قوعام • 17 شىلدە، 2020

جەر وسپەيدى... (مالشىلار مالىن قورادا ۇستاۋعا ءماجبۇر)

688 رەت كورسەتىلدى

وڭىردەگى جەر داۋىنا قاتىستى تورەلىگىن ايتىپ، شەشىم شىعارعان قۇنانباي قاجى «ادام وسەدى، مال وسەدى. جەر وسپەيدى» دەگەن ەكەن. ءيا، ادامى دا، مالى دا كوبەيگەن تۇركىستان وبلىسىندا جەر، ونىڭ ىشىندە جايىلىم بۇگىندە الەۋمەتتىك وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

سۋرەتتى تۇسىرگەن مۇحتار قالداربەكوۆ

وبلىستا سوزاق اۋدانىندا عانا ءتورت ت ۇلىككە جايىلىم جەتەرلىك ەكەن. اۋىل شا­رۋا­شىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قا­راعاندا، سو­زاقتان وزگە اۋداندار ءتورت تۇ­لىكتى قاجەتتى جايىلىممەن قام­تاماسىز ەتە الماي وتىر. اسى­رەسە ۋاق مالى كوپ ور­­دا­باسى، قازىعۇرت، سارىاعاش، ارىس، تۇر­­كىستان، تولەبي، باي­دى­بەك، ساي­­رام اۋداندارىندا جا­­يىلىم تاپشى. كەي اۋدان مال­­شىلارى جايىلىمنىڭ تاپ­شىلىعىنان مالىن قورادا باعۋعا ءماجبۇر. مىسالى، قازىعۇرت اۋدانى، قىزىلسەڭگىر اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى مالىن سوڭعى ءۇش جىل­دان بەرى قاماپ باعادى. تۇر­عىن­داردىڭ ايتۋىنشا، اۋىلعا كىرەبەرىستەگى ۇلكەن جولدىڭ بو­يىنداعى جازىق جەر جەكەگە بەرىلىپ كەتكەن. جا­يى­لىمدىق جەر­لەردىڭ جەكەگە ءوتۋى بۇگىندە اۋىل­داعىلار ءۇشىن پروبلەمانىڭ ۇلكەنىنە اينالىپ وتىر. تۇر­عىن­دار «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ­دا جەكەگە وتكەن جەردى كەرى قايتارىپ ورتاق پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر دە قارالعانىن ايتىپ، جەرگىلىكتى اكىمدەر وسىعان كۇش سالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

ءجيى كوتەرىلەتىن جايىلىم ماسەلەسىنەن Nur Otan پارتيا­سى­نىڭ جەرگىلىكتى فيليالى دا جاق­سى حاباردار. مىسالى، پارتيانىڭ اۋداندىق فيليالدارى جانىنان قۇرىلعان پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسى جانە سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستەر جايىلىمدىق اۋماقتاردىڭ ماق­ساتتى پايدالانىلۋىنا مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. جالپى جەر كولەمى 227504 گەك­تار تۇلكىباس اۋدانىندا جايى­لىمنىڭ اۋماعى – 57858 گەكتار. مونيتورينگ ارقىلى اۋداندا مال باعۋعا ارنالعان جايى­لىم تاپشى ەكەنى انىقتالدى. تولەبي اۋدانىندا دا وسىنداي جۇمىس اتقارىلعان. اۋداننىڭ جالپى جەر كولەمى 306380 گەكتار بولسا، ونىڭ 26056 گەكتارى – جايى­لىم. زەردەلەۋ ناتيجەسىندە اۋدان­دا مال باسىنا قاجەتتى جا­يى­لىمدىق جەر كولەمى تاپشى ەكەنى انىقتالدى. جايىلىمدىق جەردى ماقساتتى ءارى زاڭعا سايكەس پايدالانۋ، تۇرعىنداردىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋى­نا جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرى پار­تيا­نىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا بولماق.

سايرام اۋدانىندا دا جەر ءما­سەلەسى وتە وزەكتى. اۋدان حالقى تى­­عىز ورنالاسقان، جەر كولەمى از. بىل­تىر جۇرگىزىلگەن تۇگەندەۋ جۇ­­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اۋدان­­­نىڭ جەر قورى بويىنشا جا­يى­لىم­دىق جەرلەر 24549 گەك­تار بولعان. اۋدانداعى مال با­سىنىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبى بو­يىنشا اۋدانعا 1777084 گەكتار، ال بار جايىلىمدى شەگەرگەن­دە 1752535 گەكتار جايىلىم جەر قا­جەت. مامانداردىڭ ەسەپ­تەۋىنشە، اۋدان­داعى شارتتى مال باسىنا شاققانداعى جايىلىمعا دەگەن قا­جەتىلىك – 2،1 ملن گەكتار. قازىر جا­يىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپ­شى­لىعىنا بايلانىستى مال باسى ن­ەگىزىنەن قولدا، ياعني قورادا ۇس­تالادى.

سونداي-اق اۋدانداعى ءوز زامانىندا جەر داۋى مەن جەسىر دا­ۋىن ءادىل شەشىپ وتىرعان قاسىمبەك داتقانىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋىلدىڭ 700-دەن استام تۇرعىنى كوپ جىلدان بەرى جەرلەرىن داۋلاپ كەلەدى. اۋدان اكىمى، وبلىس باسشىلىعى حاباردار اۋىلداعى جەر داۋى زاڭ شەڭبەرىندە، ياعني سوت ارقىلى شەشىمىن تابۋى ءتيىس. الايدا اۋىل تۇرعىندارى ءوز قۇقىقتارىن قور­عاۋ ءۇشىن سوتقا شاعىمدانۋعا قۇ­لىقسىز نەمەسە شىعىنى مەن ما­شا­قاتى كوپ ءىس سانايدى. كەزىندە وزدە­رى كەلىسىم بەرىپ، كەيىننەن سان سوعىپ قالعاندارى دا جوق ەمەس. ازىرگە اكىمدەرگە ايتىپ ادىلدىك ىزدەۋ­مەن اۋرە. بۇل – سايرام اۋدانىندا كەمىندە شامامەن سوڭعى ون جىل بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. جەرگە قاتىستى وزگە ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ دا ايتار ارىز-شاعىمدارى بار. مىسالى، قارابۇلاق اۋىلىندا 1042 تۇرعىن ءۇي زاڭسىز سالىنعان. اتالعان تۇر­عىن ۇيلەردى زاڭداستىرۋ ماقسا­تىن­دا زاڭسىزدىققا جول بەرگەن جەر پايدالانۋشىلارعا شارا قابىلداۋ ءۇشىن وبلىستىق جەر ينسپەكتسياسى باس­قارماسىنا شاعىم جولدانعان. بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماقسا­تىن­داعى جەرگە زاڭسىز تۇرعىن ءۇي سا­لىنعان «مير اليشەر ناۆوي» وك-گە شارا قولدانۋ ماسەلەسى سوتتا قا­رالۋدا.

قازىر سايرام اۋدانىندا 17625 ازامات جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى ءۇشىن بولىنەتىن جەر تەلى­مىن الۋ­­عا كەزەكتە تۇر. ولاردىڭ سۇ­را­­­نىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن شاما­مەن 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر قاجەت. «كەزەكتە تۇرعان ازامات­تارعا قاجەتتى جەر تەلىمدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى اينا­لىمىنان جەكە تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسى ءۇشىن اۋىستىرىلسا، بىر­قا­تار شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىل تۇرعىن­دا­رى كۇنكورىسىنە جاراپ وتىرعان ەگىن­شىلىگىنەن اجىراپ قالادى. سون­دىقتان جەرگە قاتىستى ماسە­لە­­لەردى شەشۋگە باعىتتالعان كە­شەن­دى باعدارلاما دايىندالۋدا. باعدارلامادا اۋىل بيلەرى، شارۋا قوجالىقتارى، وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ، ەلدى مەكەننىڭ ەرەكشەلىگىنە، سۇرانىسىنا قاراي ناقتى جاعدايى زەردەلەنىپ، جەرگە قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى تەتىگىن تابۋ جولدارى قارالادى»، دەگەن بولاتىن اۋدان اكىمى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ ەسەپتىك كەزدەسۋدە. قازىرگى تاڭدا كەزەكتى قامتۋ ماقساتىندا ەلدى مە­كەن­­دەردىڭ باس جوسپارلارىنا ساي­­كەس اۋىلشارۋاشىلىق ماقسا­تىن­­داعى جەرلەر شەگى وزگەرتىلىپ، بىر­قا­تار اۋىلدا ەگجەي-تەگ­جەي­لى جوس­پار­لاۋ جوبالارى دايىن­دا­لۋدا. دە­مو­گرافيالىق ءوسىمى جو­عارى، 210 مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن اۋداندا جەر­دى ءتيىمدى پايلانۋ – اسا ماڭىزدى. اۋدان­دا مال باسى دا كوبەيە تۇسكەن. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 81،8 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋ جوس­پار­لانۋدا. جىل باسىنان بەر­گى 5 ايدا 19،76 ملرد تەڭگەنىڭ ءونى­مى ءوندىرىلىپ، ناقتى كولەم ين­دەكسى 109،1% بولىپتى. مال شارۋا­شىلىعى سالاسىنداعى ءوسىم وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سا­لىس­تىرعاندا 9،2%-عا جەتكەن. اۋداندا 82 ورتا شاعىن مال بور­دا­قىلاۋ الاڭى اشىلىپ، 21 شاعىن وتباسىلىق ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان. جالپى، 997 مال بورداقىلاۋ الاڭىندا ورتا­شا ەسەپپەن 45 مىڭ باس مال بور­دا­قى­لا­نۋدا.

تۇرعىندارى ەڭبەكقور اۋدان­دا بۇگىندە جەر، ونىڭ ىشىندە جا­يى­لىم وزەكتى ءارى شەشىمى كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. بۇل ورايدا اۋدان اكىم­دى­گى شارۋا قو­جا­لىقتارىنىڭ دا، مال­شى­لار مەن جەكە تۇرعىن ۇي­گە مۇق­تاج­دار­دىڭ دا مۇددەسىن ەس­كە­رە وتىرىپ شەشۋدىڭ جولىن قا­راس­­تى­رۋدا.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:38

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار