رۋحانيات • 15 شىلدە، 2020

قامشى فيلوسوفياسى

133 رەت كورسەتىلدى

«قولىمدا ءبىر قامشى بار سالىڭگىردەي،

اتاندىم ەلگە تەنتەك كادىمگىدەي.

ءبىر تەنتەك ەل ىشىندە جۇرمەي مە ەكەن،

سوڭىما نەگە ءتۇستىڭ ءبارىڭ بىردەي؟»

كەڭەس بيلىگىمەن بىتىسە الماي، باندى اتانعان امانعاليدىڭ ءانى وسىلاي باستالادى. قازاقتىڭ قارا ولەڭىندە العاشقى جولدار كەيىنگى جولدارعا ۇيقاس بولۋى ءۇشىن اشەيىن ۇيقاس ءۇشىن ايتا سالعانداي كورىنۋى مۇمكىن. الايدا مازمۇنى جاعىنان جاناما قاتىسى بولىپ، كەيىنگى جولدارداعى ايتىلعان ويدى سۇيەمەلدەپ تۇرادى.

 

بۇل تۋرالى ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ايتقان. «سالىڭگىردەي» دەگەن ءسوز ۇلكەن، ءداۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بىلەگىنىڭ كۇشى مول، وزىنە سەنىمدى ازامات بولماسا، جوپشەڭدى ادام سالىڭگىردەي قامشى ۇستاماسى تۇسىنىكتى. ياعني «قولىمدا ءبىر قامشى بار سالىڭگىردەي» دەگەن جالقى جولدىڭ وزىنەن اقىن، سەرى، بو­يىندا بۇلا كۇشى تاسىعان ازاماتتىڭ پورترەتى سۇلبالانىپ كورىنەرى حاق.

قامشى دەمەكشى، جاھاندانۋدىڭ كوشىنە ىلەسكەن قازاق باعزى تۇرمىستىق سالت-داستۇرلەرىنەن بىرتىندەپ الشاقتاپ، ءبىرازىن مۇلدە جادىنان شىعارعان. ۇمىتپاعان، قولىنان تۇسپەگەن ءبىر قۇندى دۇنيە بولسا، ول وسى قامشى. بۇگىندە قالاعا كوشكەندەر بۇكىل ات ابزەلدەرىن ارقالاپ جۇرمەسە دە، قامشىسىن قالدىرماي الا كەلدى. تورىندە قامشى، دومبىرا ءىلۋلى تۇراتىنى سول. اتالارىمىز داۋعا دا، جاۋعا دا، مالعا دا ۇستاعان قامشىنىڭ قازىرگى ورنى – ءتور. ناۋرىز سياقتى ۇلتتىق مەيرامدارعا عانا جاياۋ جۇرسەك تە قامشىمىزدى بۇكتەپ ۇستاپ بۇتقا تولعاننىڭ كەيپىن جاساپ جۇرەتىن ادەتىمىز.

جاس ولشەمىن «ورىمدەي»، ۋاقىت ولشەمىن «قامشىورىم ۋاقىت» دەسە، ءومىردىڭ ءوزىن «قامشى سابىنا» تەڭەيدى. وڭ قاپتالىن «قامشىلار جاق» دەيتىنى دە بار. «قامشى سالدىرمايدى»، «قازانات قامشى تيگىزبەس»، «قاتىن ءولدى – قامشىنىڭ سابى سىندى» دەگەن تىركەستەر دە قۇلاققا ابدەن ءسىڭىستى بولعان. تاۋەشكىنىڭ مۇيىزىنەن، ەلىكتىڭ سيراعىنان، توبىلعىدان ساپ جاساپ، بىرەۋگە جول كورسەتكەندە قولمەن ەمەس، قامشىسىنىڭ ۇشىمەن نۇسقاعان.

ەرتەرەكتە داۋ-دامايدىڭ الدىندا ءسوز سويلەيتىن ادام الدىمەن قامشىسىن كوتەرەتىن، نە بولماسا قامشىسىن القا-قوتان وتىرعان توپتىڭ ورتاسىنا تاستاي سالاتىن ءداستۇر بولعان ەكەن. حان الدىنا قامشى تاستاعان ادام – دات ايتۋعا وقتالعانى. پاۆلودار وبلىسى اقسۋ قالاسىندا تۇراتىن ۇلگىلى ۇستاز، قامشى ءورۋدىڭ قىر-سىرىن جاستارعا ۇيرەتىپ جۇرگەن شەبەر ءورىمشى جيەنحان قاماناي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، حاندىق داۋىردە حان ورداسىنا ماجىلىسكە كەلگەن باتىرلار مەن بيلەر قارۋ-جاراقسىز كىرسە دە، قامشىسى مەن باكىسىن الا كىرەدى ەكەن. قامشىسىن الىپ قالسا، ءماجىلىس ۇستىندە سويلەۋگە قۇقى جوق دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. قامشىسى جوق ادام حانعا دا، باسقاعا دا قاراپ سويلەي المايدى. دارەجەسىنىڭ تومەندىگى – اۋزىنا قاقپاق. وسى سالتتى ەستىگەندە، بۇگىندە ءوزىنىڭ شاماسىنا قاراماي، اركىمگە ۇرىنىپ سويلەيتىن كەي زامانداس ەسكە ءتۇستى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدە جەلىگىپ وتىراتىندار كوپ قازىر. قاراپايىم ادەپ-يبانى سىرىپ قويىپ، ء«اي، ۇكىمەت»، ء«اي، مينيستر!» دەپ ات ۇستىندە تۇرعانداي ايقايلاۋ ادەتكە اينالعانداي. ەلگە سىيلى اقىن-جازۋشى دا، عالىم دا، جان-جاعىن جارىلقاپ جۇرگەن اتىمتاي جومارت – مەتسەنات تا الگىندەي وسپاداردىڭ ايقايلاعانىن تىڭداپ، توزۋگە ءماجبۇر. ارگۋمەنتپەن ادىپتەلگەن، دالەلمەن دايەكتەلگەن سىن بولسا، ءبىر ءجون. جوق، شالا-شارپى بىلەتىن اقپاراتىن جالاۋلاتۋ عانا. وپپونەنتىنىڭ جاسى ۇلكەن، كورگەن-بىلگەنى كوپ، تىندىرعان ءىسى تولىمدى، دارەجەسى جوعارى ەكەن دەپ جاتپايدى. مادەنيەتتى تۇردە ءتىل قاتۋ دا ويىنا كىرىپ-شىقپايدى. قارسىلاسىنىڭ كىسىلىگىن كىشىلىك دەپ قابىلداي ما، ايتەۋىر ءاي-شايعا قاراماي ء«اي، ءوي»-گە باسىپ اكىرەڭدەيتىندەر بار.

قولىندا قامشىسى بار ما، ياعني، ادىراڭ­داپ ايقايعا باسۋعا مورالدىق قۇقى جەتكىلىكتى مە؟ ونى «دات ايتقىشتىڭ» ءوزى دە، ونىڭ شاشباۋىن كوتەرگەن وقىرماندارى دا ويلاپ جاتپايدى. نەعۇرلىم قاتتىراق جەكىرسە، سوعۇرلىم ەل الدىندا جالىم كۇدىرەيىپ كورى­نە­­دى دەپ ويلايتىن بولۋ كەرەك.

تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «قيسىقتىعىن وزگەنىڭ، ءتۇزۋ تۇرىپ دالەلدە» دەگەن ولەڭى بار. بىرەۋدىڭ قيسىقتىعىن كورسەتىپ، ءمىنىن تەرۋ ءۇشىن دە ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءتۇزۋ بولماعى كەرەك ەمەس پە؟ جوق، كەشە بىلىقتىرعان تىرلىگىن بۇگىن ەستەن شىعارىپ، جەلىدەگى جەلىككەن جۇرتتىڭ الدىندا جەلپىنىپ وتىرعانىنا ءماز.

الەۋمەتتىك جەلى دە – مىنبەر. اككاۋنتى بارلار جارىسسوزگە شىققان شولاق بەلسەندىلەر قۇساپ، بىرىنەن كەيىن ءبىرى تاماعى جىرتىلارداي كۇشەنىپ جاتادى. ايتسىن. بىرەۋدىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاتىن زامان ەمەس قازىر. كورەسىڭ، توزەسىڭ، باسقا امال دا جوق. تەك، قامشىسى جوقتاردىڭ اۋزىنا قاقپاق قويعان باعزىداعى بابالارىمىزدىڭ دانا ءداستۇرى ەسكە تۇسەدى. قامشى تورىمىزدە تۇرسا دا، قامشى فيلوسوفياسى ۇمىتىلعانى عوي...

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل: ۆيزا بەرمەي جاتىر

حوككەي • بۇگىن، 15:18

COVID-19 ادامنان يتكە جۇققان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:15

قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى - مينيستر

قازاقستان • بۇگىن، 11:14

ۇقساس جاڭالىقتار