دارا دا دانا, ۇلت ەرتەڭى, تۇرىك دۇنيەسىنىڭ كەلەشەگى دەپ جار سالعان, بولمىسى بولەك جالىن جۇرەك اقىن ماعجان جۇماباەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «تۇرىكتىڭ ءتاڭىرى بەرگەن نەسىبى عوي... قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟», دەگەنى بەلگىلى. وتكەن اپتادا سول قارا شاڭىراقتا, جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحانياتىنا قوسىلعان ەكى كىتاپ, ناقتىلاي تۇسسەك, «تۇركىلىك تاربيە» اتتى انتولوگيالىق جيناق پەن تۇرىك مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى اراسىنداعى قازىرگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قاتىستى ساياسي-ەكونوميكالىق, عىلىمي-مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ بارىسى باياندالعان «تۇركى دۇنيەسى» اتتى الماناحتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
دارا دا دانا, ۇلت ەرتەڭى, تۇرىك دۇنيەسىنىڭ كەلەشەگى دەپ جار سالعان, بولمىسى بولەك جالىن جۇرەك اقىن ماعجان جۇماباەۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «تۇرىكتىڭ ءتاڭىرى بەرگەن نەسىبى عوي... قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟», دەگەنى بەلگىلى. وتكەن اپتادا سول قارا شاڭىراقتا, جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحانياتىنا قوسىلعان ەكى كىتاپ, ناقتىلاي تۇسسەك, «تۇركىلىك تاربيە» اتتى انتولوگيالىق جيناق پەن تۇرىك مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى اراسىنداعى قازىرگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قاتىستى ساياسي-ەكونوميكالىق, عىلىمي-مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ بارىسى باياندالعان «تۇركى دۇنيەسى» اتتى الماناحتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
بۇل ايتۋلى ەڭبەككە قازاق توپىراعىندا العاش شاڭىراق كوتەرىپ, ىرگەسىن بەكىتىپ كەلە جاتقانتۇركى اكادەمياسى ۇيىتقى بولعانىن, بىلتىر «تۇركىدۇنيەسى», «اسىلمۇرا» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتەردى وقىرمانعا ۇسىنعانىن ايتا كەتسەك دەيمىز.
ەرەكشە قۇندىلىقتى تانىستىرۋ ءراسىمىنىڭ تىزگىنىن قولعا العان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ش.ىبىراەۆ ەلەۋلى كىتاپتار تۋرالى جان-جاقتى بايانداي كەلىپ, بۇل عىلىمي وردانى اشۋىنا, ونىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە, باۋىرلارمەن بايلانىس جاساۋ ۇدەرىسىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىتقى بولىپ كەلە جاتقانىنا ناقتى دايەكتى دالەلدەر كەلتىرىپ, «تۇركىلىك تاربيە» انتولوگياسىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني, مادەني مۇراسى ولاردىڭ قازىرگى زامانعى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا نەگىزدەلىپ, تۇڭعىش رەت ءبىر ىزگە كەلتىرىلىپ وتىر. مول مۇرانى جۇيەلەۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا ءجيى كەزدەسەتىن ورتاق ۇستانىمدار, تۇجىرىمدار, كوزقاراستار, سالت-داستۇرلەر, ادەت-عۇرىپتار التى ءتىلدىڭ نەگىزىندە تۇركى تاربيەسى ءبىرىزدى جۇيەگە ءتۇسىرىلدى», دەدى. ول بۇدان كەيىن كىتاپتاردىڭ قۇرىلىمى, ءتۇزىلۋ ءتاسىلى, اتسالىسقان تۇرىك عالىمدارى تۋرالى دا بايان ەتتى. قازىر تۇركى ءوركەنيەتىن قامتيتىن كىتاپتى شىعارۋ ىسىنە جۇمىلا كىرىسكەنىن دە نازارعا سالدى.
بۇدان كەيىنگى ءسوزدى تۇركى كەڭەسى اقساقالدار القاسىنىڭ مۇشەسى, كورنەكتى عالىم ءادىل احمەتوۆ الىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپ ءىس تىندىرعان اكادەميانىڭ ىزگىلىكتى ىسىنە ريزالىعىن ءبىلدىردى. ول سونىمەن بىرگە حالىقارالىق ۇيىم تۇركسوي ۋاقىت وتە كەلە, يۋنەسكو سەكىلدى الەمدىك ۇلكەن مەكەمە بولاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن جەتكىزدى. تۇركيادا وتكەن تۇرىك دۇنيەسىنىڭ باسقوسۋىنا تورتكۇل دۇنيەدەگى تەك-تامىرى ءبىر باۋىرلارىمىزدىڭ جينالعانىن, بۇرىن شەت قالا بەرەتىن تۇركىمەندەر دە اتباسىن بۇرعانىن اتاپ ءوتتى. اكادەميك عاريفوللا ەسىم تۇرىك دۇنيەسىندە تۇرىك ازاماتى دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, الدا شىعاتىن كىتاپ ءبىلىم مەن عىلىمعا, جاڭا تەحنولوگياعا ارنالسا دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. قوعام قايراتكەرى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تەك-تامىرىمىزدى تۇگەندەۋ بارىسىندا «تۇركى», «تۇرىك», «تۇركيا», تاعى باسقا اتاۋلاردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. مەن ءۇزبەي ايتىپ كەلە جاتقان ءبىر يدەيا: تۇرىك تاريحىن مەكتەپتە وقىتۋ, تۇركى الەمىنە ورتاق تەلەارنا اشۋ, تۇرىك اكادەمياسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاۋ وتكىزۋ ەدى. بىزگە ءتاڭىرىم مول مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونى پايدالانا الماي, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدە كوپ جاعدايدا سۋ بەتىندە قالقىپ جۇرەتىنىمىز بار. تەرەڭگە ءۇڭىلۋ ارقىلى تەگىڭدى تانىپ, بىلەسىڭ. انا ءبىر جىلدارداعى الاساپىراندا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ءبىر ازامات تۇرىكتەردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرماۋ كەرەك دەگەنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنمىن. ءبىز ءارتۇرلى وركەنيەتتەردى ايتامىز. ال نەگە تۇرىك وركەنيەتىنىڭ بار ەكەنىن بىلمەيتىندەردىڭ قۇلاعىنا قۇيمايمىز؟ اعايىندار-اۋ, تۇرىك وركەنيەتى بۇرىن دا بولعان, قازىر دە بار. سونى دايەكتەپ, ۇرپاقتار ساناسىنا ءسىڭىرۋ بىزگە جۇكتەلىپ وتىر. مىنا ەڭبەكتەر سونىڭ العاشقى قادامى دەر ەدىم, دەدى.
وسى ارادا ويىمىزعا 99 جىل بۇرىن, ياعني 1914 جىلى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرىك بالاسىنا قاراتىپ: «كەلەشەك كۇننىڭ قانداي بولاشاعىن بىلۋگە تاريح انىق قۇرال بولادى. ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت, ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل قايدا ءجۇرىپ, قايدا تۇرعاندىعىن, نە ىستەپ نە قويعاندىعىن بىلمەيدى, كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاتىنىنا كوز جەتپەيدى. ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى», دەي كەلىپ: «تاريحى, ادەبيەتى جوق حالىقتىڭ دۇنيەدە ءومىر ءسۇرۋى, ۇلتتىعىن ساقتاپ ىلگەرى باسۋى قيىن. ادەبيەتى, تاريحى جوق حالىقتار باسقالارعا ءسىڭىسىپ, جۇتىلىپ جوق بولادى», دەگەن ءسوزى ورالدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءۋاليحان قاليجان تۇرىكتى تانۋ – قازاقتى تانۋ دەپ, تاريحتى جازۋ كەزىندەگى الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر تۋرالى ايتىپ, ەلدىك ىسكە تاريحشى دا, ادەبيەتشى دە, جۋرناليست تە ۇلەس قوسۋعا قۇقىلى ەكەنىن, كەي جاعدايدا ءبىر-ءبىرىمىزدى اۋەسقوي دەۋدەن اۋلاق بولۋ قاجەتتىگىن, جالپى تاريحتى جازۋ ىسىندە قاساڭدىقتان قۇتىلۋ ارقىلى وقىرماندى ۇيىتۋعا بولاتىنىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار, ۇلى تۇلعالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە تۇركى الەمىندەگى ايتۋلى ادامداردىڭ قۇندى سانالاتىن رۋحاني جادىگەرلەردىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ, سونى جۇرتقا جەتكىزۋ جاعىن ويلاستىرۋدى ۇسىندى. ءماجىلىس دەپۋتاتى الدان سمايىل سلاۆيان جازۋى كۇنىن رەسەي جىل سايىن اتاپ وتەتىنىن دايەككە كەلتىرىپ, ءوزىنىڭ رۋنا-سىنا جازۋى كۇنىن قازاق توپىراعىندا دا مەرەكەگە اينالدىرۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, ونى ۇكىمەت قولداعانىن, بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ الداعى ۋاقىتتا ىسكە اساتىنىن العا تارتتى. تاعى ءبىر حالىق قالاۋلىسى كامال بۇرحانوۆ: «ءبىز كەڭەس زامانىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا سلاۆيان مەملەكەتتەرىنىڭ, رەسەي تاريحىن مولىنان وقىتتىق. تۇرىك دۇنيەسى تەك تىلدىك تۇرعىدا عانا قاراستىرىلدى. قازىر وقىپ-ءبىلىپ جاتقان تاريحىنان مۇلدە حابارسىز بولدىق. ەندىگى جەردە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز كەرەك», دەدى. ول بۇعان قوسا, كوپتەگەن تاريحي ەڭبەكتەردىڭ قاساڭ تىلمەن جازىلاتىنىن, ونى قاجەت ادامدار عانا وقيتىنىن, جالپى جۇرت كوپ جاعدايدا بىلە بەرمەيتىن, سوندىقتان تاريحي قۇندىلىقتارعا ىنتالى جۇرتقا كوركەم تىلمەن ۇسىنۋدىڭ ارتىقتىعى جوق دەگەن پىكىرگە قوسىلاتىنىن جەتكىزدى. الەمدىك ۇدەرىستە مۇنداي ىزدەنىستەردىڭ بار ەكەنىن دە العا تارتتى. پروفەسسور ديقان قامزابەك ۇلى تۇرىك حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى اۋدارما ىسىندەگى كەتىپ جاتقان ولقىلىقتاردى جويۋ جولىن ۇسىندى. جاقسى دۇنيە جاقسى اۋدارىلماسا, وقىرمانىن تاپپايدى. وسى ءىستى جۇيەلى جولعا قويساق, ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە تۇسىنەر ەدىك, دەپ بايلام جاسادى.
سونىمەن, تۇرىك وركەنيەتىنە قوسىلعان «تۇركى دۇنيەسى» الماناعى مەن «تۇركىلىك تاربيە» انتولوگياسى جۇرتشىلىق قولىنا ءتيدى. بۇل ايتۋلى ەڭبەكتە تەك-تامىرى ءبىر قانداس باۋىرلاردىڭ رۋحانيات سالاسىنداعى ۇلى دۇنيەلەرى ءوز تىلدەرىندە جاريالانعان. اناۋ زاماندارى اعايىندىقتان الشاق كەتىپ, ءوزى بولعان قىزداي كۇن كەشكەن, قازىر تابىسىپ جاتقان جۇرتتىڭ جاۋھارلارى ءبىر كىتاپتىڭ ىشىندە مارجانداي ءتىزىلىپ, ءتۇيىسۋى كوڭىلىڭە مەدەت ەكەن.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
