جۋىردا پارلامەنت قابىرعاسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ نازارىن بالالار ادەبيەتىن دامىتۋعا اۋدارعان سەناتورلار وسى باعىتتا كەشەندى باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنعان بولاتىن. جازۋشىلاردىڭ باسقوسۋ جيىندارىندا دا ءجيى ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلە ازىرگە شەشىمىن تاپپاي تۇرعانى بەلگىلى.
بالالار ادەبيەتىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرگى ارالىقتا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. كەزىندە م.اۋەزوۆ ء«ار جىلدار ويلارى», «ەرتەگىلەر» دەگەن ەڭبەكتەرىندە «بالالار ادەبيەتىنىڭ ارعى توركىنى حالىقتىق شىعارمالاردان تۋادى» دەپ كورسەتسە, ساتتار ەرۋباەۆ «بالالار ادەبيەتىن جاسايىق» دەگەن ماقالاسىندا مەكتەپتە وقيتىن مىڭداعان وقۋشىنىڭ ادەبيەتكە شولىركەپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلىپ, «قانداي تاقىرىپتا جازىلماسىن, بالالار شىعارمالارىنىڭ باستى كەيىپكەرى بالانىڭ ءوزى بولۋعا ءتيىس. بالالاردىڭ ءوز تىلىمەن ءوز ومىرلەرىنەن جازىپ بەرىڭدەر» دەپ اتاپ وتەدى. قازاق قالامگەرلەرى بالالار ادەبيەتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءجيى ورتاعا سالا وتىرىپ, سالانى دامىلسىز العا جىلجىتىپ, بالالاردىڭ سۇرانىسىنان شىعۋعا تىرىسىپ وتىرعان. زاماننىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىنىڭ وزىندە بالالار الەمىنىڭ كوركەم ءارى جارقىن دۇنيەلەرى جارىققا شىقتى. ال الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا نيەت ەتكەن قوعامنىڭ بالالارى قانداي شىعارما وقيدى؟ عالامتور كەڭىستىگى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بالالار كىتابىنىڭ رەيتينگى تەك شەتەل ادەبيەتتەرىنىڭ وقىلىمىمەن شەكتەلۋىن قالاي قابىلدايمىز؟ وسى ورايدا سالا ماماندارى مەن جاس اۆتورلاردىڭ پىكىرلەرىنە زەر سالىپ كورگەن ەدىك.
بۇگىندە جارناماسى جەر جارىپ تۇرماعانىمەن دە جاقسى شىعارمالار بار. «الماتىكىتاپ باسپاسى», «اتامۇرا», «ارۋنا», «مەكتەپ», «8&8», ت.ب. باسپالاردان شىققان ءتۇرلى-ءتۇستى تانىمدىق ادەبيەتتەر سۇرانىسقا يە. الايدا از تارالىممەن شىعاتىن كىتاپتار ءوز وقىرمانىنا جەتپەي جاتادى. بالالار جازۋشىسى تولىمبەك ءابدىرايىم بۇگىندە مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا بالالار ادەبيەتىن شىعارۋعا جەكەلەگەن تەندەر جاريالاۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە, دەيدى. جالپى بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ ءۇشىن بولە جارىپ, جوسپارلى تۇردە ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. «دارابوز», «بالاۋسا» سياقتى ۇزدىك شىعارمالارعا كونكۋرس جاريالاۋ جاعى جەتىسپەيدى. كىتاپ دۇكەندەرىندە بالالار كىتابى جوقتىڭ قاسى. بالالار ادەبيەتى دامىسا, ءتىل دە داميدى», دەيدى بالالار جازۋشىسى.
ەلتانىمدىق جانە بالالار كىتابىن شىعارۋدا جيىرما جىلعا جۋىق تاجىريبەسى بار «الماتىكىتاپ باسپاسىنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى الميرا سۋجيكوۆا «قازاق تىلىندەگى كىتاپتار از» دەگەن ۋاجىمىزگە وراي بۇگىندە ءۇش مىڭ اتالىممەن كىتاپ شىعاراتىن باسپانىڭ قورجىنىندا بالالارعا ارنالعان ەرەكشە تۋىندىلاردىڭ, تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ مول ەكەندىگىنە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىنان باستاپ, اباي مەن ى.التىنسارين, س.ماۋلەنوۆ, و.اسقار, ە.وتەتىلەۋ ۇلى, ز.احمەتوۆا, ە.ەلۋباەۆ, ش.كۇمىسباي ۇلى, س.يماناسوۆ, ج.سماقوۆ, ق.بايانباەۆ, ت.ب. اۆتورلار شىعارمالارىن تۇراقتى جارىققا شىعارىپ وتىراتىن باسپادا «مەنىڭ قازاقستانىم» توپتاماسىمەن سوڭعى ون سەگىز جىلدا تاۋەلسىز ەلدىڭ رامىزدەرىنەن باستاپ قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى, تابيعاتى, قولونەرى, ماقال-ماتەل, كەستە تىگۋ ونەرى, قارۋ-جاراعى مەن ساياحاتشىلىعى, ەرتەگىلەرى تۋرالى تانىمدىق كوركەم دۇنيەلەر ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەلدەر تاراپىنان دا زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. ال بالالارعا ارنالعان ءۇش ءتىلدى كىتاپتاردى جارىققا شىعارۋدى ءبىرىنشى بولىپ قولعا العان وندىرىستەگى ەرەكشە جوبالاردىڭ ءبىرى «مەنىڭ العاشقى كىتابىم» توپتاماسى كىشكەنتاي وقىرماندار ءۇشىن اينالانى تانىپ-بىلۋگە ارنالعان كوپتەگەن ماعلۇمات ۇسىنادى.
اتالعان باسپا ەلىمىزدە ساۋدا جەلىسى بار وندىرىستەردىڭ بىرەگەيى. باسپادا ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەندىرىلگەن تانىمدىق ادەبيەتتەر بارشىلىق. دەسەك تە بالالارعا قاجەتتى كوركەم دۇنيەلەردىڭ الىس ايماقتارداعى اۋىل بالاسىنا قولجەتىمسىز ەكەنىن بۇگىنگى احۋال كورسەتىپ وتىر. ال بالالاردى ەرەكشە شىعارمالارمەن قىزىقتىرۋدا ەرتەگىنىڭ ءرولى زور دەپ اتاپ وتكەن «كىتاپحانا پەداگوگيكاسى: ەرتەگىتەراپيا» ادىستەمەلىك قۇرالىنىڭ اۆتورى مارجان ەرشۋ «ەرتەگىتەراپيا – ادەبيەت, ءسوز ونەرى, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, پسيحوتەراپيا, تاريح, لوگيكا, مادەنيەتتانۋ مەن فيلوسوفيانىڭ جيناقتالعان سينتەزى. بۇگىندە ەرتەگىتەراپيا باتىس ەلدەرىندە, رەسەي مەكتەپتەرىنىڭ ءىس-تاجىريبەلەرىندە شىعارماشىلىق ادىستەمەلىك رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلۋدا» دەپ اتاپ ءوتتى. «يت پەن بالا تۋرالى ەرتەگى», «قۇدىرەتتى قوبىز», «تەرىستىك جەل مەن بالا», ت.ب. ەرتەگىلەرىن جازۋعا ءىنىسى نۇرسۇلتاننىڭ اسەرى بولعاندىعىن ايتقان مارجان ەرشۋ شىعارما قانداي تاقىرىپتا بولسىن, ونىڭ ءون بويىندا ادام تاعدىرى جاتادى دەي كەلە كەز كەلگەن تاقىرىپ زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن ايتادى. زاماناۋي وقىرماننىڭ ۇعىمى, تالاپ-تۇسىنىگى ەرەكشە بولعاندىقتان, سانا-سەزىمىن, دۇنيەتانىمىن دۇرىس باعىتتا دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ جان دۇنيەسىن, ياعني رۋحاني يممۋنيتەتىن كۇشەيتۋگە تۋرا كەلەدى. بولاشاقتا ەرتەگىلەرىن جيناقتاپ اۋديوكىتاپ تۇرىندە شىعارۋدى جوسپارلايتىن شىعارماشىل تۇلعا تەك جازۋدى عانا ويلاپ, ناسيحاتتاۋ جاعىنا كوڭىل بولە بەرمەيتىندىگىن ايتادى. وسى ورايدا جاس وقىرماندارعا «تاۋعا ساياحات» اڭگىمە-حيكاياتىمەن جاقسى تانىس مەيىرجان جىلقىباي «جازۋشى ءوز شىعارماسىنىڭ ساتۋشىسى ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك» دەگەن پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە كوپ بولماعانىمەن, زامان تالابىنا ساي جاقسى شىعارمالار جارىققا شىعىپ جاتىر. «بىراق ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ماركەتينگ جوق. ادەبيەتشىلەر ءوزى قالاعان تاقىرىبىن جازادى. ناسيحاتتاۋ جاعى كەمشىن» دەپ اتاپ ءوتىپ قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى وقىمايتىندىعىنا وقىرماندى زەرتتەۋ, ىزدەنۋ جاعىنا بارا بەرمەيتىندىگىنە نازارىن اۋداردى. سونىمەن بىرگە اۆتورلاردىڭ قىزىقتى تاقىرىپتاردى قامتۋ جاعى كەمشىن. بۇگىنگىنىڭ بالالارىن كىشكەنتاي ەرەسەكتەر دەپ سانايتىن مەيىرجان ولارعا ماجبۇرلەپ كىتاپ وقىتىپ, وزىنە ۇناماعان ءىستى جاسا دەپ تە ايتا المايمىز, دەيدى. ال تاربيەنى بالانىڭ بابىنا قاراي بەرۋ قاجەت دەپ سانايتىن جاس اۆتور بالالاردىڭ Lol سياقتى قۋىرشاقتارعا قىزىعۋشىلىعىنىڭ سەبەپتەرىن مىسالعا كەلتىردى. اتا-انا بالانىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن بۇل ويىنشىق باعاسىنىڭ قىمباتتىعىنا قاراماستان الىپ بەرەدى. ويتكەنى قۋىرشاق وندىرىسكە ەنبەستەن بۇرىن بالالاردىڭ تالعامى, سۇرانىسى تۇرعىسىنان زەرتتەلگەن. زاماناۋي تالاپتار ەسكەرىلگەن. سول سياقتى كىتاپ ونىمدەرىنىڭ, تاڭدالعان تاقىرىپتاردىڭ دا ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلۋى قاجەت.
بالالار مەن جاستار ادەبيەتىنىڭ دامۋىن جەكە باسپالار مەن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىمەن بايلانىستىرعان اقىن, جۋرناليست سەرىكبول حاسان جاقسى كىتاپتار شىعارىپ جاتقان باسپالار بار ەكەندىگىن ايتادى. الايدا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, مازمۇنى, بەزەندىرىلۋى جاعىنان بالالاردى قىزىقتىراتىن كوركەم كىتاپتار شىعاراتىن باسپالار جوقتىڭ قاسى. نارىق تالاپتارىنا ساي ءونىم شىعارۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى, ۇلكەن ىزدەنىس كەرەك. ال وتاندىق باسپالار مۇنداي تاۋەكەلدەرگە بارعىسى كەلمەيدى. وسى ورايدا ەۋروپا, رەسەي سياقتى شەتەل ونىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالعان سەرىكبول حاسان بۇل نارىقتىڭ ەرەكشە دامىعاندىعىن نازارعا الدى. بالالار ءۇشىن ويىن تۇرىندەگى, كەيىپكەرلەرى قيمىلعا تۇسەتىن, تىپتەن حوش ءيىستى كىتاپتار بالالاردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارادى. وسى تۇستا شەتەل باسپالارىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ دەگەن سەرىكبول حاساننىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستە باسپاگەردىڭ, اۆتور مەن سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق ۇيلەسىمى اسا قاجەت. وسى شىعارماشىلىق بىرلەستىكتىڭ ىنتىماعى ارقاسىندا كوركەم, سۇرانىسقا يە تۋىندىلار جارىققا شىعاتىنى ءسوزسىز. ال تاقىرىپتىق ىزدەنىسكە كەلەر بولساق, بالالاردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋديتورياسى ءۇشىن سەريالىق وقيعالار قىزىقتى. ولاردىڭ بىرىنە جاڭا تەحنولوگيالار, كەلەسىسىنە جانۋارلار الەمى, قيال-عاجايىپتار تارتىمدى. «وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا امەريكالىق جازۋشى دوكتور سيۋز جازعان شىعارمالار سياقتى سەريالى تۋىندىلار بىزگە دە كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا زاماناۋي بالالاردىڭ تالعامىن ەسكەرگەن ابزال» دەيدى. تاقىرىپ تاڭداۋدا ارنايى ساراپتاما, ساۋالدامالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءحارري پوتتەرگە قىزىعۋشىلىعى تۋراسىندا دا ءسوز قوزعاعان سەرىكبول حاسان بىزدە بۇل باعىتتا جازاتىن اۆتورلاردىڭ جوق ءارى بالالاردىڭ سۇرانىسىنان شىعاتىن تانىمدىق ادەبيەتتەردىڭ از ەكەندىگىنە توقتالدى. ال بالالار ادەبيەتتى عانا وقىسىن دەگەنمەن شەكتەلمەي, ولاردىڭ وي-ءورىسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جان-جاقتى تانىمدىق دۇنيەلەردى شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى بالالاردىڭ ءبىرى دارىگەر بولۋدى قالاسا, ەندى ءبىرى Iت سالاسىن مەڭگەرگىسى كەلەدى. وسى ورايدا زامان ۇدەسىنەن شىعاتىن تۋىندىلاردىڭ جازىلۋى قالامگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى. ول ءۇشىن سالاعا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى قاجەت. «الەۋمەتتىك جاعدايى بولماعاندىقتان, بۇگىندە كوپتەگەن جاس جازۋشىلار جۋرناليستيكا سالاسىنا كەتكەن. قاي زاماندا دا ادەبيەت مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز العا باسپايدى. الەۋمەتتىك قامتىلسا, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى قولجەتىمدى بولسا, اۆتوردىڭ جازۋىن عانا ويلايتىنى حاق. شەتەلدەگىدەي باسپاگەر جازۋشىنى ىزدەپ جۇرەتىن جاعدايعا جەتكەندە عانا زاماناۋي تۋىندى جازىلادى. ال بۇگىنگىنىڭ قالامگەرلەرى قولجازباسىن باساتىن باسپا, شىعارىپ بەرەتىن دەمەۋشى ىزدەپ شارق ۇرىپ جۇرەدى. ارينە جاقسى تۋىندى جازۋشىنىڭ تالانتىنا بايلانىستى تۋادى دەيتىن بولساق, نارىقتا باسەكە قالىپتاسقاندا عانا مىقتى اۆتورلار وزدىگىنەن سۇرىپتالىپ, سۋىرىلىپ العا شىعاتىنى زاڭدىلىق. بۇگىندە قوعام داڭعازا بولعان ەسترادادان بىرتە-بىرتە ءداستۇرلى انگە ورالا باستادى دەسەك, سول سياقتى ءداستۇرلى ادەبيەتىمىزگە دە قايتا ورالىپ كەلەمىز» دەپ اتاپ ءوتتى سەرىكبول حاسان.
«ەرتەگىلەر ەلىندە» جۋرنالىن شىعارىپ جۇرگەن ءادينا ءجۇسىپ بالالار تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى قازاقى ورتاعا جاقسى تانىس ەمەستىگىن ايتادى. اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى تەلەديدار, راديولاردان كۇندەلىكتى 10-15 مينۋتتىق باعدارلامالار ارقىلى ناسيحاتتالۋى قاجەتتىگىن العا تارتقان جاس اۆتور «جازۋشى نەگە بۇل تاقىرىپتى تاڭدادى؟ بالالارعا نە ايتقىسى كەلگەندىگىن ساراپشى تۇسىنىكتى تىلدە قىزىقتىرا جەتكىزسە, جازۋشى ەسكەرمەگەن تۇستار ايتىلىپ, شىعارما تالدانسا» دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىرىپ, «مەن وقىعان شىعارما» سىندى ايدارلار قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. ءادينا ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا, بالانى قىزىقتىرىپ وقىتقان پايدالى. قانداي تاقىرىپ كوتەرىلسە دە ادامگەرشىلىك پەن مەيىرىم ناسيحاتتالۋى كەرەك. بالالارعا نيندزيا تاسباقالار, موانا سياقتى ەلىكتەيتىن ءتول كەيىپكەرلەرىمىزدى قالىپتاستىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ, «الەمدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن, قازاقى بولمىسپەن عانا تاڭعالدىرا الامىز. بالالارعا ارنالعان فانتاستيكالار, ساتيرالىق شىعارمالار كەرەك. ۇلى ادامداردىڭ بالالىق شاعىنا قاتىستى فيلمدەر تۇسىرىلسە» دەگەن ويلارىن ورتاعا سالدى. ال جاس اقىن رەتبەك ماعاز «زامانعا ساي بالالار شىعارمالارى بولعانىمەن, ماردىمسىز» ەكەندىگىن ايتادى. «بالالارعا ارنالعان تۋىندىلاردى ناسيحاتتاۋدا سۋرەت ونەرى, مۋلتفيلم جاساۋ, كينو سالاسى قاتار دامىپ, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, وقىرمانىنا ءارتۇرلى جولمەن جەتىپ وتىرسا» دەگەن پىكىردە. بۇگىنگى بالالار بۇل جاعىنان «اشقۇرساق». جەگىسى كەلمەيتىن, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن دۇنيەلەردى جەۋگە ءماجبۇر. سول سەبەپتى ءبىز بالالارعا ەشقانداي ساياسي شەكتەۋگە ۇشىراماعان, تاپتىق كوزقاراستان اۋلاق, اباي ايتقانداي «ادامزاتتىڭ ءبارىن سۇيەتىن» يدەياسى اقاۋسىز, زامانعا ساي شىعارمالار جازىپ, ۇسىنۋعا ءتيىسپىز دەپ اتاپ ءوتتى رەتبەك ماعاز.
قوعامدى تولعاندىرعان كىشكەنتايلار الەمىنىڭ ۇلكەن ماسەلەسى وسىنداي. ال سالاعا جاناشىر جانداردىڭ ايتار وي-پىكىرلەرى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. دەگەنمەن دە وسى تۇستا اڭعاراتىن جايت, بالالار ادەبيەتى دامىماي, بۇتىندەي كىتاپ نارىعى العا جىلجىمايدى. ەڭ باستىسى, وقىرمانى دا, اۆتورى دا دايىن, كوركەم دۇنيەگە سۇرانىس بار قوعامدا سەڭ الدەقاشان قوزعالعان, تەك وندىرىستىك ءدۇمپۋدىڭ بەتالىسى مەملەكەتتىڭ بەتبۇرىسىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانى انىق.
