ماڭعىستاۋدا يتبالىقتارعا تاس اتىپ, تەڭكيتە ساباۋ بىرىنە-ءبىرى جالعاس ءبىر ەمەس ەكى رەت ورىن الدى. بىرىندە اقتاۋ قالاسىنداعى تەڭىز جاعالاۋىندا جاس بالالار توبى جاعالاۋعا جاقىنداعان يتبالىققا تاس لاقتىرىپ, قورقىتا كەرى قاشىرسا, ەكىنشىسىندەگى وسپادارلىق ودان اسىپ ءتۇستى.
ماڭعىستاۋداعى ءبىر اۋىلدا ءىرى تاستارمەن, كەسپەلتەك اعاشتارمەن قارۋلانعان جاستار مەن ەرەسەكتەر بىرگە يتبالىقتارعا قارسى «ەرەۋىلدەپ», سۋ جانۋارىنىڭ ەسىن شىعاردى. ونى سىلەيتە ساباپ تەڭىزگە قايتا توعىتا سالدى. ءتىلسىز, قورعانسىز جانۋاردىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىم – دورەكى توپتىڭ قولىندا ءولدى مە, الدە سۋعا تۇسكەن سوڭ العان جاراقاتى سالدارىنان جان تاپسىردى ما, جوق الدە ءتىرى مە – ونى ەشكىم بىلمەيدى.
بۇل – كۋاگەرلەردىڭ كومەگىمەن تاسپاعا تارتىلىپ, جاھانعا جاريا بولعان جاي. ال تاسادا يتبالىق بولسىن, وزگە دە جان-جانۋار, قورشاعان ورتا, تابيعاتقا جاسالىپ جۇرگەن قاستاندىق, سوراقىلىقتار قانشاما؟! ادەتتە اسىل ءدىنىمىز, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەمىز, قازاقى مىنەز-قۇلقىمىزبەن وزگەلەرگە مەيىرىمدى, قوناقجاي, جاناشىر كورىنەتىن حالقىمىزدى بۇل ءبىر-ەكى وقيعا كۇللى جۇرتقا «نادان, دورەكى» رەتىندە تانىتتى, ال بىراق سول سىنعا, سول باعا مەن تىلدەۋگە شۋلاي رەنجىپ, الەۋمەتتىك جەلىنى كەرە تارتىپ, جايراتا جارىپ جىبەرەردەي رەنجىر ەدىك.
جازدا جايلاۋعا, قىستا قىستاققا كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن مالشى وتباسىندا تاربيەلەندىك. عالامتورى, مۇزداتقىشى مەن ءۇي سالقىنداتقىشى, تەلەۆيزورى, ءتىپتى ەلەكتر جارىعى جوق اۋىلدا – جاپانداعى جالعىز ۇيدەگى ساناۋلى كىتاپ پەن گازەت-جۋرنالدى دا تاۋىسىپ, ابدەن ەرىككەن ساتتە شىبىن-شىركەي, قۇرت-قۇمىرسقا, تىشقان اۋلاپ وينايتىنىمىز بار ەدى. وسىنى اڭعارعان اكەمىز بىزگە تىيىم سالىپ, «تىشقان تۇرماق, شىبىنعا زياندارىڭ, قۇمىرسقاعا قياناتتارىڭ تيمەسىن!» دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەنى ەستە. ال انام قاشاندا بايسالدى قالىپتا ولاردىڭ وبال-ساۋابى تۋرالى ءتۇسىندىرىپ, ولار كەيىپكەرى بولعان ەرتەگىلەر مەن اڭىزداردى تامسانا ايتىپ, بالا قيالىمىزدى قيسسالارمەن ماقال-ماتەل, جۇمباقتارمەن قانىقتىراتىن. قۇمىرسقانىڭ قاناعاتىن, قارلىعاشتىڭ قۇيرىعىنىڭ نەگە ايىر ەكەنىن, كۇرىشتىڭ شىعۋ تەگىن, قۇرمانىڭ قاسيەتىن, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءمان-ماڭىزىن, بارلىق جىبىرلاعان قۇرت-قۇمىرسقا, قورشاعان ورتانىڭ ۇلكەن ءبىر تىلسىم كۇشكە يە, ءوزارا ۇيلەسىمدى قۇبىلىس ەكەنىن بالاڭ سەزىم اڭعارا تۇسەتىن, وسىلايشا ونى سىيلاۋ, قورعاۋ قاجەتتىگىن ءوز-وزىنەن مويىندايتىنبىز.
بۇگىندە بالالارمەن قوسىلىپ تابيعاتتى ءبۇلدىرىپ, يتبالىققا يتتىك جاساپ جۇرگەن ەرەسەكتەرگە قاراپ كەشەگى ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ تەمىردەي ءتارتىپ-تالابى, انالارىمىزدىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن قۇرالعان ەرتەگىلەردى قارۋ ەتە وتىرىپ تاربيەلەيتىن كەمەڭگەرلىگى قايدا كەتكەن دەپ ويلاناسىڭ, تابيعاتتا, ومىردە ورىن الىپ جاتقان ءاربىر قيىندىقتاردىڭ ارتىندا وسىنداي سان-ساپات سەبەپتەر جوق پا ەكەن دەگەن كۇماندى ويعا ويىساسىڭ...
جەلىلەردى شۋلاتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنە ىلىككەن وقيعا ماڭعىستاۋدىڭ «اتىن اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى» دەۋگە بولادى. قۇزىرلى ورىندار دا قاراپ قالعان جوق – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى جانۋاردى قورلاعان ادامداردى انىقتاپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنە حات جولداسا, ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەت زاڭدا اڭ-قۇستى قورلاعاندار ءۇشىن ايىپپۇل نەمەسە قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ جازاسى قاراستىرىلعانىن ايتتى, «ۆيدەودا كورىنىپ تۇرعانداي, يتبالىق ادامدارعا شابۋىل جاساۋ نيەتىنسىز, قىزىق كورىپ جاقىنداعان. جاس ءارى ۇشقالاق. يتبالىقتاردىڭ تابيعاتىنان اينالاعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى جانە ولار قاۋىپتى ەمەس. بىراق ءاربىر جىرتقىش جانۋار وزىنە شابۋىل جاساسا اگرەسسيا كورسەتە الادى. وكىنىشكە قاراي, وتانداستارىمىز قاۋىپ تۋدىرمايتىن اڭعا جابايىلىقپەن جاۋاپ بەرىپ, تاس لاقتىرعان. وزگە ەلدەردە دەلفيندەر, يتبالىقتار, مورجدار, ءتىپتى اكۋلالار ادامدارعا جاقىن جەردە جۇرەدى جانە بارلىعى بۇعان ۇيرەنىپ العان. دوستار! بىرلىكتە ءومىر سۇرەيىك جانە تابيعاتتى ايالايىق. ادام بولىڭىز!» دەپ مالىمدەدى ول.
ءيا, يتبالىق – سۋدا جۇرگەن سانى جوق, سىيى جوق جانۋار ەمەس. تەك قانا كاسپي تەڭىزىندە كەزدەسەتىن بۇل جالعىز سۇتقورەكتى تۇقىمنىڭ سوڭعى كەزدەرى ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى سانى ازايىپ, تۇقىمى قۇرىپ بارا جاتقانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى بىرنەشە جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. سانىنىڭ ازايۋىمەن الاڭداتىپ, بىرەسە اۋىرىپ, بىرەسە قىرىلىپ قورقىتاتىن يتبالىقتار جويىلىپ بارا جاتقان ءتۇر رەتىندە 2008 جىلدان باستاپ حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. مالىمەتتەر ولاردىڭ سانى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ميلليونعا جۋىق بولسا, 2005-2012 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن انتەننالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە 90 پايىزعا ازايعان, ياعني 100 مىڭعا جۋىعى قالعان. بۇعان بىرىنشىدەن تەرىسىنە بولا تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋعا اينالعان قاسكويلەر كىنالى بولسا, مۇناي جانە گاز ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا, كەمە جولدارى قارىم-قاتىناسىنىڭ, وزگە دە تەڭىزگە قاتىستى الىپ جوبالاردىڭ اسەرىنەن تەڭىز سۋىنىڭ لاستانۋى دا سەبەپ. قورعانسىز, سان جاعىنان ونسىز دا از قالعان يتبالىقتارعا جەكەلەگەن ادامداردىڭ قىلىعى «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» بولىپ تۇر.
يتبالىقتاردىڭ سوققىعا جىعىلعان تاعدىرى تەككە كەتكەن جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەندى مەكتەپتەردە جاڭا ءپان وقىتىلىپ, بالالاردى تابيعاتتى قورعاۋعا قايتا باۋلىماق. ءبىر نارسە ءبىر نارسەگە سەبەپشى بولادى دەگەن – وسى.
بىراق ءيتتى قىلعىندىرىپ, مىسىقتاردى دارعا اسىپ, قوڭىزداردىڭ قاتتى قابىعىن سىپىرىپ قۇم تيەپ, كولىك ەتىپ سۇيرەپ ءماز بولعان ەرەسەكتەردىڭ ەسى قالاي كىرىپ, تابيعاتقا دەگەن ماحابباتى قالاي قالىپتاسار ەكەن؟
ماڭعىستاۋ وبلىسى
