العاشىندا سورتاڭ جەرگە اعاش وسە مە دەگەن كۇمان دا بولعان. وسەدى ەكەن. وسكەندە قانداي؟ ىڭكار كوڭىلمەن, ادال جۇرەكپەن ەكسە, سوردىڭ ءوزى سالتاناتتى مەكەنگە, جاپ-جاسىل جالاۋلى دۇنيەگە اينالادى ەكەن-اۋ. ۇلبىرەگەن ىزگى ۇمىتپەن قاراعاي, قايىڭ, توقىماق, ۇيەڭكى, ىرعاي, قاراقات, الما, دولانا, شاعان ءتارىزدى 6,3 ملن ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. جول جيەگىندە جۇگىرىپ بارا جاتقانداي اسەر بەرەتىن ورماندى القاپتىڭ جالپى ۇزىندىعى 110 شاقىرىمدى, ەنى 250 مەتردى قۇرايدى. كەي جەرلەردە 500 مەترگە دەيىن جەتىپ جاتىر.
اعاش كوشەتتەرى ەكى كەزەڭدە وتىرعىزىلدى. 2009-2016 جىلدارى شورتاندى, اقكول, بۇلاندى جانە بۋراباي اۋداندارىنىڭ 1828 گەكتار القابىندا جاسىل جەلەك وتىرعىزۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرى ءبولىندى. الدىمەن, توپىراق قۇرامى زەرتتەلدى, جارامدىلىعى زەردەلەندى. كەيىن تاۋەكەلدى ءىس باستالدى. الاپات قۋاتتى ءىس. قۇلازىعان قۋ دالانى ماڭگى جاسىل قاراعاي مەن قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدار, الدەنەشە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن جايقالا ءوسىرىپ, اڭ مەكەنى, قۇس بازارىنا اينالدىراتىن جەر بەتىندەگى جۇماق ىسپەتتى عاجايىپ دۇنيەگە اينالدىرۋ ءىسى باستالىپ كەتتى. 2012 جىلى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, تيىسىنشە كۇتىم جاسالدى. 2016 جىلى وتىرعىزىلعان كوشەتتىڭ 75 پايىزى ورمان ەسەبىنە ەنگىزىلدى. كەيىن اقكول, بۇلاندى, بۋراباي اۋداندارىنىڭ 747 گەكتار القابىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, كەلەر جىلى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى.
بۇگىندە جاسىل ورمان فلورا مەن فاۋناعا مەلدەكتەپ تۇر. جول بويىنا جاقىن جەردەگى ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى جاز بويى ىرىزدىعىن ايىرىپ, جەمىس-جيدەك تەرەدى. «اقكول», «وترادنىي», «ۇرىمقاي», «كەڭەس» ورمان شارۋاشىلىقتارى اعاش كوشەتتەرىن جاس بالاداي ماپەلەپ, كۇتىپ-باپتاۋدا.
كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اينالاسىنا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ جۇمىسى دا قولعا الىنعان. 2018 جىلى «بۇقپا» ورمان شارۋاشىلىعى ءوز قارجىسى ەسەبىنەن وسى جۇمىستى باستاپ كەتتى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە 62,8 گەكتارعا قاراعاي, 44,5 گەكتار جەرگە جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۇل ورمان نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جاسىل بەلدەۋىمەن قوسىلىپ, ايرىقشا جاراسىم تاپپاق. سارىارقانىڭ سارى بەلىندەگى جاپ-جاسىل القاپ ماڭگىلىك ەلدىڭ مۇراتتارى ءبۇر جارعانداي ەرەكشە كەيىپكە ەندى. «جاسىل بەلدەۋ» ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن سوناۋ 1997 جىلدان باستاپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان اباتتاندىرۋ جوباسى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگەسىندە 1997 جىلدان 2013 جىلعا دەيىن وتىرعىزىلعان اعاش كوشەتتەرىنىڭ جالپى اۋماعى 70 مىڭ گەكتار القاپتى قۇرايدى. بۇل بىرىنشىدەن, قالا حالقىنىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا تازا اۋا جۇتىپ دامىلدايتىن جەرى بولسا, ەكىنشىدەن, قالانىڭ كليماتىنىڭ جاقسارۋىنا ۇلەس قوساتىن تابيعي قورعانىس. سۇيەلدى قايىڭ, ۇساق جاپىراقتى شەگىرشىن, بوز جيدە, تەرەك ءتارىزدى اعاشتاردىڭ ءوسىمى جاقسى. تەز-اق جەرسىنىپ كەتتى.
نۇر-سۇلتان قالاسى ماڭىنداعى جاسىل بەلدەۋدىڭ جالپى اۋماعى 14827 گەكتاردى قۇرايدى. بۇل جەردىڭ 11502 گەكتارىنا ەكپە اعاشتار وتىرعىزىلعان. قازىر 11,5 ملن اعاش كوز ءسۇيسىندىرىپ سامساپ تۇر. ونىڭ ىشىندە شيە, ءتاتاربورى جيدەگى, قاراقات, قاۋ جاپىراقتى شەگىرشىن ءتارىزدى اعاش تۇقىمدارى بار. ورمان ىشىنە كىرسەڭىز, قادام سايىن قويان جۇگىرىپ, ءشىل ۇشادى. قىرعاۋىلدار دا جىلدام كوبەيىپ كەلەدى. مارال, ەلىك, تۇلكىنى دە وسى جەردەن كورە الاسىز. اعاش اراسىنداعى بوس جاتقان جەرلەرگە جاس كوشەتتەر وتىرعىزىلىپ, ءبىرتۇتاس نۋ ورمانعا اينالعان جاسىل بەلدەۋ – جان ساياسى.
اقمولا وبلىسى
