بىزگە بۇگىن, ياعني الەمدىك كەڭىستىكتە تاۋەلسىز دامۋدىڭ تاريحي تۇرعىسىنان العاندا, ۇلتتىق كودىمىز بارىنشا ساقتالعان ءوز جولىمىزدى ايقىنداپ الۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ۇرىس دالاسىندا دا, بەيبىت مايداندا دا ەڭسەسىن ەرلەرشە اسقاق ۇستاعان قىزدارىمىزدىڭ ەرلىگى, نازىك تە قۋاتتى رۋحاني مادەنيەتى, وتباسىلىق ۇيلەسىمنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان تاعىلىمدىق تۇلعاسى ەندى ۇدەرىستى دامىعان زاماننىڭ تالابىنا وراي جاڭا قىرىمەن سومدالۋدا.
ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ گەندەرلىك ساياساتتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. قازىر قازاقستان – ادام قۇقىقتارى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە جىنىستار اراسىندا تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى شارتتار مەن كونۆەنتسيالارعا قاتىسۋشى. وسى باعىتتا بىرقاتار زاڭ قابىلدانىپ, مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى شارالار ازىرلەندى.
ماسەلەن, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر مۇددەسىن كوزدەيتىن, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىن بايلانىستىراتىن ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا 22 جىل بويى تولاسسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
سونداي-اق 2017 جىلدان باستاپ 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان گەندەرلىك ساياساتقا سايكەس, قازاقستاندىق دامۋ جاعدايىندا ەلىمىزدەگى ايەلدەر قاۋىمىنا ساياسي جانە بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىم تۇرعىسىنان بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى.
ءوز كەزەگىندە, قازاقستاننىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ۇدەمەلى قوزعالىسىن حالىقارالىق ساراپشىلار دا اتاپ وتۋدە. سونىمەن بىرگە مەديا, عالامتور جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرى دە حالقىمىزدىڭ گەندەرلىك ساياسات حاقىنداعى ساۋاتىنىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتۋدە.
زاماناۋي الەمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە, جەكە كاسىپكەرلىكتە بولسىن, اسكەري ىستە, عىلىمدا جانە وزگە دە ومىرلىك ماڭىزدى سالالاردا بولسىن ايەلدەردىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇگىنگىدەي دامۋ جاعدايىندا تەڭسىزدىكتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن ەڭبەكتى ءبولۋ جۇيەسى وزگەرىپ, ەرلەر مەن ايەلدەر ماماندىعى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار جويىلۋدا.
جاسىراتىنى جوق, ايەل مۇمكىندىگىن ونىڭ وتباسىنداعى رولىمەن بايلانىستىرۋ كوزقاراسىنىڭ ءالى دە باسىمدىعىنا قاراماستان, ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ومىردە ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋداعى بەلسەندىلىگى ۇدايى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە وتكىزىلگەن سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ ناتيجەلەرى ايەلدەر سايلاۋ پروتسەسىنىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىلارى ەكەنىن دە كورسەتتى. ءتىپتى 2019 جىلى وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە دانيا ەسپاەۆا ۇسىنىلدى.
جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدىق سەنىم ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا پارتيالىق ءتىزىمنىڭ 30 پايىزىن ايەلدەر مەن جاستار قۇراۋى كەرەكتىگى جونىندەگى باستاماسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا جۇزەگە استى. قازىرگى تاڭدا پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ايەلدەردىڭ سانى – 26. بۇل كورسەتكىشتەن گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اراسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋدىڭ بار ەكەنىن بايقايمىز. مەملەكەتتىك ساياساتتى تابىستى ىسكە اسىرۋدا ايەلدەر مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردە دە ايتارلىقتاي ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر.
ەل بويىنشا 50 مىڭعا جۋىق ايەل مەملەكەتتىك قىزمەتتى وزدەرىنىڭ كاسىبي قاسيەتتەرى مەن مانساپتىق ۇمىتتەرىن ىسكە اسىرۋ سالاسى رەتىندە تاڭداپ وتىر. اتالعان كورسەتكىش مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 55,7 پايىزىن قۇرايدى. بۇل يتاليا, بەلگيا نەمەسە يسپانيا سياقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ ۇقساس كورسەتكىشىنەن اسىپ تۇسەدى. ال, باسشى لاۋازىمىنداعى تۇلعالار اراسىندا ايەلدەردىڭ ۇلەسى 40 پايىزدى قۇرايدى, ياعني باسقارۋشى لاۋازىمداردا 9,5 مىڭنان استام ايەل قىزمەت ەتۋدە. جوعارى باسقارۋشىلىق قىزمەتتەردەگى بەلسەندىلىگى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى, كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
ءبىر قۋانتارلىعى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە جاۋاپتى قىزمەتتەردەگى تۇلعالار اراسىندا ايەلدەر قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. بيىل قازاقستان تاريحىندا العاش رەت وبلىس اكىمى لاۋازىمىنا ايەلدەر وكىلى تاعايىندالدى. بۇگىنگى كۇنى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 49-ى ايەلدەر. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعالارى, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلەرى بار. بۇل عانا ەمەس, ايەل ازاماتتار سالا جانە ەلدى مەكەندەر اياسىنداعى شەشىمدەر قابىلداۋمەن بايلانىستى 500-دەن استام باسقارۋشى اكىمشىلىك لاۋازىمداردى اتقارۋدا.
مۇنىڭ ءبارى گەندەرلىك ساياساتتى زاڭنامالىق دەڭگەيدە دە, ءىس جۇزىندە دە دايەكتى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر, سونىڭ ىشىندە جىنىسىنا نەمەسە كەز كەلگەن وزگە ءمان-جايلارعا بايلانىستى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرىلمەيدى. بۇل ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىنان تۋىندايدى.
سونىمەن بىرگە اگەنتتىك كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇيەلى جانە جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋدە, بۇل – مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇسۋگە تەڭ مۇمكىندىك جاساۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى بولىپ تابىلادى.
بەس جىلدان بەرى ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلى جۇمىس ىستەيدى, وعان كوشۋ ايەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە باسەكەلەس جانە تەڭ جاعدايلاردا باسشى لاۋازىمدارعا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىردى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋدىڭ ءراسىمىن ودان ءارى جەڭىلدەتۋ, ونىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيىل اگەنتتىك باستاماسىمەن وسى باعىتتاعى ەرەجەلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
وزگەرىستەرگە سايكەس, ەندى ۇمىتكەرلەر مەملەكەتتىك بوس ورىندارعا جاريالانعان بايقاۋلارعا قاجەتتىلىك بويىنشا ۇيدەن شىقپاي-اق قاتىسا الادى. ول ءۇشىن قۇجاتتاردى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى تاپسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى جانە ۇسىنىلاتىن قۇجاتتار ءتىزىمى ءبىرشاما قىسقارتىلدى.
تسيفرلى تەحنولوگيالار زامانىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, كانديداتتار ءۇشىن اڭگىمەلەسۋدەن ءوتۋدى قاشىقتىقتان بەينە بايلانىس قۇرالدارى ارقىلى جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلدى. الەۋەتتى باقىلاۋشىلار قاتارى بارىنشا كەڭەيتىلدى. ەندى ءاربىر كامەلەتتىك جاسقا تولعان, ارەكەتكە قابىلەتتى ازامات اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا باقىلاۋشى بولا الادى.
جالپى 2019 جىلى جۇرگىزىلگەن كونكۋرستارعا 50 مىڭنان استام ادام قاتىسسا, ونىڭ شامامەن جارتىسىن – 46,1 پايىزىن ايەلدەر قۇرادى. كونكۋرس ناتيجەسىندە تاعايىندالعان ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 46,2 پايىز. «ب» كورپۋسىنىڭ باسقارۋشى لاۋازىمدارىنا 10 مىڭعا جۋىق ۇمىتكەردىڭ 32,5 پايىزى ايەلدەر بولعان جانە كونكۋرس ناتيجەلەرى بويىنشا تاعايىندالعاندار 32,1 پايىزدى قۇرادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلىق جانە مانساپتىق مىندەتتەردى قاتار اتقارىپ, بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋىنا كەڭ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلدى. بىرقاتار ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا يكەمدى جۇمىس كەستەسى ەنگىزىلدى, اكەلەر ءۇشىن دەكرەتتىك دەمالىستاردى تانىمال ەتۋگە نازار اۋدارىلۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭبەك ۋاقىتىنان تىس جۇمىس ىستەۋ ايتارلىقتاي قىسقاردى.
2015 جىلدان باستاپ قىزمەتتىك ەتيكانى ساقتاۋ بويىنشا مونيتورينگ جۇرگىزۋ مەن باقىلاۋدى ىسكە اسىراتىن ادەپ جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قىزمەتى زاڭنامانى بۇزۋدىڭ الدىن الۋعا جانە بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قولدانىستاعى مودەلى قىزمەتشىلەردى دامىتۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن, قاجەتتى ءبىلىمى مەن داعدىلارىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى مۇمكىندىكتەردى ۇسىنادى.
دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل رەتتە گەندەرلىك تاقىرىپقا دا نازار اۋدارىلادى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كادرلار بولىمدەرىنىڭ باسشىلارىن وقىتۋ جۇيەسىنە حالىقارالىق وڭ تاجىريبە نەگىزىندە ازىرلەنگەن جۇمىس پەن وتباسىن بايلانىستىرۋ بويىنشا تاقىرىپتىق ساباقتار ەنگىزىلدى.
سونداي-اق وڭىرلەردە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسى», «گەندەرلىك جانە جاستار ساياساتىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى», «وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات: وڭىرلىك ساياسات» تاقىرىپتارى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ارنالعان بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ سەمينارلارى مەن قايتا دايارلاۋ كۋرستارى دا جۇرگىزىلدى.
ارينە دۇنيە جۇزىندەگى بىردە-ءبىر مەملەكەت ازىرگە ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى تولىق تەڭدىككە قول جەتكىزە الماي كەلەدى. دەگەنمەن, بۇل باعىتتا, ءسوز جوق, يگى قادامدار جاسالۋدا.
قازىرگى الەمدە گەندەرلىك پروبلەما جانە ايەلدەردىڭ ەرلەرمەن تەڭ قۇقىعى جولىنداعى كۇرەس ارناۋلى توپتاردىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق جالپى قوعامدا دا بەلسەندى تالقىلانۋى ءتيىس. مۇنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – بۇگىنگى ايەلدەردىڭ بەلسەندى پوزيتسياسى.
حالىقارالىق كونۆەنتسيالار گەندەرلىك جۇيەدەگى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ بويىنشا كوپتەگەن شارانى ۇسىنادى, ەڭ باستىسى ولاردىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداۋ. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كەشەندى ءتاسىل پايدالانىلاتىن ەلدەردەگى گەندەرلىك ساياسات نەعۇرلىم ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى.
ەڭ الدىمەن, گەندەرلىك تەڭسىزدىك – تاريحي قالىپتاسقان ءداستۇر دەگەن پىكىردەن الشاقتاۋ قاجەت. بۇل رەتتە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ, ادامي كوزقاراس پەن قابىلداۋدى وزگەرتۋ ماڭىزدى بولماق. قازاق حالقى ارقاشان ايەل زاتىن قادىرلەپ, قۇرمەت تۇتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قوعامداعى ايرىقشا ءرولىن دە اتاپ كورسەتەدى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «ادامدىق نەگىزى – ايەل» اتتى ماقالاسىندا ادامزات قوعامىنىڭ وركەندەۋىندەگى ايەلدىڭ مول ۇلەسىن, جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەلى بولىپ وسۋىنە ەڭ الدىمەن قوعامداعى ايەلدىڭ حال-جاعدايىن تۇزەپ, وڭالتۋ ارقىلى ەلدىڭ گۇلدەنۋىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن ەدى.
كوپ جاعدايدا ايەلدەر تۋرالى قالىپتاسقان تەرىس باعىتتاعى كوزقاراستار ولاردىڭ اراسىندا وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتى تۋدىرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن جاھاندانۋ, اقپاراتتىڭ اشىقتىعى, عىلىم ساناداعى كەدەرگىلەردى جويۋدا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جەتەلەپ كەلەدى. بۇگىندە ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرولى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ تاڭداۋىمەن, ءبىلىمى مەن قابىلەتىن كورسەتە الۋىمەن كورىنەدى. ال ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى, ايەلدەردى قوعام ومىرىنە بەلسەندى تارتۋ جولىندا قوعام مەن بيلىك تيىسىنشە قولداۋ كورسەتۋگە, ادامي ادىلدىك ۇستانىمىن جاقتاۋعا ءتيىستى دەپ بىلەمىن. ايەل قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدا كەدەرگى بولاتىن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار قوعامنىڭ باسىم بولىگىن تارتا وتىرىپ, بەيرەسمي, اشىق پىكىرتالاس الاڭدارىندا, فورۋمداردا بارىنشا كەڭ تالقىلاۋ كەرەك.
قازىرگى تاڭدا, اشىق جانە باسەكەلەستىك تارتىبىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, وزىنە ءوزى وتە سەنىمدى جانە ءوز الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن قىزدارىمىز جانە تاجىريبەلى ايەل ازاماتشالارىمىز مەملەكەتتىك ورگانداردا جىگەرلى قىزمەت اتقارۋدا.
انار جايىلعانوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى
