سۇحبات • 15 شىلدە، 2020

«كىشكەنتاي ادامداردىڭ» ۇلكەن قاتەلىكتەرى

277 رەت كورسەتىلدى

قۇداي اۋزىنا ءسوز سالعان اقىن-جازۋشى اتاۋلىنىڭ ادام ومىرىندەگى الار باعاسىن ەشكىم باعامداپ كورمەپتى. ايتار ءسوزىنىڭ ءون بويىنا شىندىقتىڭ وزگەشە ايشىق ورنەگىمەن قاتار سۋرەت ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ، وقىرمانعا وبرازدى ءسوز سىيلاعىسى كەلگەن اۆتورلاردىڭ دۇنيەنى تانۋىمىزعا ءسىڭىرىپ جاتقان ەڭبەگى ماقتاۋسىز ەمەس. بىراق بيىكتىگىنىڭ ولشەمى بەلگىسىز مۇنارا ءتارىزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ اعىسى ارقاشان ءبىر قارقىندا بولا بەرمەيتىنى تاعى انىق. ول دا «تۇلكى شىعىپ، تازى شالعان» زامانداعى وقىرمان پسيحولوگياسىنا قاراي وزگەرىپ وتىرماق. وي تەرەڭىن توت باسقان، سەزىمسىز قالىپقا ادامي، ساياسي سەبەپتەرمەن ەرىكسىز تۇسكەن حالىقتىڭ ادەبيەتى قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىنە كەيدە ءوزىمىز دە جاۋاپ بەرە الماي جاتامىز (بالكي، مۇنىمىز دا دۇرىس شىعار).

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

ادامزاتتىڭ رۋحاني مەنشىگى سانالاتىن ادە­بيەت، باستىسى ءوز بيىگىنەن تۇسپەسە ەكەن دەيسىڭ. ءھام كوركەمدىكتەن ادا بولماعانى شارت. ال كىم قالاي، نە تۋرالى جازادى – ءوز ەركى، ءوز تالعامى. ايتەۋىر، ءار قالامگەر وزىنشە جازسىن. جاقسى جاز­سىن. بىزگە ءھام ادەبيەتكە كەرەگى، تەك ءتاۋىر شى­عارما. ەكىباستان.

بۇگىنگى كىتاپ وقيتىن جۇرت كەيىپكەر قاراشتى جاقسى تانيدى. قانات تىلەۋحاننىڭ بۇل كەيىپكەرى باياندايتىن حيكايالار – ءبىزدىڭ ءومىرىمىز. اۆتوردىڭ العاش جاريالانعان «قايتقان قىز» بەن «مەنىڭ شەشەلەرىم» اڭگىمەلەرى كىتاپ شىقپاي تۇرىپ-اق رەزونانس تۋدىرعان ەدى. مىنا ءومىردىڭ سۇرەڭسىز ءھام شىنايى كورىنىستەرىن سۋرەتتەگەن جازۋشى ءوز وقىرمانىن تاپتى. ال وقىرمان قالامگەر شىعارمالارىنان ءوزىن كوردى. مىنەزى مەن ارەكەتىن جازباي تانىدى. بىرەۋ اڭگىمەدەگى «وزىنەن» جي­رەندى، ەندى بىرەۋ ۇيالعان شىعار، بالكي. ءسويتىپ ەكىجاقتى «تابىسۋدان» كەيىن قانات تىلەۋحاندى وقۋشى «كىشكەنتاي» ادامداردىڭ قاتارى كوبەيدى.

اقيقاتىندا، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەشقاشان ءمىنسىز بولمايدى. اسىرەسە تۋىس­قانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى تۇنعان تراگەديا. قايتىپ كەلگەن قىز، ماسكۇنەم اكە مەن بەتباق شەشە، باقىتسىز بالالىق شاق، تۋرا جولدان اداسقان ءھام ومىردەن جەڭىلگەن ادامدار... وسى ءبىر مازاسىز تىرشىلىكتىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىنداعى مىنەزدەردى اۆتور شىعارماشىلىعىندا جاقسى يگەردى. وزىندىك تاقىرىبى دا، شىعارمانىڭ كوڭىل كۇيى مەن اۋرا­سى دا وقىرمان ەسىندە جاتتالىپ قالدى. ءتىپتى كەي وقىرمان «قانات تىلەۋحاننىڭ كەيىپكەرلەرى نەگە باقىتسىز؟» دەۋى مۇمكىن. راسىندا، اۆتور كىشكەنتاي ادامداردىڭ تراگەدياسىنان باسقا تا­قىرىپتارعا بارا الا ما؟ جازۋدا تىم شىنايى قانات تىلەۋحاننىڭ وزىنەن سۇراپ كورەيىك.

– كىشكەنتاي ادامداردىڭ سۇرەڭسىز تىرشىلىگىن سۋرەتتەي بەرۋمەن وقىرماندى جالىقتىرىپ جۇر­گەن جوقسىز با؟ قانات تىلەۋحاننىڭ الداعى ۋاقىتتا تاقىرىپ اۋىستىرۋى مۇمكىن بە؟

– مەنىڭ كەيىپكەرلەرىمە «كىشكەنتاي ادامدار» دەگەن ايدار تاققاندى كەيبىر جاعدايدا قابىلداي المايمىن. بۇگىنگى قوعامنىڭ ادامدارىن قال-قادەرىمشە جازىپ ءجۇرمىن. كۇندەلىكتى ارالاساتىن جانداردى شىعارمالارىمنان كەزدەستىرەسىز.

«وقىرماندى جالىقتىرىپ المايسىز با؟» دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق، مەن وقىرمان ءۇشىن جازبايمىن. «مىنا تاقىرىپ ءوتىپ كەتەدى» دەگەن ويمەن جازۋعا وتىرعان ەمەسپىن. ءوزىمدى تولعاندىرعان جانە ءوزىم بىلەتىن دۇنيەنى قاعازعا ءتۇسىرىپ كەلەمىن. تاقىرىپ، البەتتە، اۋىسادى. ايتپاقشى، كىشكەنتاي ادام دەگەننەن شىعادى. كەڭەس كەزىندە جازۋشى­لارىمىز ۇلكەن تۇلعالارمەن اۋىردى. ول بەرتىنگە دەيىن جالعاستى.  ءار جازۋشى ءبىر-ءبىر تاريحي تۇلعاعا رومان ارنادى. ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «ناي­زا­عايى»  ء(مادي باپي ۇلىنا ارنالعان)، ماقان جۇماعۇلوۆتىڭ «قىران قازاسى قيادا» (امانگەلدى يمانوۆ تۋرالى)، زەيتىن اقىشەۆتىڭ «شىناردىڭ شىبىعى» ء(يمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى حاقىندا)، ت.ب. روماندارىن ەسكە الۋعا بولادى. قايتا كىشكەنتاي ادامدار كوپ جازىلا قويعان جوق. ال قوعامدا كىشكەنتاي ادامدار كوپ. اسىرەسە ءبىزدىڭ.

– جالپى، بۇل – قاراپايىم ادامداردىڭ اۋىر تاعدىرىن جازۋ – جازۋشىلىق پرينتسيپ پە، الدە ءوتىمدى ءتاسىل مە؟

– ءوتىمدى ءتاسىل دەپ ايتا المايمىن. كەرىسىنشە وقىرمان سىنىنا ۇشىرايتىن كەزدەر دە بولادى. «مەنىڭ شەشەلەرىمدى» وقىعان ءبىر كومپوزيتور: «قازاق انالارى ءسىز جازعانداي ەمەس، ولار شەتتەرىنەن مەيىربان»، دەپ رەنجىدى. «قايتقان قىزدى» وقىعان كەيبىر زامانداستار «قازاق قىزدا­رىن وسىلاي جازۋعا بولا ما» دەپ سوكتى. سوڭعى جا­ريالانعان «شاتىرداعى ايەل» اتتى اڭگىمەمدى  فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە تالقىلادى. ءومىر تەك سۇرقاي كورىنىستەن تۇرمايدى عوي دەگەندەر بولدى. جاندارى نازىك وقىرماندارىم م.گوركيدىڭ رەاليزمىن وقىسا، جۇرەكتەرى اۋىرىپ، توسەك تارتىپ قالاتىن شىعار دەپ ويلايتىنمىن. قازىر بۇل ويىمنان قايتتىم. قازاق وقىرماندارى «ە-ە-ە ورىستار وسىنداي تەكسىز حالىق قوي» دەپ مۇرىن شۇيىرە سالادى.

جىلدىڭ ەڭ جايسىز ايى – قاراشا. ءومىر – قاراشا ايى ءتارىزدى!  ال ءبىز كوكتەمگى كۇنشۋاقتى ىزدەيمىز. سوڭعى وتىز جىلدا سەريال كورىپ وستىك. سەريالدىق سانا كەيىپكەرلەردىڭ سوڭىندا باقىتتى بولىپ كەتۋىن كۇتەدى.

– «شاتىرداعى ايەل» دەگەن سوڭعى اڭگى­مەڭىزدە كىشكەنتاي قىزدىڭ توسەككە جىبەرىپ قويا­تىن جەرى بار. بۇل ەپيزود كەرەك پە ءوزى؟ نەگە تىم شىنايىسىز؟

– سول ەپيزود جايلى ويلاپ ءجۇرمىن. ناتۋراليزم عوي. سول جەرگە باسقا دەتال قوسۋ كەرەك پە ەدى. جازۋىمدا شىنايىلىق بار شىعار. ونىڭ قايدان پايدا بولعانىن تۇسىندىرە المايمىن. ال ومىردە جاساندى مىنەزدەن كەندە ەمەسپىز عوي.

– ءبىر ءساتتى شىعارمادان كەيىن ول ساتتىلىكتى قايتالاۋ جازۋشى ءۇشىن وتە اۋىر. قاي اڭگىمە­ڭىزدىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماي ءجۇرسىز؟

– ساتتىلىك تىنىمسىز ەڭبەك پەن ءومىردى، ادامدى تانۋدان كەلەتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ناقتى ءبىر شىعارمامدى ايتا المايمىن. ءساتتى دۇنيەم الداعى ۋاقىتتا جازىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– جازۋداعى كەمشىلىگىڭىزدىڭ ءبىرى – كور­كەم ءتىلدىڭ جۇتاڭدىعى ەدى. سوڭعى شىعار­مالا­رى­­ڭىز­­عا قاراسام، ناتيجە كورىنبەيدى. الدە زاما­­ناۋي اۆتورلاردىڭ ءتىلى قاراپايىم بولۋ كەرەك پە؟

– جازۋشىنىڭ باستى قارۋى – ءتىل. ءيا، مەنىڭ ءتىلىم جۇتاڭ. ونى مويىندايمىن. ۇزاق جىل اق­پارات سالاسىندا ەڭبەك ەتتىك. جاسىراتىنى جوق. كالكالاردىڭ ءوزىن ءسىڭىرىپ الدىق. زاماناۋي اۆتوردىڭ ەمەس، كەز كەلگەن پروزاشىنىڭ ءتىلى شۇ­راي­لى بولعانعا نە جەتسىن. قىسقاسى، ايتام دەگەن ويىڭدى وقىرمانعا دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك. ءتىلىم باي دەپ بي-شەشەنشە توگىلىپ كەتپەگەن دە ابزال. 

– جازۋشىلىقپەن كاسىبي تۇردە اينالىسۋعا دايىنسىز با؟

– دايىن ەمەسپىن. جازۋشىلىقپەن كاسىبي تۇردە اينالىسۋ ءۇشىن وي ەڭبەگى باعالانۋى ءتيىس. جازعان اڭگىمەڭە قالاماقى بەرىلۋ كەرەك. جازۋشىلىقپەن بالا-شاعاڭدى اسىراي الماعان سوڭ نە ايتۋعا بولادى. قاتەلەسپەسەم، وسىدان سەگىز جىل بۇرىن ارمان المەنبەت «ميمىرت» دەگەن رومان جازىپ شىقتى. جيىرمادان جاڭا اسقان بالا ءۇشىن از ەڭبەك ەمەس. رومانى دا ءتاپ-ءتاۋىر. بىراق سول رومان جايلى ءبىراۋىز ءسوز ايتىلعان جوق. ءتىپتى جازۋشى بولامىز دەپ جۇرگەن جىگىتتەر دە وقىعان جوق. مەن وقىرمانعا رەنجۋدەن، ولارعا وكپە ارتۋدان اۋلاقپىن. جازۋ توڭىرەگىندە جۇرگەندەردىڭ وزىنە قازىر ادەبيەت كەرەك ەمەس سياقتى.

– ءداستۇرلى سۇراق: قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟

– ءدال قازىر ەشتەڭە جازىپ جۇرگەن جوقپىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. قالامىڭىز قۋاتتى بولسىن.

 

 P.S. بايقاساق، قازىر قازاق پروزاسىندا جاقسى جازۋعا ءتاپ-ءتاۋىر تالپىنىپ جۇرگەن اۆتورلار بار (كوپ دەمەيمىز). سوڭعى ۋاقىتتاعى وزىندىك قالام قۋاتتارىمەن كوزگە تۇسكەن جاس جازۋشىلاردىڭ ءبىر شوعىرى، مويىنداۋ كەرەك، نازار اۋدارتتى. شاما-شارقىنشا اۋىر تاقىرىپتاردى قاۋزاعان ولاردىڭ اياق الىسىنا شىن قۋاندىق. جانە دامەلى ۇمىتپەن بولاشاقتارىنان زور ءۇمىت كۇتەمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ماڭگىلىك مۇرا تاعىلىمى

اباي • بۇگىن، 11:01

قحل كەستەسى جاريالاندى

حوككەي • بۇگىن، 08:16

تايجان مۇراسى توزبايدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:15

95 جاسىندا كۋالىك الدى

وقيعا • بۇگىن، 08:11

جەمقورلار اللەياسى كەرەك پە؟

ساياسات • بۇگىن، 08:03

ەكپەنى وزدەرىنە سالدىردى

قوعام • بۇگىن، 08:00

پاندەميا كەزىندەگى پەرزەنتحانا

مەديتسينا • بۇگىن، 07:57

جاڭا ماۋسىمداعى وزگەرىستەر

فۋتبول • بۇگىن، 07:37

قاتەرلى ماۋسىم

الەم • بۇگىن، 07:26

ۇزدىك 8 كوماندا انىقتالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:20

قۇلقىن ءھام قۇلدىق

قوعام • بۇگىن، 07:15

ءتىلسىز جاۋدىڭ تاقسىرەتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:08

تەگىن ءدارى-دارمەك كىمگە تيەسىلى؟

مەديتسينا • بۇگىن، 06:50

شاراپاتى مول «شەت-كومەك»

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:39

ەگىنگە وراق ەرتە ءتۇستى

قوعام • بۇگىن، 06:33

جەزقازعانعا گاز جەتكەندە...

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:31

«ينتەر» – جارتىلاي فينالدا!

سپورت • بۇگىن، 02:50

ۇقساس جاڭالىقتار