ايماقتار • 16 شىلدە، 2020

يتبالىققا «يتتىك» جاسالدى

42 رەت كورسەتىلدى

يتبالىق – كاسپي تەڭىزىنىڭ ءسانى، قۇندىلىعى جانە ادام بالاسى ءۇشىن جاماندىعى جوق مومىن جانۋار. بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت جاعالاۋعا شىعىپ، قىرىلۋىمەن شوشىتقان يتبالىقتاردى اياپ، مۇسىركەگەن ادامدار ەندى ونى وزدەرى ساباپ، قورلىق كورسەتۋىن ەشكىم تۇسىنە الار ەمەس. بۇل جۋىردا سۋعا شومىلعان بالالارعا شابۋىل جاسادى دەگەن اقپاراتتان سوڭعى «كەك» قايتارۋ ما، الدە جاعالاۋدا سەرۋەندەگەن كارى-جاسى ارالاس ەرىككەن تۇرعىنداردىڭ ەرمەگى مە؟

ماڭعىستاۋدا يتبالىقتارعا تاس اتىپ، تەڭكيتە ساباۋ بىرىنە-ءبىرى جالعاس ءبىر ەمەس ەكى رەت ورىن الدى. بىرىندە اقتاۋ قالاسىنداعى تەڭىز جاعالاۋىندا جاس بالالار توبى جاعالاۋعا جاقىنداعان يتبالىققا تاس لاقتىرىپ، قورقىتا كەرى قاشىرسا، ەكىنشىسىندەگى وسپادارلىق ودان اسىپ ءتۇستى.

ماڭعىستاۋداعى ءبىر اۋىلدا ءىرى تاستارمەن، كەس­پەلتەك اعاشتارمەن قارۋلانعان جاستار مەن ەرەسەكتەر بىرگە يتبالىقتارعا قارسى «ەرەۋىلدەپ»، سۋ جانۋارىنىڭ ەسىن شىعاردى. ونى سىلەيتە ساباپ تەڭىزگە قايتا توعىتا سالدى. ءتىلسىز، قورعانسىز جانۋاردىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىم – دورەكى توپتىڭ قولىندا ءولدى مە، الدە سۋعا تۇسكەن سوڭ العان جاراقاتى سالدارىنان جان تاپسىردى ما، جوق الدە ءتىرى مە – ونى ەشكىم بىلمەيدى.

بۇل – كۋاگەرلەردىڭ كومەگىمەن تاسپاعا تارتىلىپ، جاھانعا جاريا بولعان جاي. ال تاسادا يتبالىق بولسىن، وزگە دە جان-جانۋار، قورشاعان ورتا، تابيعاتقا جاسالىپ جۇرگەن قاستاندىق، سوراقىلىقتار قانشاما؟! ادەتتە اسىل ءدى­نىمىز، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەمىز، قازاقى مىنەز-قۇل­قىمىزبەن وزگەلەرگە مەيىرىمدى، قوناقجاي، جاناشىر كورىنەتىن حالقىمىزدى بۇل ءبىر-ەكى وقيعا كۇللى جۇرتقا «نادان، دورەكى» رەتىندە تانىتتى، ال بىراق سول سىنعا، سول باعا مەن تىلدەۋگە شۋلاي رەنجىپ، الەۋمەتتىك جەلىنى كەرە تارتىپ، جايراتا جارىپ جىبەرەردەي رەنجىر ەدىك.

جازدا جايلاۋعا، قىستا قىستاققا كو­شىپ-قونىپ جۇرەتىن مالشى وتباسىندا تاربيە­لەندىك. عالامتورى، مۇزداتقىشى مەن ءۇي سال­­­قىنداتقىشى،  تەلەۆيزورى، ءتىپتى ەلەكتر جا­رىعى جوق اۋىلدا – جاپانداعى جالعىز ۇي­دەگى ساناۋلى كىتاپ پەن گازەت-جۋرنالدى دا تاۋىسىپ، ابدەن ەرىككەن ساتتە شىبىن-شىركەي، قۇرت-قۇمىرسقا، تىشقان اۋلاپ وينايتىنىمىز بار ەدى. وسىنى اڭعارعان اكەمىز بىزگە تىيىم سالىپ، «تىشقان تۇرماق، شىبىنعا زياندارىڭ، قۇمىرسقاعا قياناتتارىڭ تيمەسىن!» دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەنى ەستە. ال انام قاشاندا بايسالدى قالىپتا ولاردىڭ وبال-ساۋابى تۋرالى ءتۇ­سىندىرىپ، ولار كەيىپكەرى بولعان ەرتەگىلەر مەن اڭىزداردى تامسانا ايتىپ، بالا قيالىمىزدى قيسسالارمەن  ماقال-ماتەل، جۇمباقتارمەن قانىقتىراتىن. قۇمىرسقانىڭ قاناعاتىن، قارلىعاشتىڭ قۇيرىعىنىڭ نەگە ايىر ەكەنىن، كۇرىشتىڭ شىعۋ تەگىن، قۇرمانىڭ قاسيەتىن، ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءمان-ماڭىزىن، بارلىق جىبىرلاعان قۇرت-قۇمىرسقا، قورشاعان ورتانىڭ ۇلكەن ءبىر تىلسىم كۇشكە يە، ءوزارا ۇيلەسىمدى قۇبىلىس ەكەنىن بالاڭ سەزىم اڭعارا تۇسەتىن، وسىلايشا ونى سىيلاۋ، قورعاۋ قاجەتتىگىن ءوز-وزىنەن مويىن­دايتىنبىز.

بۇگىندە بالالارمەن قوسىلىپ تابيعاتتى ءبۇلدىرىپ، يتبالىققا يتتىك جاساپ جۇرگەن ەرەسەكتەرگە قاراپ كەشەگى ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ تەمىردەي ءتارتىپ-تالابى، انالارىمىزدىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن قۇرالعان ەرتەگىلەردى قارۋ ەتە وتىرىپ تاربيەلەيتىن كە­مەڭگەرلىگى قايدا كەتكەن دەپ ويلاناسىڭ،  تابيعاتتا، ومىردە ورىن الىپ جاتقان ءاربىر قيىندىقتاردىڭ ارتىندا وسىنداي سان-ساپات سەبەپتەر جوق پا ەكەن دەگەن كۇماندى ويعا ويىساسىڭ...

جەلىلەردى شۋلاتىپ، مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنە ىلىككەن وقيعا ماڭعىستاۋدىڭ «اتىن اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى» دەۋگە بولادى. قۇزىرلى ورىندار دا قاراپ قالعان جوق – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى جانۋاردى قورلاعان ادامداردى انىقتاپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنە حات جولداسا، ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەت زاڭدا اڭ-قۇستى قورلاعاندار ءۇشىن ايىپپۇل نەمەسە قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ جازاسى قاراستىرىلعانىن ايتتى، «ۆيدەودا كورىنىپ تۇرعانداي، يتبالىق ادامدارعا شابۋىل جاساۋ نيەتىنسىز، قىزىق كورىپ جاقىنداعان. جاس ءارى ۇشقالاق. يتبالىقتاردىڭ تابيعاتىنان اينالاعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى جانە ولار قاۋىپتى ەمەس. بىراق ءاربىر جىرتقىش جانۋار وزىنە شابۋىل جاساسا اگرەسسيا كورسەتە الادى. وكىنىشكە قاراي، وتانداستارىمىز قاۋىپ تۋدىرمايتىن اڭعا جابايىلىقپەن جاۋاپ بەرىپ، تاس لاقتىرعان. وزگە ەلدەردە دەلفين­دەر، يتبالىقتار، مورجدار، ءتىپتى اكۋلالار ادامدارعا جاقىن جەردە جۇرەدى جانە بارلىعى بۇعان ۇيرەنىپ العان. دوستار! بىرلىكتە ءومىر سۇرەيىك جانە تابيعاتتى ايالايىق. ادام بولى­ڭىز!» دەپ مالىمدەدى ول.

ءيا، يتبالىق – سۋدا جۇرگەن سانى جوق، سىيى جوق جانۋار ەمەس. تەك قانا كاسپي تەڭىزىندە كەزدەسەتىن بۇل جالعىز سۇتقورەكتى تۇقىم­نىڭ سوڭعى كەزدەرى ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلا­نىستى سانى ازايىپ، تۇقىمى قۇرىپ بارا جاتقانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ گيدروبيولوگيا جانە ەكولو­گيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى بىر­نەشە جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. سانىنىڭ ازايۋى­مەن الاڭداتىپ، بىرەسە اۋىرىپ، بىرە­سە قىرىلىپ قورقىتاتىن يتبالىقتار جويىلىپ بارا جاتقان ءتۇر رەتىندە 2008 جىلدان باستاپ حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. مالىمەتتەر ولاردىڭ سانى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ميلليونعا جۋىق بولسا، 2005-2012 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن انتەننالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە 90 پايىزعا ازايعان، ياعني 100 مىڭعا جۋىعى قالعان. بۇعان بىرىنشىدەن تەرىسىنە بولا تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋعا اينالعان قاسكويلەر كىنالى بولسا، مۇناي جانە گاز ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا، كەمە جولدارى قارىم-قاتىناسىنىڭ، وزگە دە تەڭىزگە قاتىستى الىپ جوبالاردىڭ اسەرىنەن تەڭىز سۋى­نىڭ لاستانۋى دا سەبەپ. قورعانسىز، سان جاعىنان ونسىز دا از قالعان  يتبالىقتارعا جەكەلەگەن ادامداردىڭ قىلىعى «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» بولىپ تۇر.

يتبالىقتاردىڭ سوققىعا جىعىلعان تاع­دىرى تەككە كەتكەن جوق. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسىمەن ەندى مەكتەپتەردە جاڭا ءپان وقىتىلىپ، بالالاردى تابيعاتتى قورعاۋعا قايتا باۋلىماق. ءبىر نارسە ءبىر نارسەگە سەبەپشى بولادى دەگەن – وسى.

بىراق ءيتتى قىلعىندىرىپ، مىسىقتاردى دارعا اسىپ، قوڭىزداردىڭ قاتتى قابىعىن سىپىرىپ قۇم تيەپ، كولىك ەتىپ سۇيرەپ ءماز بولعان ەرەسەكتەردىڭ ەسى قالاي كىرىپ، تابيعاتقا دەگەن ماحابباتى قالاي قالىپتاسار ەكەن؟

 

ماڭعىستاۋ وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرى الىستان كەلمەپتى

ايماقتار • بۇگىن، 10:15

شاشتان شاحمات تاسىن جونادى

تانىم • بۇگىن، 07:44

ونلاين-سورەدە – ويلى كىتاپتار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

دارىگەرلەرگە كولىك سىيلادى

وقيعا • بۇگىن، 07:17

سوڭعى پاتسيەنت ۇيىنە قايتتى

قوعام • بۇگىن، 07:05

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:50

سەنات دەپۋتاتتارى سايلاندى

سايلاۋ • بۇگىن، 06:48

ادەپتى ادەمى ۇستاز

رۋحانيات • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار