الەم • 13 شىلدە، 2020

جاھان كوروناۆيرۋس قۇرساۋىندا

128 رەت كورسەتىلدى

الەمدە كوروناۆيرۋس ىندەتى قايتا ءورشىپ بارادى. وتكەن جۇما كۇنى ءبىر كۇندە 223 مىڭنان استام ادامنىڭ ۆيرۋس جۇقتىرعانى انىقتالدى. بۇل – پاندەميا باستالعالى بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىش. وسىلايشا، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قاۋىپتى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەر سانى 12،5 ميلليوننان استى.

ىندەت لاتىن امەريكاسى مەن ازيا ەلدەرىندە كۇرت تاراپ، ناۋقاستار سانى ساعات سايىن كوبەيىپ جاتىر. بۇۇ-نىڭ حابارلاۋىنشا، كاريب باسسەينى دە پاندەميا وشاعىنا اينالماق. ىرگەلى ۇيىم مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، جۇمىس بارىسىندا ساني­تار­لىق نورمالاردىڭ ساقتالماۋى، مە­دي­­تسينا ساپاسىنىڭ تومەندىگىن اتاپ كورسەتتى.

بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەر­­ريشتىڭ ايتۋىنشا، كەدەيلەرگە، مۇگەدەكتەرگە، قارتتارعا، ايەلدەرگە، جەر­­­گىلىكتى حالىق وكىلدەرىنە، بوسقىن­دار­­عا زور قاۋىپ ءتونىپ تۇر. سونداي-اق پاندەمياعا بايلانىستى اتالعان وڭىرلەردە كەدەيلىك دەڭگەيى 7 پايىزعا ارتادى. ناتيجەسىندە، 230 ميلليون ادام كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ءومىر سۇرسە، 96 ميلليون تۇرعىن قايىرشىلىق جاعدايدا تىرشىلىك ەتەدى ەكەن.

ء«بىز ۆيرۋستىڭ تارالۋىن تەجەۋ جانە بارلىق ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. بىراق ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارعا قاتىستى شارالار قابىلداۋعا ءتيىسپىز»، دە­دى ا.گۋتتەريش ون­لاين-ءباسپاسوز جيىنىندا.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا كوروناۆيرۋستىڭ قارقىنى ارتىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋلى. ۇيىم باسشىسى تەدروس گەبرەيەسۋس COVID-19 ۆيرۋسىنان تۋىنداعان پاندەميا ءالى دە شىرقاۋ شەگىنە جەتپەگەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ىندەتتىڭ جوعارى قار­قىن­مەن تارالۋىنا بيلىك وكىلدەرىنىڭ دەر كەزىندە قيمىلداپ، ارەكەت ەتپەۋى اسەر ەتكەن.

«قازىر بىزگە كەزىگىپ وتىرعان باستى قيىندىق ۆيرۋس ەمەس، جاھاندىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كوشباسشىلىق پەن بىرىگۋ جەتىسپەي تۇر. بۇل قاسىرەت دوستارىمىزدى ساعىنتىپ، كوپتەگەن ءومىردى جالمادى. ونى بولەك-بولەك جەڭە المايمىز»، دەدى ت.گەبرەيەسۋس جەنەۆادا وتكەن ءباسپاسوز جيىنىندا.

ددۇ باسشىسىنىڭ بۇلاي الاڭداۋىنا نەگىز بار. اقش پرەزي­دەن­تى دونالد ترامپ بۇعان دەيىن تالاي مارتە ۇيىم قۇرامىنان شىعاتىنىن مالىمدەگەن. اقىرى اق ءۇي اكىمشىلىگى رەسمي تۇردە بۇل قادامعا كىرىسىپ كەتتى. الدا-جالدا قۇ­راما شتاتتار ددۇ-مەن ات قۇيرىعىن ۇزىسسە، ەشكىمگە وڭاي تيمەيتىنى انىق. ويتكەنى اقش – ۇيىمعا ەڭ كوپ قارجى قۇياتىن مەم­لەكەت. ياعني كوروناۆيرۋس ىن­­دەتىمەن كۇرەس، ودان كەيىنگى اح­ۋال­دى جاقسارتۋعا ارنالعان بىر­قاتار باستاما اياق­سىز قالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل – بىرىنشىدەن.

ەكىنشىدەن، ۆيرۋستىڭ تارالۋى بىرقاتار ەلدە ارتىپ، بۇعان دە­يىن ىندەتتى اۋىزدىقتادىق دەگەن مەملەكەتتەر قايتا كارانتين جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى. اسىرەسە اقش، برازيليا، ءۇن­دىس­تان جانە وڭتۇستىك اف­ري­كا­دا جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ، ۆيرۋس جۇقتىرعانى انىقتالعان ناۋ­قاستار كۇرت ارتقان. وعان قوسا، كۇن سايىن ىندەت 5 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ وتىر.

قۇراما شتاتتارىندا كەيىنگى اپتادا ناۋقاستار سانى ايتار­لىق­تاي كوبەيگەن. بۇگىندە بۇل ەلدە كۇنىنە 60 مىڭعا جۋىق ادام ۆيرۋس جۇقتىرعانى انىقتالدى. ال جالپى اقش-تا 3،2 ميلليوننان استام ادام COVID-19-دىڭ تىر­ناعىنا ىلىكتى. جالپى سانى 136 مىڭعا جۋىق تۇرعىن اتالعان دەرتتەن قازا تاپتى.

بۇعان دەيىن اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسى – قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ وشاعى سانالىپ كەلگەن. الەمگە ايگىلى شاھاردا بۇگىنگە دەيىن 425 مىڭ ادام اۋىرعان-دى. الايدا كارانتيندىك شەكتەۋلەردى الىپ تاستاعاننان كەيىن كاليفورنيا، تەحاس، فلوريدا شتاتتارىندا COVID-19 جۇقتىرعاندار سانى ارتتى. اسىرەسە وتكەن جۇ­ما­­دا تەحاستا ءبىر كۇندە 11 مىڭ ادام­نىڭ سىرقاتتانعانى انىق­تال­دى.

اقش-تىڭ باس ەپيدەميولوگى ەنتوني فاۋچي اقش كورو­نا­ۆي­رۋستىڭ العاشقى تول­قى­نىنا توتەپ بەرە المادى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، ىندەتتىڭ قارقىندى تاراۋىنا ەل بيلىگىنىڭ دەر كەزىندە قيمىلداماۋى، حالىقتىڭ كارانتيندىك تالاپتار­دى ساقتاماۋى اسەر ەتتى.

بۇعان دەيىن جاپونيا كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە وزىق شىعىپ، ىندەتتىڭ بەتىن بەرى قاراتقانداي كورىنگەن. الايدا كەيىنگى اپتادا كۇنشىعىس ەلىندە ناۋقاستار سانى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن، وتكەن اپتادا مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ۆيرۋس جۇقتىرعانى انىقتالدى. وسىعان قاراماستان، بيلىك وكىل­دە­­رى ازىرگە تاعى دا توتەنشە جاع­داي ەنگىزۋگە ەرتە ەكەنىن ايتادى. پاندەميا باستالعان كەزدە جاريا­لان­عان ءبىرىنشى توتەنشە جاعداي مامىردىڭ ورتاسىندا اياقتالىپ، شەكتەۋ شارالارى جەڭىلدەتىلگەن-ءدى. نيپپوندار ەلى سودان بەرى قول قۋسىرىپ وتىرماي، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ىندەتپەن كۇرەسكە جۇمىلدىردى.

اۋستراليا دا كوروناۆيرۋستى ەركىنە كوندىرۋگە شاق قالعان-دى. بىراق «جاسىل قۇرلىقتا» كەيىنگى بىرنەشە اپتادا ناۋقاستار سانى كۇرت ارتتى. پرەمەر-مينيستر سكوتت موريسوننىڭ ايتۋىنشا، اۋستراليا ەلگە كەلەتىن مەيماندار سانىن اپتاسىنا ءتورت مىڭنان اسىرماۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇعان دەيىن ەل بيلىگى قوناقتاردى مەملەكەت ەسەبىنەن قوناقۇيگە جايعاستىرىپ، 14 كۇن كارانتيندە ۇستاعان ەدى. ەندى كيۆي مەن كەنگۋرۋ كورۋگە بارعاندار كارانتيننىڭ شىعىنىن ءوز قالتاسىنان تولەۋى ءتيىس.

وعان قوسا، مەلبۋرن قالا­سىن­دا التى اپتالىق لوكداۋن ەن­گىزىلەدى. ال تۇرعىنى كوپ ۆيك­تو­ريا مەن جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس شتاتتارى شەكاراسى بەل­گى­سىز مەرزىمگە جابىلادى. قازىر­گى تاڭدا «جاسىل قۇرلىقتا» قوعامدىق ورىنداردا بەتپەردە كيىپ ءجۇرۋ مىندەتتى.

برازيليادا دا جاعداي وتە قاۋىپتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­ترلىگى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك، كۇن سايىن ۆيرۋس جۇق­تىر­عاندار سانى 40 مىڭنان تۇ­سەر ەمەس. سونداي-اق كۇن سايىن مىڭنان اسا ناۋقاس كوز جۇ­ما­دى. ءتىپتى، ەل پرەزيدەنتى جاير بولسونارۋ دا COVID-19 جۇق­تىر­دى. برازيليا باسشىسى تالاي مارتە كوروناۆيرۋستى قاراپايىم تۇماۋدان ايىرماشىلىعى جوق دەپ ەسەپتەپ كەلگەن ەدى.

جالپى، ەل اۋماعىندا 1،8 ميلليون ادام ىندەتكە شالدىققان. سونىڭ 70 مىڭى اقتىق ساپارعا اتتاندى. ءولىم كوەففيتسيەنتى 4 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇگىندە سان-پاۋلۋ جانە ريو-دە-جانەيرو شتاتتارىندا قازا تاپقاندار سانى وتە كوپ. برازيليا كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ جانە ءولىم سانى بو­يىنشا الەمدە اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر.

ەۋروپادا كەيىنگى بىرنەشە اپتادا جاعداي تۇراقتالىپ قال­عان ەدى. بىراق قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىق پاندەميانىڭ ەكىن­شى تولقىنىنا ازىرلەنىپ جا­تىر. جاعدايدىڭ قالپىنا كە­لىپ جاتقانىنا قاراماستان، جەكەلەگەن ەلدەردە اۋرۋدىڭ ءورشۋى بايقالادى. ماسەلەن، سەر­بيادا جۇقتىرعاندار سانى كۇرت ارتتى. اۋرۋحانالار اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ تولعان. كوپ­شى­لىك بۇعان ەل بيلىگىن كىنالايدى. مامىردا ۇكىمەت شەكتەۋ شارالارىن جەڭىلدەتىپ، ماۋسىمدا سايلاۋ وتكىزگەن. ال بيلىك وكىلدەرى كارانتين تالاپتارىن ساقتاماعان حالىقتىڭ ءوزىن كىنا­لاي­دى. ۆيرۋستى ودان ءارى تاراتپاۋ ماقساتىندا بەلگرادتا 10-13 شىلدە ارالىعىندا كومەن­دانت­تىق ساعات رەجىمى ەنگىزىلدى. سەربيانىڭ 19 قالاسى مەن اۋدانىندا توتەنشە جاعداي جاريا­لاندى.

يسپانيانىڭ گاليتسيا وڭى­رىن­دە قايتادان لوكداۋن ەنگى­زىلدى. اتالعان اۋداندا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى كۇرت ارت­قان. وسىعان بايلانىستى، قوعامدىق ورىنداردا بەتپەردە تاعۋ مىن­دەت­تەلىپ، كوپشىلىكتىڭ جي­نا­لۋى­نا تىيىم سالىندى. جەر­گى­لىكتى بيلىكتىڭ پايىمداۋىنشا، ىندەتتىڭ ورشۋىنە مەيرامحانا مەن بارلاردىڭ اشىلۋى سەبەپ بولعان. بۇدان بولەك، ءۇندىستان، رەسەي، مەكسيكا، چيلي، پەرۋ سەكىلدى ەلدەردە دە جاعداي ءماز ەمەس.

تاياۋدا دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمى كورو­نا­ۆيرۋستىڭ اۋا ارقىلى تارالۋى ىقتيمال دەپ مالىمدەدى. ايتسە دە، ازىرگە كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا ەرتە. ۇيىم وكىلدەرىنىڭ سوزىنە سەنسەك، COVID-19-دىڭ اۋا ارقىلى قانشالىقتى جۇعاتىنىن ءالى دە زەرتتەۋ قاجەت.

ددۇ-نىڭ ينفەكتسيانى تاراتپاۋ جونىندەگى ساراپشىسى بەنەدەتتا اللەگرانتسي كورونا­ۆي­رۋس اۋا ارقىلى تارالۋىن جوق­قا شىعارعانىمەن، تۇپكىلىكتى قو­رى­­تىندى جاساۋعا ەرتە دەپ ەسەپ­تەيدى.

«ادامدار كوپ جينالاتىن جابىق ءارى ناشار جەلدەتىلەتىن قوعامدىق ورىنداردا ۆيرۋستىڭ اۋا ارقىلى بەرىلۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايمىز. بىراق مۇنى ءالى دە زەرتتەپ، دالەلدەۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز»، دەدى ول.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار