رۋحانيات • 14 شىلدە، 2020

بالالاردىڭ زاماناۋي كەيىپكەرى كىم؟

57 رەت كورسەتىلدى

ساراپشىلار ادامدى تانۋ ءۇشىن بەت الپەتىنە ۇڭىلمەي-اق ونىڭ بالا كۇنىندە وقىعان كىتابى ارقىلى سيپاتتاما بەرۋگە بولا­تىنىن ايتادى. ال انا تىلىن­دەگى كوركەم ادەبيەتتەردىڭ، تانىمدىق باسىلىمداردىڭ تاپ­شىلىعى بار قوعامدا اتا-انا بالاسىنا قانداي كىتاپ وقىتىپ ءجۇر؟

جۋىردا پارلامەنت قابىرعاسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ نازارىن بالالار ادە­بيەتىن دامىتۋعا اۋدارعان سەناتورلار وسى باعىتتا كەشەندى باعدارلاما جاساۋ­دى ۇسىنعان بولاتىن. جازۋشى­لاردىڭ باسقوسۋ جيىندارىندا دا ءجيى ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلە ازىرگە شەشىمىن تاپپاي تۇرعانى بەلگىلى.

بالالار ادەبيەتىنىڭ تۇيتكىلدى ما­سەلەسى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرگى ارالىقتا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. كەزىندە م.اۋەزوۆ ء«ار جىلدار ويلارى»، «ەرتەگىلەر» دە­گەن ەڭبەكتەرىندە «بالالار ادە­بيە­تىنىڭ ارعى توركىنى حالىقتىق شىعار­مالاردان تۋادى» دەپ كورسەتسە، ساتتار ەرۋباەۆ «بالالار ادەبيەتىن جاسايىق» دەگەن ماقالاسىندا مەكتەپتە وقيتىن مىڭداعان وقۋشىنىڭ ادەبيەتكە شولىركەپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلىپ، «قانداي تاقىرىپتا جازىلماسىن، بالالار شىعارمالارىنىڭ باستى كەيىپكەرى بالانىڭ ءوزى بولۋعا ءتيىس. بالالاردىڭ ءوز تىلىمەن ءوز ومىرلەرىنەن جازىپ بەرىڭدەر» دەپ اتاپ وتەدى. قازاق قالامگەرلەرى بالالار ادەبيەتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءجيى ورتاعا سالا وتىرىپ، سالانى دامىلسىز العا جىلجىتىپ، بالالاردىڭ سۇرانىسىنان شىعۋعا تىرىسىپ وتىرعان. زاماننىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىنىڭ وزىندە بالالار الەمىنىڭ كوركەم ءارى جارقىن دۇنيەلەرى جارىققا شىقتى. ال الەم­نىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قو­سىلۋعا نيەت ەتكەن قوعامنىڭ بالالارى قانداي شىعارما وقيدى؟ عالامتور كەڭىستىگى، الەۋمەتتىك جەلىلەردە بالالار كىتابىنىڭ رەيتينگى تەك شەتەل ادەبيەتتەرىنىڭ وقىلىمىمەن شەكتەلۋىن قالاي قابىلدايمىز؟ وسى ورايدا سالا ماماندارى مەن جاس اۆتورلاردىڭ پىكىرلەرىنە زەر سالىپ كورگەن ەدىك.

بۇگىندە جارناماسى جەر جارىپ تۇرماعانىمەن دە جاقسى شىعارمالار بار. «الماتىكىتاپ باسپاسى»، «اتا­مۇرا»، «ارۋنا»، «مەكتەپ»، «8&8»، ت.ب. باسپالاردان شىققان ءتۇرلى-ءتۇستى تانىمدىق ادەبيەتتەر سۇرانىسقا يە. الايدا از تارالىممەن شىعاتىن كىتاپ­تار ءوز وقىرمانىنا جەتپەي جاتادى. بالالار جازۋشىسى تولىمبەك ءابدىرايىم بۇگىندە مەملەكەتتىك باع­دارلاما اياسىندا بالالار ادەبيەتىن شىعارۋعا جەكەلەگەن تەندەر جاريالاۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە، دەيدى. جالپى بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ ءۇشىن بولە جارىپ، جوسپارلى تۇردە ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. «دارابوز»، «بالاۋسا» سياقتى ۇزدىك شىعارمالارعا كونكۋرس جاريالاۋ جاعى جەتىسپەيدى. كىتاپ دۇكەندەرىندە بالالار كىتابى جوقتىڭ قاسى. بالالار ادەبيەتى دامىسا، ءتىل دە داميدى»، دەيدى بالالار جازۋشىسى.

ەلتانىمدىق جانە بالالار كىتا­بىن شىعارۋدا جيىرما جىلعا جۋىق تاجىريبەسى بار «الماتىكىتاپ باسپا­سىنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى الميرا سۋجيكوۆا «قازاق تىلىندەگى كىتاپتار از» دەگەن ۋاجىمىزگە وراي بۇگىندە ءۇش مىڭ اتالىممەن كىتاپ شىعاراتىن باسپانىڭ قورجىنىندا بالالارعا ارنالعان ەرەكشە تۋىندىلاردىڭ، تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ مول ەكەندىگىنە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىنان باستاپ، اباي مەن ى.التىنسارين، س.ماۋلەنوۆ، و.اسقار، ە.وتەتىلەۋ ۇلى، ز.احمەتوۆا، ە.ەلۋباەۆ، ش.كۇمىسباي ۇلى، س.يما­ناسوۆ، ج.سماقوۆ، ق.بايانباەۆ، ت.ب. اۆتورلار شىعارمالارىن تۇراقتى جارىققا شىعارىپ وتىراتىن باسپادا «مەنىڭ قازاقستانىم» توپتاماسىمەن سوڭعى ون سەگىز جىلدا تاۋەلسىز ەلدىڭ رامىزدەرىنەن باستاپ قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى، تابيعاتى، قولونەرى، ماقال-ماتەل، كەستە تىگۋ ونەرى، قارۋ-جاراعى مەن ساياحاتشىلىعى، ەرتەگىلەرى تۋرالى تانىمدىق كوركەم دۇنيەلەر ەلىمىز عانا ەمەس، شەتەلدەر تاراپىنان دا زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. ال بالالارعا ارنالعان ءۇش ءتىلدى كىتاپتاردى جارىققا شىعارۋدى ءبىرىنشى بولىپ قولعا العان وندىرىستەگى ەرەكشە جوبالاردىڭ ءبىرى «مەنىڭ العاشقى كىتابىم» توپتاماسى كىشكەنتاي وقىرماندار ءۇشىن اينالانى تانىپ-بىلۋگە ارنالعان كوپتەگەن ماعلۇمات ۇسىنادى.

اتالعان باسپا ەلىمىزدە ساۋدا جە­لىسى بار وندىرىستەردىڭ بىرەگەيى. باسپادا ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەندىرىلگەن تا­نىمدىق ادەبيەتتەر بارشىلىق. دەسەك تە بالالارعا قاجەتتى كوركەم دۇنيەلەردىڭ الىس ايماقتارداعى اۋىل بالاسىنا قولجەتىمسىز ەكەنىن بۇگىنگى احۋال كورسەتىپ وتىر. ال بالالاردى ەرەكشە شىعارمالارمەن قىزىقتىرۋدا ەرتەگىنىڭ ءرولى زور دەپ اتاپ وتكەن «كىتاپحانا پەداگوگيكاسى: ەرتەگىتەراپيا» ادىستەمەلىك قۇرالىنىڭ اۆتورى مارجان ەرشۋ «ەرتەگىتەراپيا – ادەبيەت، ءسوز ونەرى، پسيحولوگيا، پەداگوگيكا، پسيحوتەراپيا، تاريح، لوگيكا، مادەنيەتتانۋ مەن فيلوسوفيانىڭ جيناقتالعان سينتەزى. بۇگىندە ەرتەگىتەراپيا باتىس ەلدەرىندە، رەسەي مەكتەپتەرىنىڭ ءىس-تاجىريبەلەرىندە شىعارماشىلىق ادىستەمەلىك رەتىندە كەڭىنەن قولدا­نىلۋدا» دەپ اتاپ ءوتتى. «يت پەن بالا تۋرالى ەرتەگى»، «قۇدىرەتتى قو­بىز»، «تەرىستىك جەل مەن بالا»، ت.ب. ەرتەگى­لەرىن جازۋعا ءىنىسى نۇرسۇلتاننىڭ اسەرى بولعاندىعىن ايتقان مارجان ەرشۋ شىعارما قانداي تاقىرىپتا بولسىن، ونىڭ ءون بويىندا ادام تاعدىرى جاتادى دەي كەلە كەز كەلگەن تاقىرىپ زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قا­جەت ەتەتىندىگىن ايتادى. زاماناۋي وقىر­ماننىڭ ۇعىمى، تالاپ-تۇسىنىگى ەرەك­شە بولعاندىقتان، سانا-سەزىمىن، دۇنيەتانىمىن دۇرىس باعىتتا دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ جان دۇ­نيەسىن، ياعني رۋحاني يممۋنيتەتىن كۇ­شەيتۋگە تۋرا كەلەدى. بولاشاقتا ەرتەگىلەرىن جيناقتاپ اۋديو­كىتاپ تۇرىندە شىعارۋدى جوس­پارلايتىن شى­عارماشىل تۇلعا تەك جازۋدى عانا ويلاپ، ناسيحاتتاۋ جاعىنا كوڭىل بولە بەرمەيتىندىگىن ايتادى. وسى ورايدا جاس وقىرماندارعا «تاۋعا ساياحات» اڭگىمە-حيكاياتىمەن جاقسى تانىس مە­يىرجان جىلقىباي «جازۋشى ءوز شىعارماسىنىڭ ساتۋشىسى ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك» دەگەن پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە كوپ بولماعانىمەن، زامان تالابىنا ساي جاقسى شىعارمالار جارىققا شىعىپ جاتىر. «بىراق ءبىز­دىڭ ادەبيەتتە ماركەتينگ جوق. ادە­بيەتشىلەر ءوزى قا­لاعان تاقىرىبىن جازادى. ناسي­حاتتاۋ جاعى كەمشىن» دەپ اتاپ ءوتىپ قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى وقىمايتىندىعىنا وقىرماندى زەرت­تەۋ، ىزدەنۋ جاعىنا بارا بەرمەي­تىندىگىنە نازارىن اۋداردى. سونىمەن بىرگە اۆتورلاردىڭ قىزىقتى تاقى­رىپتاردى قامتۋ جاعى كەمشىن. بۇگىن­گىنىڭ بالالارىن كىشكەنتاي ەرەسەكتەر دەپ سانايتىن مەيىرجان ولارعا ماجبۇرلەپ كىتاپ وقىتىپ، وزىنە ۇنا­ماعان ءىستى جاسا دەپ تە ايتا المايمىز، دەيدى. ال تاربيەنى بالانىڭ بابىنا قاراي بەرۋ قاجەت دەپ سانايتىن جاس اۆتور بالالاردىڭ Lol سياقتى قۋىرشاقتارعا قىزىعۋشىلىعىنىڭ سەبەپتەرىن مىسالعا كەلتىردى. اتا-انا بالانىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن بۇل ويىنشىق باعاسىنىڭ قىم­باتتىعىنا قاراماستان الىپ بەرەدى. ويتكەنى قۋىرشاق وندىرىسكە ەنبەس­تەن بۇرىن بالالاردىڭ تالعامى، سۇرانىسى تۇر­عىسىنان زەرتتەلگەن. زاماناۋي تالاپتار ەسكەرىلگەن. سول سياقتى كىتاپ ونىمدەرىنىڭ، تاڭدالعان تاقىرىپتاردىڭ دا ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلۋى قاجەت.

بالالار مەن جاستار ادەبيەتىنىڭ دامۋىن جەكە باسپالار مەن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىمەن بايلانىستىرعان اقىن، جۋرناليست سەرىكبول حاسان جاقسى كىتاپتار شىعارىپ جاتقان باس­پالار بار ەكەندىگىن ايتادى. الايدا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ، مازمۇنى، بەزەندىرىلۋى جاعىنان بالالاردى قىزىقتىراتىن كوركەم كىتاپتار شىعاراتىن باسپا­لار جوقتىڭ قاسى. نارىق تالاپتارىنا ساي ءونىم شىعارۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى، ۇلكەن ىزدەنىس كەرەك. ال وتاندىق باس­پالار مۇنداي تاۋەكەلدەرگە بارعىسى كەلمەيدى. وسى ورايدا ەۋروپا، رەسەي سياقتى شەتەل ونىمدەرىنىڭ ەرەكشە­لىك­تەرىنە توقتالعان سەرىكبول حاسان بۇل نارىقتىڭ ەرەكشە دامىعاندىعىن نازارعا الدى. بالالار ءۇشىن ويىن تۇرىندەگى، كەيىپكەرلەرى قيمىلعا تۇ­سەتىن، تىپتەن حوش ءيىستى كىتاپتار بالا­لاردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارادى. وسى تۇستا شەتەل باسپالارىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ دەگەن سەرىكبول حاساننىڭ ايتۋىنشا، وندىرىستە باس­پاگەردىڭ، اۆتور مەن سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق ۇيلەسىمى اسا قاجەت. وسى شىعارماشىلىق بىرلەستىكتىڭ ىن­تىماعى ارقاسىندا كوركەم، سۇرانىسقا يە تۋىندىلار جارىققا شىعاتىنى ءسوزسىز. ال تاقىرىپتىق ىزدەنىسكە كەلەر بولساق، بالالاردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋديتورياسى ءۇشىن سەريالىق وقي­عالار قىزىقتى. ولاردىڭ بىرىنە جاڭا تەحنولوگيالار، كەلەسىسىنە جانۋارلار الەمى، قيال-عاجايىپتار تارتىمدى. «وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا امەريكالىق جازۋشى دوكتور سيۋز جازعان شىعارمالار سياقتى سەريالى تۋىندىلار بىزگە دە كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا زاماناۋي بالا­لاردىڭ تالعامىن ەسكەرگەن ابزال» دەيدى. تاقىرىپ تاڭداۋدا ارنايى ساراپتاما، ساۋالدامالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءحارري پوتتەرگە قىزىعۋشىلىعى تۋراسىندا دا ءسوز قوزعاعان سەرىكبول حاسان بىزدە بۇل باعىتتا جازاتىن اۆتورلاردىڭ جوق ءارى بالالاردىڭ سۇرانىسىنان شىعاتىن تانىمدىق ادەبيەتتەردىڭ از ەكەندىگىنە توقتالدى. ال بالالار ادەبيەتتى عانا وقىسىن دەگەنمەن شەكتەلمەي، ولاردىڭ وي-ءورىسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جان-جاقتى تانىمدىق دۇنيەلەردى شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى بالالاردىڭ ءبىرى دارىگەر بولۋدى قالاسا، ەندى ءبىرى Iت سالاسىن مەڭگەرگىسى كەلەدى. وسى ورايدا زامان ۇدەسىنەن شىعاتىن تۋىندىلاردىڭ جازىلۋى قالامگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى. ول ءۇشىن سالاعا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى قا­­جەت. «الەۋمەتتىك جاعدايى بولما­عاندىقتان، بۇگىندە كوپتەگەن جاس جا­­زۋشىلار جۋرناليستيكا سالاسىنا كەتكەن. قاي زاماندا دا ادەبيەت مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز العا باس­پايدى. الەۋمەتتىك قامتىلسا، ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى قولجە­تىمدى بولسا، اۆتوردىڭ جازۋىن عانا ويلايتىنى حاق. شەتەلدەگىدەي باسپاگەر جازۋشىنى ىزدەپ جۇرەتىن جاعدايعا جەتكەندە عانا زاماناۋي تۋىندى جازىلادى. ال بۇگىنگىنىڭ قالامگەرلەرى قولجازباسىن باساتىن باسپا، شىعارىپ بەرەتىن دەمەۋشى ىزدەپ شارق ۇرىپ جۇرەدى. ارينە جاقسى تۋىندى جازۋ­شىنىڭ تالانتىنا بايلانىستى تۋادى دەيتىن بولساق، نارىقتا باسەكە قالىپتاسقاندا عانا مىقتى اۆتورلار وزدىگىنەن سۇرىپتالىپ، سۋىرىلىپ العا شىعاتىنى زاڭدىلىق. بۇگىندە قوعام داڭعازا بولعان ەسترادادان بىرتە-بىرتە ءداستۇرلى انگە ورالا باستادى دەسەك، سول سياقتى ءداستۇرلى ادەبيەتىمىزگە دە قايتا ورالىپ كەلەمىز» دەپ اتاپ ءوتتى سەرىكبول حاسان.

«ەرتەگىلەر ەلىندە» جۋرنالىن شى­­عا­رىپ جۇرگەن ءادينا ءجۇسىپ با­لا­لار تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى قازاقى ورتاعا جاقسى تانىس ەمەستىگىن ايتادى. اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ شىعارمالارى تەلەديدار، راديولاردان كۇندەلىكتى 10-15 مينۋتتىق باعدارلامالار ارقىلى ناسيحاتتالۋى قاجەتتىگىن العا تارت­قان جاس اۆتور «جازۋشى نەگە بۇل تاقىرىپتى تاڭدادى؟ بالالارعا نە ايت­قىسى كەلگەندىگىن ساراپشى تۇسى­نىكتى تىلدە قىزىقتىرا جەتكىزسە، جا­زۋشى ەسكەرمەگەن تۇستار ايتىلىپ، شىعارما تالدانسا» دەگەن ۇسى­نىسىن ءبىلدىرىپ، «مەن وقىعان شىعارما» سىندى ايدارلار قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. ءادينا ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا، با­لانى قىزىقتىرىپ وقىتقان پايدالى. قانداي تاقىرىپ كوتەرىلسە دە ادامگەرشىلىك پەن مەيىرىم ناسي­حات­تالۋى كەرەك. بالالارعا نيندزيا تاسباقالار، موانا سياقتى ەلىكتەيتىن ءتول كەيىپكەرلەرىمىزدى قالىپ­تاس­تىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ، «الەمدى ۇلت­تىق قۇن­دىلىقتارمەن، قازاقى بول­مىسپەن عانا تاڭعالدىرا الامىز. بالالارعا ارنالعان فانتاستيكالار، ساتيرالىق شىعارمالار كەرەك. ۇلى ادامداردىڭ بالالىق شاعىنا قاتىستى فيلمدەر تۇسىرىلسە» دەگەن ويلارىن ورتاعا سال­­دى. ال جاس اقىن رەتبەك ماعاز «زامانعا ساي بالالار شىعارمالارى بولعانىمەن، ماردىمسىز» ەكەندىگىن ايتادى. «بالالارعا ارنالعان تۋىندىلاردى ناسيحاتتاۋ­دا سۋرەت ونەرى، مۋلتفيلم جاساۋ، كينو سالاسى قا­تار دامىپ، ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ، وقىر­مانىنا ءارتۇرلى جولمەن جەتىپ وتىرسا» دەگەن پىكىردە. بۇگىنگى بالالار بۇل جاعىنان «اشقۇرساق». جە­گىسى كەلمەيتىن، مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن دۇنيەلەردى جەۋگە ءماجبۇر. سول سەبەپتى ءبىز بالالارعا ەشقانداي سايا­سي شەكتەۋ­گە ۇشىراماعان، تاپتىق كوز­قاراستان اۋلاق، اباي ايتقانداي «ادامزاتتىڭ ءبارىن سۇيەتىن» يدەياسى اقاۋسىز، زامانعا ساي شىعارمالار جازىپ، ۇسىنۋعا ءتيىسپىز دەپ اتاپ ءوتتى رەتبەك ماعاز.

قوعامدى تولعاندىرعان كىشكەن­تايلار الەمىنىڭ ۇلكەن ماسەلەسى وسىنداي. ال سالاعا جاناشىر جانداردىڭ ايتار وي-پىكىرلەرى مۇنىمەن شەكتەل­مەيدى. دەگەنمەن دە وسى تۇستا اڭعا­راتىن جايت، بالالار ادەبيەتى دامى­ماي، بۇتىندەي كىتاپ نارىعى العا جىل­جىمايدى. ەڭ باستىسى، وقىرمانى دا، اۆتورى دا دايىن، كوركەم دۇنيەگە سۇرانىس بار قوعامدا سەڭ الدەقاشان قوزعالعان، تەك وندىرىستىك ءدۇمپۋدىڭ بەتالىسى مەملەكەتتىڭ بەتبۇرىسىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانى انىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار