بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, دەموگرافيا ماسەلەلەرى الەمدەگى جاھاندىق ماسەلەلەر اراسىندا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدانكەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر.
تۇتاستاي العاندا, حالىق سانىنىڭ ازايۋى, ۇلتتىڭ قارتايۋى سول ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاۋىپ تۋدىرادى.
حالىق سانىنىڭ ازايۋى سول ەلدەگى ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم الەۋەتىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. حالىقتىڭ تۇتىنۋ الەۋەتىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى تاۋار ءوندىرۋدىڭ ارتۋى دا قيىندايتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن مەملەكەتتەردە حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىن بولدىرماۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تۋ دەڭگەيىن ءبىر قالىپتا ۇستاۋ, حالىقتىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۋىندايدى.
قازىرگى زامانعى جاعدايدا تۋدىڭ تومەندەۋى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, اسىرەسە, باتىس ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, دەموگرافيا ماسەلەلەرى الەمدەگى جاھاندىق ماسەلەلەر اراسىندا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر.
تۇتاستاي العاندا, حالىق سانىنىڭ ازايۋى, ۇلتتىڭ قارتايۋى سول ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاۋىپ تۋدىرادى.
حالىق سانىنىڭ ازايۋى سول ەلدەگى ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم الەۋەتىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. حالىقتىڭ تۇتىنۋ الەۋەتىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى تاۋار ءوندىرۋدىڭ ارتۋى دا قيىندايتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن مەملەكەتتەردە حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىن بولدىرماۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تۋ دەڭگەيىن ءبىر قالىپتا ۇستاۋ, حالىقتىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۋىندايدى.
قازىرگى زامانعى جاعدايدا تۋدىڭ تومەندەۋى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, اسىرەسە, باتىس ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
سالىقتى جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى تولەيتىن جۇمىسكەرلەر سانى از بولۋى سەبەبىنەن مەملەكەتكە ءوزىنىڭ تەڭدەستىرىلگەن جانە الەۋمەتتىك باعدارلانعان بيۋدجەتىن جاساۋ قيىنعا تۇسەدى, ياعني دەموگرافيالىق داعدارىس تۋىندايتىندىقتان, ودان ءارى ەكونوميكالىق داعدارىس باستالاتىنى بەلگىلى, سوندىقتان ەلدەگى تۋدىڭ تومەندەۋى ەلەۋلى قاۋىپ تۋدىرادى.
وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە ساۋدا-شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سوزىلۋى مەن ونىڭ سالدارلارى قازاقستانعا دا سەزىلۋدە, سوندىقتان ەلىمىزدەن تىس جەرلەردەگى سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەردى ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا كورسەتىلگەن ءححى عاسىرداعى ون قاۋىپ-قاتەردىڭ ءبىرى – جاھاندىق دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك.
كوپتەگەن مەملەكەتتەردەگى دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقساتى ادام سانىنىڭ ءوسۋى مەن حالىقتىڭ قۇرىلىمىن ساقتاۋ نەمەسە وزگەرتۋ (قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى) بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاندا كەرى ميگراتسيالىق سالدونىڭ جانە حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ بىردەن قۇلدىراۋى سالدارىنان حالىق سانىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالدى (تۋدان ءولۋدىڭ ارتىق بولۋى). قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1991-2002 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 1,7 ميلليون ادامعا ازايعان. مۇنداي كورسەتكىشكە, 90-جىلداردىڭ باسىنداعى قازاقستانداعى ەكونوميكالىق قيىندىقتان كەيىنگى حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ, سوڭىنان قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ءمۇلدەم ناشارلاۋى, ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق پەن ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىزدىك سەبەپشى بولدى.
2003 جىلدان باستاپ حالىق سانى ەڭ الدىمەن تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن تۇراقتى تۇردە ارتا باستادى. 2003-2012 جىلدارى حالىق سانى 2 ملن.-عا جۋىق ادامعا ارتتى. قازاقستاندا حالىق سانى 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 16,9 ملن. ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە قالالىقتار – 9,3 ملن. ادام (55%), اۋىلدىقتار – 7,6 ملن. ادام (45%).
1-دياگرامما
قازاقستان حالقىنىڭ سانى
قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا ەلدەگى مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا تۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ ارتۋى مەن ءولىم كوەففيتسيەنتىنىڭ تومەندەۋ قارقىنى بايقالادى. 1990-2012 جىلدارى ەلىمىزدە 6,8 ميلليون ادام تۋىپ, 3,5 ملن. ادام قايتىس بولعان. وسىلايشا, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 3,3 ميلليون ادامدى قۇرادى.
تۋ كورسەتكىشتەرى اسا جوعارى وڭىرلەرگە وڭتۇستىك قازاقستان (3,7), قىزىلوردا (3,6), جامبىل (3,4) جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىن (3,4) جاتقىزۋعا بولادى.
ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە, رەسەيدى قوسا العاندا, ەكى بالالى وتباسىنا قاتىستى الەۋمەتتىك نورما «ءبىر بالادان كەم ەمەس, بىراق ەكى بالادان ارتىق ەمەس» دەپ قالىپتاسۋدا, بۇل ەشقاشان بالا تۋماعان ايەلدەرگە وتە تومەن ۇلەستەن جانە سونىمەن قاتار 3 جانە ودان دا كوپ بالالى ايەلدەرگە شەكتەۋ قويادى.
قازاقستاندا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى, حالىقتىڭ قالىپتى كوبەيۋىنە قاجەتتى: 2,15-2,3 بولعاندا, ءوسىم ءبىر ايەلگە 2,6-دان كەلەدى.
2-دياگرامما
الەمدەگى جەكەلەگەن ەلدەر بويىنشا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى
تۋدىڭ قارقىنىن سيپاتتايتىن قازىرگى زامانعى تەندەنتسيالاردىڭ ءبىرى – تۇتاستاي العاندا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ قوعامداعى جاعدايى, ونىڭ ىشىندە وتباسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە پسيحولوگيالىق قايتا باعالاۋ جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءرولى. جۇمىس ىستەۋ قازىرگى زامانعى ايەلدەرگە ءتان قۇبىلىس بولىپ وتىر. اسىرەسە, جۇمىس ىستەۋ ايەلدەردىڭ ومىرلىك ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزىن جانە ونىڭ وتباسى تۋرالى تۇسىنىگىن وزگەرتتى. سونىمەن قاتار, ەر ادامدار وتباسىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى مىندەتىنەن قۇتىلدى.
كوپتەگەن جاعدايلاردا, قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ ادامزاتتىڭ الدىنا قوياتىن تالابى ونىڭ ەرتەرەك وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق جالعاستىرۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ونداي مۇددەلەردى كەيىنگە قالدىرۋ بولىپ وتىر. دامىعان ەلدەردە ءبىلىم الۋ مەن جۇمىس ىزدەۋ, انالىق قىزمەتىن اتقارۋعا بايلانىستى مىندەتتەردى اۋىرلاتادى. ەر جەتىپ كەمەلدەنگەن, ەكونوميكالىق جاعىنان دەربەس ادام اتا-انالارىنا باعىنىشتى جاستارعا قاراعاندا جەكە ءومىرىن قالىپتاستىرۋدا ەركىن بولادى.
جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جالدامالى قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى دامىعان ەڭبەك نارىعى مەن الەۋمەتتىك ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيى تۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتە وتىرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەڭبەك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەرلەر مەن ايەلدەرگە تەڭ جاعداي جاسالۋىنا قاراماستان, ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ەرلەرگە قاراعاندا ارتىق. 2012 جىلى ەرلەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,1 پايىزدى قۇراسا, ايەلدەر اراسىندا 6,5 پايىزدى قۇرادى.
سونىمەن قاتار, ايەلدەردىڭ ورتاشا ەڭبەك اقىلارى ەرلەرگە قاراعاندا تومەن. 2011 جىلى ايەلدەردىڭ ورتاشا ايلىق ەڭبەك اقىلارى ەرلەردىڭ ەڭبەك اقىلارىنىڭ 68%-ىن قۇرادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلداندى, ونىڭ ىشىندە انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. بۇل باعدارلاما العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك پەن انالار, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدى دامىتۋدى كوزدەيدى.
«حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە سايكەس جۇكتى ايەلدەرگە مەديتسينالىق تەكسەرۋ كەپىلدەندىرىلگەن اقىسىز مەديتسينالىق كومەك شەڭبەرىندە جۇرگىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, بالا ەمىزەتىن ايەل بالا ءبىر جاسقا تولعانشا ستاتسيونارلىق ەمدەلۋدە بالا كۇتىمى بويىنشا مەديتسينا مەكەمەسىندە بولعان كەزىندە تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
كەز كەلگەن قوعامداعى الەۋمەتتىك قۇرىلىمنىڭ قۇرامداس بولىگى بولا وتىرىپ جانە كوپتەگەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى اتقارا وتىرىپ, وتباسى قوعامدىق جانە دەموگرافيالىق دامۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وتباسى ارقىلى ۇرپاق جالعاسادى. نەكە مەن وتباسى الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزدى. البەتتە, تۋدىڭ جالپى دەڭگەيىنە جانە ونىڭ قارقىندى دامۋىنا ايەلدەردىڭ نەكەدە تۇرۋى دا اسەر ەتەدى. تىركەلگەن نەكەنىڭ بولۋى تۋدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. بوسانعان ايەلدەردىڭ 80%-ىنا جۋىعى تىركەلگەن نەكەدە تۇرسا, 20%-ى نەكەدە تۇرماعان. بۇل رەتتە, ەكىنشى بالانى تۋعا وتباسى قاتىناسىندا تۇراقتى (رەسمي تىركەلگەن نەكە) جۇبايلار عانا باراتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
تۇتاستاي العاندا, تىركەلمەگەن نەكە سانى وسۋدە, سايكەسىنشە نەكەسىز تۋعان بالالار سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. ولاردىڭ كەيبىرى تىركەلگەن ناقتى نەكە بولماۋىن كورسەتسە, كەيبىرى ونى تىركەۋدەن باس تارتۋدى كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدى قازاقستاننىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر جەكەلەگەن ەلدىڭ ەرەكشەلىگى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى, بۇل جان-جاقتى سيپات الۋدا. ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2009 جىلى وتباسىنىڭ ورتاشا مولشەرى 3,5 ادامدى قۇرادى. اسىرەسە, ەكى ادامنان تۇراتىن وتباسى – 30%, ءۇش ادامنان تۇراتىن وتباسى – 27%, ءتورت ادامنان تۇراتىن وتباسى – 22%, بەس جانە ودان دا كوپ ادامنان تۇراتىن وتباسى 21% بولدى.
وسىلايشا, وتباسىلاردىڭ 80%-ى 2-دەن 4-كە دەيىن ادامنان, ياعني ءبىر نەمەسە ەكى بالالى. بۇدان حالىقتىڭ قاراپايىم ءوسىمىن ساقتاۋ ءۇشىن ءۇش جانە ودان دا كوپ بالالى وتباسىلار جالپى وتباسى سانىنىڭ جارتىسىنان كوپ بولۋى كەرەك دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. ەگەر, بولاشاقتا قازاقستاندا حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن ارتتىرۋ قاجەت بولسا, وندا ءۇش جانە ودان دا كوپ بالالى وتباسىلار سانى كوپ بولۋى قاجەت. سوندىقتان ءبىزدىڭ وتباسى-دەموگرافيالىق ساياساتىمىز ءۇشىن ەلىمىزدە 3 جانە ودان دا كوپ بالالى وتباسىلار سانى ارتۋىن ماقسات ەتىپ قويۋىمىز قاجەت.
سونىمەن قاتار, وتباسىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى ايەلدىڭ بالا تۋى ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. وتباسىنىڭ تابىسى جوعارى بولعان سايىن, بالا تۋ قاجەتتىلىگى دە ارتادى. ەلدە داعدارىس كەزەڭى باستالىپ حالىقتىڭ تابىسى قىسقارعان كەزەڭدە تۋ دا تومەندەيدى جانە كەرىسىنشە ماتەريالدىق جاعدايى جاقسارعان كەزەڭدە جۇبايلار كەيىنگە قالدىرعان بالا تۋدى جۇزەگە اسىرادى. سوعان قاراماستان, كوپتەگەن ەلدەردە قوعامنىڭ اۋقاتتى بولىگىنىڭ از قامتىلعاندارعا قاراعاندا بالالارى از ەكەنى بايقالادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا انالاردى جانە بالالى وتباسىلارىن قولداۋدا تيىسىنشە زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2012 جىلدىڭ 14 اقپانىندا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ «بالالى انانى قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالادى.
تۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامدىرىنىڭ ءبىرى كوپ بالالى انالاردى قولداۋ. وسىعان بايلانىستى 2010 جىلدان باستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭنىڭ كوپ بالالى انالاردى «التىن القا» جانە «كۇمىس القامەن» ماراپاتتاۋ بولىكتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
3-دياگرامما
كوپ بالالى انالاردى قولداۋعا ارنالعان ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەم اقىلاردىڭ مولشەرى
2010 جىلعا دەيىن قولدانىستا بولعان نورمالار
2010 جىلدان باستاپ قولدانىستاعى
نورمالار
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى»
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى
«التىن القامەن», «كۇمىس القامەن» ماراپاتتالعان نەمەسە بۇرىن «ارداقتى انا» اتاعىن العان, سونداي-اق ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دارەجەلى «اناداڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالارعا – 3.9 اەك
«التىن القامەن», «كۇمىس القامەن» ماراپاتتالعان نەمەسە بۇرىن «ارداقتى انا» اتاعىن العان, سونداي-اق ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرى مەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالارعا – 6 اەك
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى»
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى
كوپ بالالى انالاردى القالارمەن ماراپاتتاۋ شارتتارى:
«التىن القا» – 10 جانە ودان كوپ بالا تۋعان جانە تاربيەلەگەن.
«كۇمىس القا» – 8 نە 9 بالا تۋعان جانە تاربيەلەگەن.
كوپ بالالى انالاردى القالارمەن ماراپاتتاۋ شارتتارى:
«التىن القا» – 7 جانە ودان كوپ بالا تۋعان جانە تاربيەلەگەن.
«كۇمىس القا» – 6 بالا تۋعان جانە تاربيەلەگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» جاڭا زاڭعا سايكەس 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بار, 5 جانە ودان دا كوپ بالا تۋعان جانە ولاردى سەگىز جاسقا دەيىن تاربيەلەگەن ايەلدەر ءۇشىن 53 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعۋ قۇقى ساقتالعان. بۇل شارا انالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ كوپ بالالى وتباسىلار سانىنىڭ ارتۋىن ىنتالاندىرادى. سونداي-اق, جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ 3 جاسقا تولعانعا دەيىن بالانى كۇتۋى, جالپى العاندا, 12 جىل شەگىندە 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى ەڭبەك وتىلىنە ەسەپتەلەدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن بالا تۋىنا ءبىر رەتتىك مەملەكەتتىك جاردەماقى ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بالاعا 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش جانە ءتورتىنشى جانە ودان كوپ بالاعا – 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە بالانىڭ اناسىنا نە, اكەسىنە ولاردىڭ ەڭبەك قىزمەتىنە بايلانىسسىز تاعايىندالادى.
2007 جىلعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا انا مەن بالانى مىندەتتى ساقتاندىرۋ ەنگىزىلدى. وسىعان بايلانىستى 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ولار ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەردەن اي سايىنعى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەگەن جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) مىناداي تولەمدەر الۋعا قۇقىلى:
- جۇكتىلىگى جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋىنا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر (بۇدان ءارى – ءاتجب);
- ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر (بۇدان ءارى – اتبك).
2008-2012 جىلدار ارالىعىندا ماسق انا مەن بالانى قولداۋعا تولەنگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى 264 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە ءاتجب سوماسى – 137,4 ملرد.تەڭگە جانە اتبك سوماسى – 126,6 ملرد. تەڭگە بولدى.
اتبك الۋشىلاردىڭ 42%-ى – ءبىرىنشى بالاعا كۇتىم جاساعان, 32%-ى – ەكىنشى بالاعا كۇتىم جاساعان, 17%-ى – ءۇشىنشى بالاعا جانە 10%-ى ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالاعا كۇتىم جاساعان.
جۇمىس ىستەيتىن ايەلدىڭ ورتاشا ايلىق تابىسىنىڭ 40% مولشەرىندەگى اي سايىنعى اتبك وتباسى بيۋدجەتىنە قوماقتى تابىس. وسىنداي جاردەماقىنى جۇمىس ىستەمەيتىن ايەلدەر مەن ستۋدەنتتەر ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىنگى بالا كۇتىمى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن تولەنەتىن ءبىرىنشى بالاعا – 5,5 اەك, ەكىنشى بالاعا – 6,5 اەك, ءۇشىنشى بالاعا – 7,5 اەك, ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالاعا – 8,5 اەك بولاتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى الادى.
اەك مولشەرى رەسپۋبليكالىق «بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس جىل سايىن بەلگىلەنىپ وتىرادى.
وسىلايشا, وتباسىلىق باعدارلانعان ساياساتتىڭ ماقساتى جان-جاقتى قابىلدانعان شارالار كەشەنى, ءبىر جاعىنان ءوزىن ءوزى قامسىزداندىرۋدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ باعدارلاماسىنا قول جەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى بالا تاربيەسى مەن ونىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ اماندىعىنا اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن وتباسىنىڭ دامۋىنا قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋدا بىرقاتار شارالار وتكىزۋ قاجەت. بالالى وتباسىلاردىڭ ومىرىنە قاتىستى تۇراقتى جانە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان الەۋمەتتىك ساياسات بالا تۋىن ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسەدى.
وتباسى – قوعامنىڭ يادروسى, باستى ينستيتۋتى. تۇتاستاي العاندا, قوعامنىڭ جانە تۇتاستاي مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتى مەن دامۋى ءاربىر جەكەلەگەن وتباسىنىڭ جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى.
گۇلباعيلا بولاتبەكوۆا,
«مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق دەپارتامەنت ديرەكتورى.
