز نەچەۋ بولار» دەپ سۇراعاندا، «انىڭ فاتۋاسىن سول زاماننىڭ اليملارى ءبىلار» دەگەن سوزىنەن ءبىر عيبراتلانىب قاراساڭ، زامانا وزگەرۋ ءبىرلان قاعيدالار وزگەرىلمەگىن بىلدىرگەنى ماعلۇم بولادى. بۇل كۇندەگى تاحسيلعۋلۋم ەسكى مادراسالار ۇرفىندا بولىب، بۋل زامانعا فايداسى جوق بولدى. سوعان قاراي عۇسمانيادا ماكتاب حاربيا، ماكتاب رۋشديالار سالىنىب، جاڭا نيزامعا اينالعان. مۇنداعىلار ۋزاق يىللار عۇمىر وتكىزۇب، يلمنى فايداسىز ۇزاق ءباحسلارمانان كۇ­نۇن وتكۇزىب، مايشات ءدۇنيادان نادان ءبىر ەسسىز ادام بولىب چىعادى دا، ھەچ ءبىر حاراكاتكا لاياقاتى جوق بولعان سوڭ ادام اۋلاۋعا، ادام ال­داۋعا سالىنادىلار. كوبىناسا بۇنداي ەسسىزلارنىڭ ناسيحاتى دا ءتاسيرسىز بولادى. ءدۇنيانىڭ ماعمۋرلىعى ءبىر ءتۇرلى اقلعا نۇر بەرىب تۇراتۇعىن ءنارسا. جوقچىلىعنىڭ ادامنى حايۋانلاندىرىب جىباراتۇعىنى دا بار. بالكي، ءدۇنيانى ۋا يلمىن ءبىلماي قالماقلىق – ءبىر ۇلكەن زارارلى نادان­لىق، ول قۇراندا سوگىلگان». مىنە، اباي­عا وركەنيەت نە ءۇشىن كەرەك بوپ تۇرعا­نى. ادام اۋلاۋعا ەمەس، ءبىلىم اۋلاۋعا ءتۇسۋ. وسىنداي ءبىلىم رەفورماسى كەرەك بىزگە. قۇرى باحس ءبىلىم ەمەس. مەكتەپتە وقۋشى­عا نيۋتوننىڭ زاڭىمەن بىرگە قۇدايدىڭ زاڭىن دا بىلمەك ءلازىم. ءفاني باحي سوندا توعىسادى. انىق، دۇرىس، پايدالى ينفورماتسيا العان بالا عانا دەنى دۇرىس تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. اباي­دىڭ تولىق ادام تۋرالى ويلارى وسىنى مەڭزەيدى: «ەندى ءبىلىڭلار، ەي ءفارزاندلار! ھۇداي تاالانىڭ جولى نيھاياتسىز بولادى. انىڭ نيھايتىنا ھەچكىم جەتبەيدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ، كىم قادام باسدى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى». ابايدىڭ تولىق ادام فورمۋلاسى وسى.

«كيتاب تاسديق» – سول ابايدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان وسيەت ءسوزى. ەندىگى مىندەت. ابايدى دۇرىس تانىپ، زەردەلەۋ.

 

اقجول قالشابەك،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار