وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پىسىقتالۋى ءتيىس ماسەلە ءالى كۇنگە ناقتى شەشىمىن تاپپادى. تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىنىڭ بۇلاي ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋىنە ەلگە جايىلعان جامانات ىندەتتىڭ الەگى دە ىقپال ەتتى. دەگەنمەن پرەزيدەنت توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ۇكىمەتكە اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى 1 شىلدەگە دەيىن شەشىم قابىلداۋدى جۇكتەگەن. شىلدە ايىنىڭ باسىندا ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي الۋعا جۇمساۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەنگەنىن, سونىڭ نەگىزىندە شەشىم قابىلدانۋى ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە كەلىسۋگە جىبەرىلگەنىن حابارلاعان.
ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناعىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جاراتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتى قاراستىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبى وسىعان دەيىن بىرقاتار ۇسىنىسىن جاريا ەتتى. بۇل ۇسىنىس بويىنشا زەينەتاقى قورىنداعى اقشاسىن جەتكىلىكتى شەككە دەيىن جيناعان ازاماتتار عانا پايدالانا الادى. ياعني زەينەتاقى جيناعىنان جۇمسالعان اقشادان كەيىن قالعان بولىگى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى تولەۋگە جەتۋى كەرەك. بۇل شەك ءار جاسقا بايلانىستى ارقالاي بەلگىلەنەدى. ايتالىق ەر ازاماتتار ءۇشىن زەينەتاقى قورى 30 جاسقا دەيىن 6,7 ملن تەڭگە, 40 جاسقا دەيىن 6,8 ملن تەڭگە, 50 جاسقا دەيىن 7,2 ملن تەڭگە, 63 جاسقا دەيىن 8,2 ملن تەڭگە بولۋى ءتيىس. ال ايەلدەردىڭ ەرلەردەن ۇزاقتاۋ ءومىر سۇرەتىنى ەسكەرىلىپ, ولار ءۇشىن بۇل شەك ەرلەرگە قاراعاندا ءبىرشاما كوپ بولادى. وسىنداي ولشەممەن 113 مىڭ جۇمىس ىستەيتىن ازامات زەينەتاقىعا جيناعان اقشاسىن جاراتا الادى. بۇل رەتتە زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن جۇمسايتىن ازاماتتاردىڭ زەينەت جاسىنا دەيىن جيناي الاتىن سوماسى ەسەپتەلەدى.
سونىمەن قاتار بۇعان دەيىنگى ۇسىنىستا زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقى جيناعىنىڭ 50 پايىزىن الۋىنا بولاتىن نورما قاراستىرىلدى. مۇنداعى شارت بازالىق زەينەتاقى مەن مەملەكەت تاراپىنان قوسىلاتىن زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندەگى سوما زەينەتكە شىعار الدىنداعى تابىستىڭ 40 پايىزىنان كەم بولماۋى كەرەك. بۇل ۇدەگە ساي كەلەتىن زەينەت جاسىندا 120 مىڭعا جۋىق ازامات بار ەكەن. سوندا جالپى زەينەتاقى جيناعىنان اقشا الاتىندار 200 مىڭنان اسپاق. بۇل جالپى زەينەتاقى قورى سالىمشىلارىنىڭ بولماشى عانا پايىزىن قۇرايدى. ال اتالعان شارتتار بويىنشا زەينەتاقى جيناعىن پايدالانا الاتىندار باسپاناعا ءزارۋ بولماۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى زەينەتاقى جيناعى جەتكىلىكتى شەكتەگى ازاماتتاردىڭ تابىسى ەداۋىر جوعارى, باقۋاتتى بولاتىنى انىق. ونداي جۇرتتىڭ ءۇيى جوق دەگەنگە سەنۋ قيىن.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دانيا ەسپاەۆا مۇنىڭ ءتاۋىر باستاما ەكەنىن, بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن زەينەتاقى جۇيەسىنە ءبىراز رەفورما جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
«قازىر زەينەتاقى جيناعىنداعى اقشاسىن پايدالانا الاتىنداردىڭ ۇلەسى تىم از. سەبەبى كوپ ادامنىڭ قورىندا ايتارلىقتاي قارجى جينالا قويماعان. سوندىقتان قازىرگى زەينەتاقى جۇيەسىنە سۇيەنىپ, ىلكىمدى باستامانى ىسكە اسىرۋ وتە قيىن. مۇنداي قادامدارعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن سالىق سالۋ مەن الەۋمەتتىك تولەم ءادىسىن وزگەرتۋىمىز كەرەك. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ جۇكتەمەسى كوپ. بۇگىندە تابىس سالىعى مەن الەۋمەتتىك سالىق بار. جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان ۇستالاتىن الەۋمەتتىك سالىق جۇمىسشىنىڭ ەسەبىنە اۋدارىلسا, ءبىراز نارسەنى وزگەرتۋگە بولادى. ياعني رەفورما جاسايتىن بولسا, اۋدارىمداردى قالاي جۇرگىزۋدى ەسكەرگەن ماڭىزدى. سودان كەيىن بارىپ ازاماتتاردىڭ قورىنداعى اقشانى يپوتەكاعا پايدالانۋ جاعىن قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىن», دەدى دەپۋتات.
زەينەتاقى جيناعىن زەينەت جاسىنا دەيىن ماقساتتى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرۋ باستاماسىن قاراستىرعاندا, شەت مەملەكەتتەردىڭ دە تاجىريبەسى زەردەلەنىپ جاتىر. اسىرەسە, بۇل ماسەلەدە سينگاپۋر تاجىريبەسى ءجيى ءسوز بولدى. بىراق بۇل ەلدىڭ مودەلى قازاقستانداعى جاعدايمەن ۇيلەسە قويۋى ەكىتالاي سياقتى. سينگاپۋردا ازاماتتاردىڭ تابىسىنان اي سايىن زەينەتاقى قورىنا بىزدەگىدەي 10 پايىز ەمەس, 37 پايىز ۇستالادى ەكەن. بۇعان قوسا قازاقستاندا ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 181 مىڭ بولسا, سينگاپۋردا 3500 دوللاردى قۇرايدى. وسىعان قاراماستان بەلگىلى ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ سينگاپۋر تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ۇلگى بولادى دەپ سانايدى.
«بۇل بىرجولعى باستاما بولسا, شەتەلدىك تاجىريبەنىڭ قاجەتى جوق. ال مۇنى زەينەتاقى جانە تۇرعىن ءۇي جۇيەلەرىن ىقپالداستىرۋ تۇرعىسىنان تۇراقتى تۇردە ىسكە اسىرعىمىز كەلسە, سينگاپۋر جاقسى ۇلگى بولا الادى. ول مەملەكەتتە دە باسىندا حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيمەن از قامتىلۋى, كولەڭكەلى ەكونوميكا, زەينەتاقىنىڭ تومەندىگى سياقتى كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەر شاش ەتەكتەن بولدى. بىراق ولار بۇل قيىنشىلىقتى ەڭسەرىپ, حالىقتىڭ ءوز اقشاسىنا ءۇيلى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتى ويلاپ تاپتى. بۇل جەردە مەملەكەت تەك كەرەمەت ۇيلەستىرۋشى ءرولىن اتقاردى, سوسىن ماسەلەلەر بىرتىندەپ شەشىلە باستادى. ەگەر بىرجولعى ءىس-شارا رەتىندە ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلدە باسىندا 500-700 مىڭعا جۋىق ادام باسپاناعا قول جەتكىزە الادى. ال كەلەسى كەزەڭدە تۇرعىن ءۇي جانە زەينەتاقى جۇيەسىن بايلانىستىرا الساق, وندا زەينەتاقى قورىنىڭ سالىمشىلارىنا تۇگەل باسپانالى بولۋعا مۇمكىندىك تۋادى», دەدى ەكونوميست.
بۇعان قوسا ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جيناعىنا سۇيەنىپ باسپانالى بولۋىنا ىقپال ەتەتىن باستاما قازىر ماقۇلدانۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا تۇرعانىن, جاقىن ارادا جاڭالىق بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى تۇرعىدا جۋرناليست, قارجى نارىعىنىڭ ساراپشىسى, زەينەتاقى جۇيەسى تاقىرىبىندا enpi.kz پورتالىن قۇرعان بوتا جۇمانوۆانىڭ دا ويىن بىلگەن ەدىك. ول پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن, بۇل يپوتەكامەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن باعدارلامالاردى جەتىلدىرۋگە سەرپىن بەرەتىنىن العا تارتتى.
«قازاقستان زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە جۇيەلى تۇردە دايىندالىپ جاتىر. بۇل كرەديت بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك تەتىگى ارقىلى جۇزەگە اساتىنى انىق. مىسالى, بۇل ءىس-شاراعا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارالاسۋعا بولادى. ءىس جۇزىندە بۇل بانكتى ارزان يپوتەكالىق نەسيە بەرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك بانك دەۋگە بولادى. مەملەكەتكە مەملەكەتتىك بانككە مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورىنان اقشا قوسۋ ىڭعايلى بولادى جانە اقشا مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ىشىندە قالادى. بۇل رەتتە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. ەلدەگى جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ باسىم بولىگى كەڭەس زامانىنان بەرى تۇر. الداعى 20 جىلدا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەتتىگى ودان سايىن كۇشەيە تۇسەدى. اتالعان باستامانىڭ ءتيىمدى تۇسى, ادامدار زەينەتاقى جيناعىنىڭ پايداسىن قازىردەن باستاپ كورە باستايدى, ياعني ءومىرىنىڭ بەلسەندى كەزەڭىندە پايدالانا الادى. بۇعان قوسا قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جيناعى باسقا ەلدەر مەن كومپانيالاردىڭ ەكونوميكاسىنا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەدى ب. جۇمانوۆا.
سونداي-اق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل يدەيا زەينەتاقى قورىنىڭ سالىمشىلارى ءۇشىن دە تارتىمدى بولماق. قازىر ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ كوبى زەينەتاقى جۇيەسىنە نەعۇرلىم جولاماۋعا تىرىسىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكادا جۇمىس ىستەيدى. ويتكەنى ولار قاراجاتىن مەيلىنشە تەزىرەك جيناپ, ەرتەرەك ءۇيلى بولۋعا ۇمتىلادى.
ەندى زەينەتاقى جيناعىنان باسپانا الۋعا مۇمكىندىك تۋاتىن بولسا, سالىمشىلاردىڭ دا قاتارى كوبەيە تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە وڭ وزگەرىس بايقالادى. ناقتىراق ايتساق, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 1 شىلدەدەگى دەرەگى بويىنشا سالىمشىلاردىڭ جيناقتارى 11,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 1,7 تريلليون تەڭگەگە نەمەسە 18 پايىزعا وسكەن. جىل باسىنان بەرى بجزق-داعى جەكە زەينەتاقى شوتتارى 9 پايىزعا ارتىپ, 1 شىلدەدە 11,7 ميلليونعا جەتتى.
قالاي بولعاندا دا قولعا الىنعان باستاما بارىنشا ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلسا, قامسىز قارتتىقتىڭ كەپىلى زەينەتاقى جيناعى دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپ, ازاماتتاردىڭ زەينەت جاسىنا دەيىن ءۇيلى-كۇيلى بولعانى قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جاقىن ارادا ۇزاققا سوزىلعان بۇل ءىس-شاراعا قاتىستى ۇسىنىستار ۇتىمدى بولىپ, ناقتى شەشىمى شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
