مىسالى, دالاداعى قاراپايىم سارىمساق تالاي اۋرۋعا ءدارۋ. بىراق كوكتەمدە كورشىلەردەن سۇرانىس ءتۇسىپ تۇرعانىن مالدانىپ, پايدا تاپقىسى كەلگەن وتانداستارىمىزدىڭ ەشتەڭەگە قاراماستان تۇقىم شاشىپ ۇلگەرمەگەن سارىمساقتى شەكارا اسىراتىنى بار. جۋاشىعىمەن قازىلىپ الىنعان, تۇقىمىن شاشپاعان قايران سارىمساق ەندى قايتىپ شىقپايتىنىن ويلاعاندا جۇرەگىڭىز اۋىرادى.
سان ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ ىشىندە وسى جەردىڭ تاريحى مەن ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ كۋاسىندەي, ىقىلىم زامانداردان بەرى قازاق جەرىندە وسەتىن ەندەميك وسىمدىكتەر دە بار. بارلىعى دا قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, بەتپاقدالا مەن سىرداريا, قاراتاۋدىڭ سىلەمدەرىندە عىلىمدا شرەنك توبىلعىسى, ىلە الاتاۋىنىڭ جاپىراقتى ورمانىندا مۇشكەتوۆ تۇيەسىڭىرى ءتارىزدى اتاۋلارىمەن بەلگىلى وسىمدىكتەر جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. وسى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردى قورعاۋعا اسا ءمان بەرىلمەي كەلەدى. بۇگىندە قازاقستاندىق «قىزىل كىتاپقا» 306 وسىمدىك ەنگىزىلسە, سوڭعى جىلدارى ازايىپ بارا جاتقان, قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى 100-دەن اساتىن ءتۇرى ايقىندالعان.
جاقىندا جۋرناليست جانات ارداق ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ اتىنا قىتاي مەديتسيناسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى چۋ دجۋن حۋا ەسىمدى قحر ازاماتىنان ء«بىزدىڭ كومپانيا دارىلىك وسىمدىك شيكىزاتىن جيناۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە ساتۋ-ەكسپورتتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سىزدەن قازاقستاندا قانداي رۇقسات قۇجاتتارىنىڭ ءتىزىمىن جيناۋ قاجەت بولاتىنىن, ۋاكىلەتتى ورگان قانداي تالاپتار قوياتىنىن ءتۇسىندىرۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەگەن حات كەلگەنىن جازدى. وندا قىتايلىقتىڭ قازاق دالاسىندا جابايى, تابيعي كۇيىندە وسەتىن دارىلىك شوپتەردى دە, سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جەكە مەنشىگىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنەن دارىلىك شيكىزاتتى دا جيناۋعا كىرىسەتىن نيەتىن اشىق مالىمدەگەنى ايتىلعان ەكەن. ءيا, كىم نە جازبايدى, كىم ءوتىنىش جىبەرمەيدى دەرسىز؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى بەرىلگەن جاۋاپتا بولىپ تۇر. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى م.مىرزاعاليەۆ ءوز جاۋابىندا مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا دارىلىك شوپتەردى جيناۋعا بولاتىنىن, بۇل ءۇشىن جەر كودەكسىنە سايكەس رۇقسات قاعازىن – «اعاش كەسۋ بيلەتىن» جانە «ورمان بيلەتىن» السا جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپتى. «ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردە دارىلىك ءشوپ جيناۋعا كەلسەك, جابايى وسەتىن وسىمدىكتەردى زاڭسىز جيناپ, ەكسپورتتاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى بار بيولوگيالىق نەگىزدەمە الۋ تالاپ ەتىلەدى. ەكولوگيالىق ساراپتاما قورىتىندىسىن دارىلىك شيكىزات جينالاتىن جەردەگى وڭىرلىك اكىمدىكتىڭ ەكولوگيا دەپارتامەنتى بەرەدى», دەلىنگەن قىتايلىق كاسىپ يەسىنە.
ارينە چۋ دجۋن حۋا باسقاراتىن ينستيتۋتتىڭ جيناعان شوبىنەن ءبىزدىڭ ەلدە ءدارى جاسامايتىنى انىق. ياعني «اعاش كەسۋ بيلەتى» مەن «ورمان بيلەتىن» يەلەنگەن سوڭ بارلىق شيكىزاتتىڭ ارعى بەتتەن ءبىر-اق شىعاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
سوندا ءبىزدىڭ فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستىڭ دامۋىن ىسىرىپ, ىندەت بۋعان زاماندا ءدارى شىعارۋدىڭ قىپ-قىزىل پايدا ەكەنىن ەستەن شىعارىپ, ەن بايلىقتى قولىمىزدان بەرىپ قويۋىمىز كەرەك پە؟ قازىر فارماتسەۆتيكالىق وندىرىستەگى وتاندىق شىرعاناق, دەرمەنە, قىرىقبۋىن, قىلشا, قارااندىز سياقتى دارىلىك وسىمدىكتەرگە سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر. وتاندىق مەديتسيناداعى بۇگىنگى قاجەتتىلىكتىڭ كورىنىسى وسىنداي دەگەنىمىزبەن, كەلەشەكتە ونى ۇلعايمايدى دەۋگە بولا ما؟
«Almaty Med-Pharm Group LTD» فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى قىدىرالى وراز ۇلى «قىتاي كومپانياسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەن دارىلىك وسىمدىكتەردى جينايمىز دەگەنى ەكونوميكامىز ءۇشىن دە, ەكولوگيامىز ءۇشىن دە قاۋىپتى. بىرىنشىدەن, ولار ەكولوگيالىق تالاپتاردى ورىندامايدى, ورىندالادى دەپ ەشكىم كەپىل بولا المايدى. رەسەي مەملەكەتى ءسىبىر القاپتارىندا دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ قىتايلىقتاردىڭ جيناپ الۋىنان جويىلىپ كەتكەنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلدەگى دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ تامىرلى تۇرلەرىن ولار الدەن-اق وتاپ تاستادى. مىسالى, قىزىلميانىڭ تامىرى ەم. قازىردىڭ وزىندە وڭتۇستىك ءوڭىر وسى قىزىلميادان جالاڭاشتانىپ قالدى. تامىرىن قازىپ العان سوڭ ول جەرلەرگە قىزىلميا ەندى قايتىپ شىقپايدى. ال قىزىلميا قاجەتتىگىن باسقاشا دا وتەۋگە بولادى, بۇل ءۇشىن قولدان ەگىپ, جيناپ الىپ, بەلگىلى ءبىر شەكپەن جيناۋدى زاڭداستىرۋ قاجەت. ايتپەسە, دارىلىك شوپتەردىڭ ۇلتتىق قورىنان ايرىلىپ قالۋىمىز وپ-وڭاي», دەيدى.
سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى 2017 جىلى ءبىر قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 1800 توننا قىزىل-ميا تامىرىنىڭ قىتايعا جونەلتىلگەنىن, بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان دا سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە 63 مىڭ توننا قىزىلميا تامىرى جينالىپ, وزگە ەلدەرگە اكەتىلگەنىن جازدى. «وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا عانا وسەتىن ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى دارىلىك ساسىق كەۋرەكتىڭ (فەرۋلا ۆونيۋچايا) مايىن (ساعىز) شەتەلگە زاڭسىز شىعارۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, ساسىق كەۋرەك دەگەن جالپى اتپەن بەلگىلى وسىمدىكتىڭ 10-نان اسا ءتۇرى بار, بارلىعى دا قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. ساسىق كەۋرەك وسىمدىگىنىڭ شيكىزاتى ءۇندىستان, پاكىستان, يران, اۋعانستان سياقتى ەلدەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە بۇل ەلدەردە وسى ءونىمنىڭ ءبىر كيلوسى 100-150 دوللار شاماسىندا باعالانادى. اۋعانستاندا ساسىق كەۋرەك كەزىندە اياۋسىز جينالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا مۇلدەم جويىلىپ كەتكەن كورىنەدى», دەيدى دەپۋتات.
وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, دارىلىك وسىمدىكتەردى دالادان جيناپ الىپ, سول كۇيىندە ساتىپ جىبەرۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمسىز تۇسى بار ەكەن. بۇل – شەتتەن ءدارى يمپورتتاۋدىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەتىن اۋىر سالماعى. ەلىمىز وزىندە وسەتىن شوپتەردى ساتىپ جىبەرۋمەن قاتار, شەتەلدەن تەرەڭدەپ سينتەزدەلىپ وڭدەلگەن نەشە ءتۇرلى ءدارىنى قىمبات باعامەن قايتا ساتىپ الىپ, ەل قورجىنىن جەڭىلدەتىپ ءجۇر. جوعارىدا ايتىلعان ءبىر عانا قىزىل-ميانىڭ تامىرىنان قاجەتتى كۆەرتسەتيندى سينتەزدەپ الىپ گرامداپ ساتۋ, قىزىل- ميانى توننالاپ شەتەلگە وتكىزگەننەن الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى. قىمبات باعاعا ساتۋمەن قاتار, وتاندىق فارميندۋستريا دامىر ەدى. ساسىق قۋراي نەمەسە ساسىق كەۋرەكتىڭ دارىلىك ماقساتتا تامىرىنىڭ جوعارعى جاعىن ازداپ ءتىلۋ ارقىلى الىنعان ءسۇتتى شىرىنىن (سمولاسىن, ول اۋادا تەز قاتايادى) قولدانادى. گۇلدەپ, تۇقىم بەرىپ تۇرعان وسىمدىككە تيىسپەۋ كەرەك, سەبەبى بۇل مونوكارپيك, ياعني 5-6 جىلدا ءبىر رەت قانا گۇلدەيدى. كورشىلەس ەلدەردەگىدەي قۇرىپ كەتپەۋى ءۇشىن وعان ەندى ءبىر رەت دايىنداعان جەردەن قايتادان دايارلاۋعا 15 جىلدان كەيىن عانا رۇقسات بەرىلۋ كەرەك.
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دينا ايدارباەۆا ادامنىڭ تابيعاتقا تيگىزىپ جاتقان زياندى ىستەرىنىڭ اسەرى جىلدان-جىلعا ۇدەي تۇسكەنىن ايتادى. «كەيبىر دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ شيكىزاتى قارقىندى جانە بەيبەرەكەت جينالۋىنان, تابيعي قورىنىڭ 3-10 جىل ارالىعىندا تاۋسىلۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ءتۇردىڭ دارىلىك شيكىزاتىن ءبىر تابيعي ورتادان جىلما-جىل دايىنداۋ جالپى تەپە-تەڭدىكتى بۇزادى. رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن دەرمەنە جۋسان (Artemisia ءسىپا Berg, ex Poljak.) جانە ساسىق كەۋرەك (Ferula foetida L.) قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. ەلىمىزدە شەكتەۋلى ايماقتى قامتيتىن وسىمدىكتەرگە كوكتەم جانارگ ۇلى (Adonis vernalis L.), تيانشان جانارگ ۇلى (Adonis tianschanicus (Adolf) Lipsch.), ماي لاندىشى نەمەسە مەرۋەرتگۇل (Convallaria majalis L.), ساز قازاناق (Ledum palustre L.), بورىقاراقاتتىڭ (Berberis L.) كەيبىر تۇرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى. سوڭعى جىلدارى سۇرانىسقا يە بولىپ, ىسىراپسىز جيناۋدىڭ اسەرىنەن دالامىزدى جۇتاتىپ, ازايىپ بارا جاتقان دارىلىك وسىمدىكتەر – جالاڭ ميا, ساسىق كەۋرەك, جەرسابىن نەمەسە اق قاڭباق, سۇڭعىلانى قورعاۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار», دەيدى عالىم.
ال قىتايلىق كاسىپكەر بولسا, قازاقستان ازاماتتارىنان دارىلىك شوپتەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن وڭىرلەردە بەكەتتەردىڭ جۇمىسىن دا ۇيىمداستىرعىسى كەلەدى ەكەن. دەمەك, كورشى جۇرت شاعىن اۋماقتان عانا ەمەس, تۇتاس قازاق دالاسىنان جينالعان دارىلىك وسىمدىكتەردى شەكارا اسىرماق.
ءمينيستردىڭ جاۋابىنان ورمانداردان دارىلىك ءشوپ جيناۋدىڭ باسى اشىق ەكەنىن اڭعارعان بولارسىز. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردە دارىلىك ءشوپ جيناۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ بۇل دا ونشا قيىندىق تۋعىزبايتىن سياقتى, بار-جوعى جابايى وسەتىن وسىمدىكتەردى زاڭسىز جيناپ, ەكسپورتتاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى بار بيولوگيالىق نەگىزدەمە جەتكىلىكتى كورىنەدى. ول قورىتىندىنى دارىلىك شيكىزات جينالاتىن جەردەگى وڭىرلىك اكىمدىكتىڭ ەكولوگيا دەپارتامەنتى بەرەدى. ياعني وڭىرلىك دەپارتامەنتتىڭ قورىتىندىسى جەتكىلىكتى. بۇل دەگەنىمىز – دارىلىك شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋعا جول اشىپ, باعالى وسىمدىكتەردى قىتاي قورجىنىنا سالىپ, كەيىن ولار شىعارعان ءدارىنى قىمبات باعاعا ساتىپ الۋ دەگەن ءسوز.
عالىمدارمەن اڭگىمە بارىسىندا ءبىراز جايتقا قانىقتىق. سوڭعى كەزدەرى عىلىمي جەتىستىكتەردى ناسيحاتتاۋدىڭ كەرى اسەرى دە ءتيىپ وتىر دەيدى ولار. ماسەلەن, قىزعىلت سەمىزوتتىڭ (Rhodiola rosea L.) ەمدىك قاسيەتى بەلگىلى بولا باستاعانى ونىڭ جۇيەسىز جينالىپ, تابيعي قورىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتتى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي, كۇرشىم اۋداندارىندا قىزعىلت سەمىزوت (التىن تامىر) شيكىزاتىن كوپ جاعدايلاردا جەكە ادامدار دا دايىندايدى ەكەن. باسقا ايماقتاردا قىزعىلت سەمىزوتتىڭ ورنىنا ەمدىك قاسيەتى كۇماندى وزگە تۋىستاس تۇرلەرى – تاسپاجاپىراقتى سەمىزوت پەن (Rhodiola linearifolia Boriss.) كيريللوۆ سەمىزوتىنىڭ (Rhodiola kirilovii Regel.) تامىرى قازىپ الىنىپ جاتىر. دارىلىك جانە جەم-شوپتىك ماڭىزى زور ماقسىر راپونتيكۋم نەمەسە مارال تامىردىڭ (Rhaponticum carthamoides (Willd.) Iljin.) ەمدىك قاسيەتىنىڭ تانىمالدىلىعى سونشالىق, وزگەلەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
عالىم دينا قايساربەكقىزى دارىلىك وسىمدىكتەر پوپۋلياتسياسىنىڭ تابيعي قالىپتاسۋى ءۇشىن جەرۇستى بولىگى پايدالانىلاتىن وسىمدىكتەرگە 2-3 جىل, ال جەراستى بولىگى (تامىرى) پايدالانىلاتىن وسىمدىكتەرگە 10-15 جىل ارالىعىندا ۋاقىت قاجەتتىگىن ايتادى. «بۇل جۇمىستار بۇكىل رەسپۋبليكا اۋماعىن قامتۋ كەرەك. شيكىزات دايىنداۋ بارىسىندا, اسىرەسە «جەكە تۇرلەرگە» بايلانىستى بارلىق ادىستەمەلىك نۇسقاۋلاردى, ءتارتىپ-ەرەجەلەردى ساقتاعان ءجون»», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسىمدىكتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋدىڭ ەكى نەگىزگى باعىتى بار, ولار – in situ جانە ex situ. In situ – تابيعي ءوسۋ ورتاسىندا تولىعىمەن ەكوجۇيەنى ساقتاۋ, ياعني تابيعاتى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق. مۇنداي اۋماق وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ, مادەني جانە تابيعي مۇرالاردى قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. ال ەكىنشى ەx situ – وسىمدىك تۇرلەرىن جەرسىندىرۋ ارقىلى قورعاۋ. جەرسىندىرۋ ارقىلى وسىمدىكتەردى جان-جاقتى زەرتتەپ, ءتيىمدى پايدالانۋ, قورعاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا بولادى. سوڭعى ون جىلدىقتا قازاقستاندا بوتانيكالىق باقتاردا 600-دەن اسا وسىمدىك ءتۇرى جەرسىندىرىلگەن.
عالىم ايتقانداي, بۇل قادامدار تابيعاتىمىزدىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋمەن قاتار, ۇلتتى قورعاۋ ءۇشىن دە قاجەت. قازىرگىدەي ىندەت شەڭگەلىن سالعان كەزەڭ ءدارى ماڭىزىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن دالەلدەدى. قازاق ساحاراسى – شيپالى, دەرتكە داۋا بولار قازىنالى مەكەن. ال بۇل يگىلىك الدىمەن ءوز حالقىمىزدىڭ كادەسىنە جاراۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ال دالانى جۇپار اڭقىتقان دارىلىك وسىمدىكتەردى امان ساقتاپ, ەرتەڭگە جەتكىزۋ, وعان قوسا فارميندۋستريانى دامىتۋ ەلدىك مۇرات بولۋى ءتيىس!
